Vrijdag 27/01/2023

AchtergrondKlimaat

Klimaatschade compenseren, hoe moet dat eigenlijk? Vier denkrichtingen op een rij

De watersnood afgelopen zomer in Niger en Nigeria eiste 807 levens en trof zo’n 15 miljoen mensen. Compensatie voor ‘klimaatschade’ in arme landen was op de COP27-klimaattop een van de knelpunten. Beeld REUTERS
De watersnood afgelopen zomer in Niger en Nigeria eiste 807 levens en trof zo’n 15 miljoen mensen. Compensatie voor ‘klimaatschade’ in arme landen was op de COP27-klimaattop een van de knelpunten.Beeld REUTERS

De rijke geïndustrialiseerde wereld gaat een of andere vorm van schadevergoeding uitdokteren voor arme landen die worden getroffen door klimaatrampen, zo heeft men op de klimaattop in Egypte vastgelegd. Maar wanneer is iets eigenlijk een ‘klimaatramp’?

Maarten Keulemans

Zo’n 55 miljard dollar. Dat is ongeveer wat het de komende tien jaar zal kosten om Somalië te herstellen na de afschuwelijke droogte die het land nu al sinds de lente in zijn greep houdt, becijferde de Somalische econoom Mohamed Osman Mahmoud vorige week op de G20-top in Bali. Zo astronomisch zijn nu eenmaal de kosten van klimaatverandering. “Somalië betaalt nu al de prijs”, zei Mahmoud.

Wat de econoom waarschijnlijk niet besefte, is dat het geval van Somalië meteen een van de problemen aangeeft van klimaatcompensatie: het is zeer onzeker of droogtes in de hoorn van Afrika wel door klimaatverandering worden verergerd. “We kunnen niet aantonen dat klimaatverandering de kans op dit soort droogtes heeft beïnvloed”, constateerde het onderzoeksinititatief World Weather Attribution Initiative eerder, na de rampzalige droogte van 2017. Twee analyses zagen geen trend richting meer droogte, een derde slechts een flauwe.

Zo ingewikkeld kan het zijn, de invloed van klimaatverandering bepalen, zegt Maarten van Aalst, hoogleraar klimaat- en rampenbestendigheid aan de Universiteit Twente en lid van het attributie-initiatief. “Het is zuur, maar als je streng bent, zijn de data niet hard genoeg om te kunnen zeggen dat de honger in Somalië aan het klimaat ligt. Al is dit wel zo’n geval waarbij ik als wetenschapper ook niet 100 procent zeker zou durven zeggen dat het níét zo is”, tekent hij aan.

Compensatie voor ‘klimaatschade’, zoals dat gemakkelijk heet, was op de COP27-klimaattop een van de knelpunten. Kwetsbare, arme landen willen dat de geïndustrialiseerde wereld schadevergoeding betaalt bij droogtes, overstromingen en andere door klimaatverandering verergerde weerrampen. Na veel vijven en zessen besloot men in de nacht van zaterdag op zondag daarom een klimaatfonds voor verlies en schade op te richten, al werkt men de details komende jaren pas uit.

Maar hoe zou dat vergoeden van klimaatschade werken in de praktijk? Vier denkrichtingen op rij.

1| Stuur meer hulp

De westerse landen hélpen al, is een van de tegenwerpingen die westerse landen tegen het plan voor schadevergoedingen inbrachten. Via humanitaire hulp, de noodfondsen van de Wereldbank, of via de verzekeringsbanken, legt Van Aalst uit. Ook bij de Somalische hongersnood van 2017 kwam er hulp, in de vorm van voedsel, water, opvang en medicijnen.

Maar de ontwikkelingslanden wilden een fonds. Begrijpelijk, vindt Van Aalst: “Het huidige systeem is uiteindelijk gebaseerd op vrijgevigheid. Getroffen landen moeten elke keer de hand ophouden.” Plus dat het huidige systeem tekortschiet. “We hebben het nu al te druk. In een grillig klimaat wordt dat nog lastiger”, zegt Van Aalst, die tevens verbonden is aan het Rode Kruis.

