Vrijdag 27/01/2023

Kleuren in de wintertuin

Na de eindejaarsfeesten krijgen nogal wat mensen last van winter- of voorjaarsmoeheid. Psychiaters spreken soms zelfs van echte depressies die een gevolg zouden zijn van het tekort aan zonlicht. Aan de zon kunnen we niets veranderen, maar misschien kunnen ook winterbloeiende planten wel helpen om de wintermoeheid te verdrijven.

Zon of geen zon, in de tuin krijgt wintermoeheid geen kans. Er bestaat een verrassend groot aantal bomen, struiken en zelfs vaste planten en bollen, die het beste van zichzelf geven in de donkere wintermaanden. Als ik bij mij thuis buitenkom kan ik er niet naast kijken. Bij de achterdeur maken de kerstrozen zich volop klaar om te gaan bloeien en ook de eerste sneeuwklokjes komen al boven de grond piepen. In een voortuin in mijn straat bloeit al sinds eind november een sierkerselaar, een Prunus x subhirtella 'autumnalis'. Het lijkt wel een afwijking, een kerselaar die midden in de winter met honderden minuscule witte bloempjes de koude trotseert. Tegen de gevel van een ander huis bloeit al weken een winterjasmijn, Jasminum nudiflorum, die zich met zijn frisgroen blad en zijn fijne gele bloempjes wel van seizoen lijkt te hebben vergist. En in weer een andere tuin zag ik een paar dagen geleden nog bloeiende rozen staan. Die hebben zich écht van seizoen vergist, want ik ken geen enkele rozelaar die in de winter nog bloeit. Maar we hebben natuurlijk nog geen echte wintertemperaturen gehad, zodat deze roos wellicht niet eens beseft dat het winter is. Wie er zich wil op toeleggen kan in de winter haast evenveel bloeiende planten in de tuin hebben als in elk ander seizoen. Jelena de Belder van het Arboretum van Kalmthout werkt momenteel zelfs aan een boek dat helemaal is gewijd aan die winterbloeiers. Zij weet natuurlijk waarover ze praat - een van de mooiste en bovendien ook nog heerlijk geurende winterbloeiers is naar haar genoemd: de Hamamelis x intermedia 'Jelena'. Robert en Jelena de Belder hebben in Kalmthout tientallen nieuwe variëteiten van de toverhazelaar gekweekt. Wie nog nooit een toverhazelaar heeft gezien of geroken, moet zeker in de komende weken een bezoek brengen aan de Hamamelisfeesten in het Arboretum van Kalmthout (zieGroenjournaal).

De bloempjes van de toverhazelaar zijn niet echt spectaculair, het zijn veeleer delicate juweeltjes die van dichtbij moeten worden bewonderd. Maar hun geur is ongeëvenaard. Wanneer het erg koud is, komt de geur niet vrij, maar zodra een winterzonnetje verschijnt en de temperatuur iets stijgt, is de lucht gevuld met de zoetig-kruidige geur. Weersta aan de verleiding om takken af te knippen om ze in huis te halen om daar te genieten van de geur. Niet alleen houden ze het niet lang uit, maar bovendien houdt de boom er niet van om te worden gekortwiekt. En hij groeit al zo traag.

Bij wie de tuingrond enigszins zurig is en wie ook voldoende ruimte heeft, moet zeker een toverhazelaar planten. Niet alleen wegens de geurende winterbloei, maar ook wegens de schitterende herfstverkleuring. Bovendien vormt het op den duur een prachtige, breeduitgroeiende struik of boom.

Veel winterbloeiers hebben net als de Hamamelis veeleer bescheiden maar zeer geurende bloemen. Sarcococca bijvoorbeeld is een eerder onopvallend struikje met wintergroen blad en kleine, crèmewitte bloempjes. Maar hun geur kan wedijveren met het beste parfum dat in de voorbije weken in grote hoeveelheden over de toonbank ging. Het bloeit vanaf begin januari tot eind februari. Sarcococca is uitermate geschikt voor een klein stadstuintje. Het stelt weinig eisen aan de bodem, verdraagt zware schaduw en is ook vrij goed bestand tegen droogte. Ideaal dus om onder hoge struiken en bomen te planten.

