Vrijdag 24/09/2021

Opinie

Klimaatzaak: overschot van gelijk, groot gebrek aan macht

Een emotionele advocaat Roger Cox (links) krijgt een knuffel van Urganda-directeur Marjan Minnesma na de uitspraak. Beeld AP
Een emotionele advocaat Roger Cox (links) krijgt een knuffel van Urganda-directeur Marjan Minnesma na de uitspraak.Beeld AP

Pascal Debruyne is Stadsonderzoeker aan de UGent.

De Nederlandse klimaatzaak Urgenda haalt een belangrijke slag voor de rechtbank in Den Haag. De Nederlandse overheid moet het welzijn van zijn burgers garanderen. De broeikasgassen moeten in vergelijking met het referentiejaar 1990 met 25 procent dalen. Dat zou geen politieke uitspraak zijn van de rechtbank, maar een legale correctie op het niet halen van internationale beloftes inzake klimaat. Dat is niettemin een belangrijk politiek signaal. Omdat overheden het klimaatprobleem niet serieus nemen, verwaarlozen ze hun zorgtaak. Waar de rechtbank vooral Nederlandse burgers in gedachten heeft, raakt het gebrek aan engagement burgers wereldwijd.

De collectieve organisatie van burgers om een rechtszaak aan te gaan illustreert de ernst van hun engagement. De klimaatproblematiek behoeft een dringend antwoord. Het politieke effect van het Nederlandse vonnis is dat een 'sense of urgency' weer op het voorplan komt.

Ook in België kreeg de Klimaatzaak VZW een negenduizendtal mensen achter zich die hun juridische klacht ondertekenden. Genoeg is genoeg, zeggen burgers met duizenden. En gelijk hebben ze. Het omslagpunt van twee graden Celcius opwarming, dat eveneens een omkering is naar ongekende klimaatwijzigingen, is een grenswaarde die men serieus moet nemen. Terzelfdertijd toont deze juridische zaak aan hoe ernstig de toestand is op het vlak van 'de politiek' en 'het politieke'. En ook dat nemen we maar beter serieus. De juridisering van politiek plaatst die uitdagingen buiten ons vizier.

Wanneer burgers zich politiek verenigen rond een rechtszaak, vertellen zij ons iets over de staat van 'de politiek' zelf. Het geloof dat partijen en politieke bestuurders ('de politiek') een verschil maken, is tanende. Dat het geloof in partijpolitiek en representatieve democratie tanend is, is een ding. Dat ze letterlijk wordt uitgeschakeld, en buitenspel wordt gezet, is een andere zaak. Het lijkt er sterk op dat een groot aantal burgers niet meer rekent op de receptiviteit van bestuurders en politiek gemandateerden voor rationele argumenten. Dat is een motie van wantrouwen via juridische weg, die diezelfde gemandateerden en bestuurders zou moeten aanzetten tot serieuze introspectie. De wake-up call, zoals Hermes Sanctorum (Groen) het vonnis noemt, lijkt een wakker schudden van de representatieve democratie.

Niet alleen 'de politiek' krijgt zware klappen. De juridisering van politiek, en het naïef enthousiasme daarover, verbergt ook het ongeloof dat een publiek gevecht op basis van ideologische twist een kentering kan teweeg brengen ('het politieke'). Vandaag is er meer dan ooit nood aan een sterke ecologische beweging, die beweging kan maken met een verhaal dat brede lagen van de bevolking aanspreekt. Dat soort machtsopbouw is de kern van 'het politieke': het geloof dat de maatschappij een stuk maakbaar is, dat we onze eigen toekomst kneden op basis van democratisch conflict en ideologische tegenspraak. Het middenveld en de brede civiele samenleving gaan in contramine met elkaar, met brede lagen van de bevolking en de politiek. Zo zetten we stappen vooruit, soms kleine stapjes, soms zevenmijlsstappen afhankelijk van de machtsopbouw.

In het begin van de jaren '80 kon de ecologische beweging, samen met de vredesbeweging, met een sterk sociaalecologisch verhaal rond atoomraketten en de nucleaire wedloop haar macht demonstreren. Of kijken we in datzelfde tijdperk naar de stadsbeweging die de politiek zou bewegen voor een 'stad op mensenmaat', en het herwaarderingsbeleid afdwong. Die beweging is doorheen de tijd te sterk verzand in pleidooien voor 'anders consumeren', dansen voor het klimaat, in moeilijk verenigbare "people-planet-profit"-strategieën, in technocratie met slagen voor de Raad van State over MER's en MOBER's, en uiteindelijk in juridisering.

Bart Eeckhout beargumenteert dat klimaat niet de luxe heeft om zich te onderwerpen aan ideologisch meningsverschil (DM 25/6). Met een boutade: "Met een ijsschots debatteer je niet." Dat de klimaatdiscussie zich vanuit 'een sense of urgency' onttrekt aan de democratie, en onderwerpt aan een logica van noodzaak, is zorgwekkend. Wanneer een rechter de politieke taken van een beweging overneemt, enkel en alleen beargumenteerd op basis van positivistische wetenschap (rapporten van het IPCC), heeft dat nefaste gevolgen. Deze aanpak geeft bovendien geen antwoord op 'hoe' we aan broeikasgassen gaan reduceren, en welke duurzaamheid we dan willen? Daarmee wordt de kern van 'het politieke' geëlimineerd.

Het enthousiasme over de juridische uitspraak verhult het gebrek aan beweging en een groot verhaal -of vele aan elkaar gekoppelde kleine verhalen- over onze mogelijke toekomst. Misschien zijn de bouwstenen van zo'n brede beweging aanwezig in de uitbouw van een sterk netwerk tussen de vele transitiepraktijken en coöperatieve initiatieven in steden? Of netwerken tussen dergelijke praktijken en actiegerichte initiatieven als "Climate Express"? Het klein verzet wordt groot?

Als we het politieke failliet verklaren, ondergraven we de nood aan een sterke klimaatbeweging. En zo lijkt de cirkel rond. Want een gebrek aan serieuze machtsopbouw, en een wervend 'groot verhaal', leidt tot een gebrek aan macht die nodig is om de partijpolitieke receptiviteit voor het klimaat aan te scherpen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234