2| Bereken de klimaatschade

Een ‘harde’ oplossing zou zijn: bereken per ramp wat precies de invloed is van het klimaat. Neem bijvoorbeeld de watersnood die afgelopen zomer in Niger en Nigeria 807 levens eiste en zo’n 15 miljoen mensen trof. De extreme regen die daaraan voorafging, was door klimaatverandering 5 tot 20 procent intenser, becijferde het World Weather Attribution Initiative (WWAI).

“Je zou de overstroming zoals die werkelijk was en de situatie met 5 procent minder regenval kunnen modelleren”, vertelt Van Aalst. “En kijken: wat is het verschil in schade?” Waarna men de meerschade zou betalen. Het is een benadering die men onder meer uitprobeerde nadat orkaan Harvey in 2017 bij Houston voor ruim 120 miljard dollar aan schade aanrichtte en 107 mensenlevens eiste.

3| Kijk of men dit redelijkerwijs kon verwachten

Een variatie op de vorige optie. De regen zoals die afgelopen zomer viel in en rond Nigeria was niet alleen heviger, maar zal door de opwarming van de aarde ook vaker voorkomen. Zo eens in de tien jaar, becijferden de WWAI-wetenschappers. Zónder opwarming was dat maar eens in de 20 tot wel 200 jaar.

“Je kunt dan best aanvoeren: dat is boven de grens van wat men redelijkerwijs kon verwachten”, legt Van Aalst uit. Erg voorbereid was men niet: zo was een cruciale dam die veel van het water had moeten weghouden nog niet gebouwd, en waren in laagliggende gebieden inmiddels sloppenwijken verrezen.

Nadelen hebben zulke rekenmethodes echter ook. Van arme landen zijn lang niet altijd genoeg klimaatgegevens beschikbaar om de hand van het klimaat te becijferen. Plus dat het eindeloos trammelant zou worden over de details, voorziet Van Aalst. “Dan zitten we weer zeven jaar te discussiëren.”

4| Versterk kwetsbare gebieden

Daarom is deze manier wellicht handiger. “Op basis van de IPCC-rapporten hebben we goed inzicht welke extremen we in welke gebieden kunnen verwachten”, vertelt Van Aalst. “Dat geeft je een aangrijpingspunt om in de kwetsbare landen in die gebieden in te grijpen.”

Zo zouden westerse landen afspraken met verzekeraars kunnen maken: als een bepaald land wordt getroffen door een cycloon, keer dan schade uit. Een andere, bewezen werkzame methode, zegt Van Aalst: geef geld via de socialezekerheidssystemen van een land. Na een ramp zou het Westen dan geld overmaken naar, zeg, de armen in een bepaald land.

Ook die methode heeft nadelen: arme landen hebben vaak geen effectief sociaal zekerheidssysteem, of dat bereikt maar een klein deel van de bevolking. Bovendien helpt de aanpak niet bij het herstel van verwoeste wegen, bruggen en andere gemeenschappelijke voorzieningen.

Anderzijds: “Je zou zo’n systeem misschien slimmer kunnen maken, en het speciaal inrichten op klimaatschokken”, denkt Van Aalst. “Bijvoorbeeld door meteen uit te betalen na een ramp, in plaats van pas als mensen in armoede terecht zijn gekomen, of zelfs al voorafgaand aan een ramp, als de cycloon of regenval nog onderweg is. Zodat mensen bijvoorbeeld nog voorzorgsmaatregelen kunnen treffen.”

Waarschijnlijk, denkt de hoogleraar, zal men uitkomen op een ‘mozaïek’ van maatregelen, waarbij men het beste van verschillende strategieën combineert. “De discussie over loss and damages is in Sharm el-Sheikh hoe dan ook enorm veranderd. We zitten echt in een nieuwe fase”, constateert Van Aalst.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234