In zo'n stadstuintje, waar het toch altijd iets minder hard vriest, of in West-Vlaanderen, dus niet te ver van de kust, kan u met enig geluk ook genieten van de heerlijke geur van de Lonicera fragrantissima. Niet dat hij op een minder beschutte plek zal kapotvriezen, maar omdat hij alleen tijdens een zachte winter in bloei zal komen en geuren, en dat is nu net de belangrijkste reden om deze plant een plaatsje te geven want de gele bloempjes zitten gedeeltelijk verborgen onder het wintergroene blad en zijn nauwelijks te zien. Als de winter zacht is, kan hij vanaf februari beginnen bloeien, is het koud dan is het wachten tot maart. Ook de bloei van L. standishii is weinig spectaculair, maar de geur is er niet minder om. L. x purpesii 'Winter Beauty', een kruising van de voornoemde twee planten, is daarentegen wel een opvallende winterbloeier. De crèmewitte, sterk geurende bloemen verschijnen al in februari. Hij is ook redelijk vorstbestendig. Het is een struik die gemakkelijk een goede drie meter hoog en even breed kan worden.

Twee klassiekers voor geur en kleur in de winterse tuin zijn Viburnum en Daphne.

Viburnum tinus is een prachtige struik met wintergroen blad die al vanaf november in bloei komt. De kleine, rozig witte bloempjes vormen grote schermen. Ze bloeien tot een flink stuk in april en produceren dan bessen die eerst donkerblauw en dan zwart zijn. V. tinus heeft de reputatie om niet erg winterhard te zijn. Bij mij in de tuin staan er een paar die de strenge winter van enkele jaren geleden zonder kleurscheuren zijn doorgekomen, ook al had ik ze helemaal niet afgedekt. Het enige dat u moet vermijden is de winterse ochtendzon, dus niet tegen een zuidgevel of een muur op het oosten zetten. En ook als het blad schijnbaar bevroren is, moet u nog niet direct wanhopen. De kans is groot dat de struik opnieuw uitloopt en u na een jaar opnieuw kan genieten van uw Viburnum. De eerlijkheid gebiedt mij wel om toe te geven dat deze Viburnum met de beste wil van de wereld niet als geurend kan worden beschreven.

Wél geurend en hoe is V. x bodnantense, net als V. tinus niet helemaal winterhard. Indien u hem zijn gang laat gaan wordt het een imposante struik van zeker een meter of drie hoog en breed, maar hij mag gerust gesnoeid worden, liefst meteen na de bloei. Hij bloeit al vanaf oktober en gaat onverminderd door tot in maart, weer of geen weer. De beste vormen zijn 'Dawn' met grote, felroze bloemen, en 'Deben' met iets kleinere, rozig witte bloemen. De takjes kunnen ook geknipt worden voor binnenshuis en zullen ook binnen openbloeien. Eén van de mooiste winterbloeiende struiken voor ons klimaat.

Ook zeer de moeite is V. farreri die van half november tot een stuk in mei ononderbroken bloeit en geurt. Nadeel is wel dat de bloemen kunnen te lijden hebben van strenge vorst.

Een heel waardevolle, maar soms wat misprezen want nogal 'gewone' soort is V. carlesii. Het is weliswaar niet echt een winterbloeier vermits hij pas in april in bloei komt, maar dat is toch nog altijd vrij vroeg. Bovendien bloeit hij haast onverminderd door tot augustus-september. De bolvormige bloemen geuren zeer sterk. Hiervan bestaan meerdere variëteiten die vooral verschillen qua grootte en groeikracht. De bloemen zijn bijna altijd crèmewit. V. x burkwoodii tenslotte is een iets bescheidener struik die vanaf februari bloeit. Voordeel is dan weer dat hij bij een niet te strenge winter zijn blad houdt.

De Daphne (in het Nederlands ook bekend als 'Peperboom') is misschien een wat moeilijke klant en vandaar misschien iets minder populair. D. mezereum wordt ongeveer anderhalve meter hoog. Vanaf februari-maart is hij overdekt met nogal opvallende paarsrode en intens geurende bloemen. Voor wie zweert bij pasteltinten in de tuin is de kleur misschien nogal schreeuwerig, maar er bestaat ook een witte ('Alba') en een rode ('Rubra') variëteit. Mogelijk toch vermeldenswaard is dat de rode vruchtjes zeer giftig zijn.

Minder bekend is Mahonia japonica. Dit is een neefje van de beter bekende Mahonia aquilifolium, een mooie struik met stekelige, een beetje op hulst gelijkend blad, en met heerlijk geurende gele bloemen in de lente en metaalblauwe bessen in de late zomer. De Mahonia japonica heeft dezelfde kwaliteiten, maar bloeit in de winter, soms zelfs vanaf november, met langwerpige bloemaren. De intense geur doet een beetje denken aan die van meiklokjes. Het is een prachtige struik die nog veel te weinig wordt aangeplant. Het groenblijvende blad kan wel te lijden hebben van vorst, daarom wordt hij best geplant op een plek waar hij enigszins beschermd is tegen ijzige wind en vooral tegen een winterse ochtendzon. Ook de hybride Mahonia x media bloeit in de winter, maar is in ons klimaat twijfelachtig wat vorstbestendigheid betreft. Alleen aan te raden op een goed beschutte standplaats.

Ook dichter bij de grond zijn er tal van winterbloeiende juweeltjes. Ik vermeldde al de kerstrozen en de sneeuwklokjes. Misschien komen ook de eerste krokussen al boven de grond. Wat zeker vanaf februari bloeit, vorst of geen vorst, is de winterakoniet (Eranthis hyemalis). Met zijn kleine, helgele bloemen is het een van de mooiste voorbodes van de komende lente. Net als de magentakleurige Cyclamen coum is het een plant die zich vrij gemakkelijk uitzaait en op enkele jaren tijd een flink terrein onder bomen en struiken kan impalmen en inkleuren.

Tuiniert u op zure grond, dan kan u ook genieten van de winter- of sneeuwheide (Erica carnea). Hiervan bestaan tientallen cultivars in diverse kleuren die naargelang het type bloeien van november tot maart. Ook de vlammende winterkleuren van de zomerbloeiende heide (Calluna vulgaris) zorgen voor kleur op een sombere winterdag .

Want ook zonder echte winterbloeiers hoeft de tuin in de winter helemaal niet saai of somber te zijn. Wintergroene hagen van buxus, taxus of hulst zijn winter en zomer even mooi. Ik ben zelfs geneigd te zeggen dat ze in de winter nog mooier zijn, omdat hun vormen dan beter uitkomen, zeker als ze bedekt zijn met een laagje sneeuw of als ze 's ochtends witberijmd zijn. Het koperkleurige blad van een beukenhaag schittert bij het minste zonlicht. En de kale stammen van een berk lichten op wanneer ze door de zon worden beschenen of vormen vreemde silhouetten op een mistige ochtend.

Er zijn ook de vele vaste planten en siergrassen, die weliswaar uitgebloeid zijn, maar die vaak nog mooie vormen hebben, waarvan het blad mooi blijft of waarvan de verdroogde bloemen toch nog enige kleur hebben. Ik denk dan heel in het bijzonder aan de sedums met hun grote roestkleurige bloemschermen. In combinatie met de verdroogde herfstasters, het verbleekte bloemscherm van venkel of Agastache rugosa, de Koreaanse venkel die uitgebloeid nog haast mooier is dan in bloei, is dat gewoon prachtig. Ik denk ook aan sommige epimediums of pulmonariums die bijna wintergroen zijn, en aan de prachtige gemarmerde blaadjes van de Arum italicum, de Italiaanse aronskelk. En uiteraard aan de vele euforbia's waarvan het blad op vorstvrije dagen ongestoord blijft groeien.

En dan zijn er de tientallen bomen en struiken met prachtige bessen en bottels in alle mogelijke vormen en kleuren. Neen, in een tuin is geen plaats voor somberheid, zelfs niet in de winter.

Weersta aan de verleiding om takken toverhazelaar in huis te halen. Niet alleen houden ze het niet lang uit, bovendien wordt de boom niet graag gekortwiekt

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234