Dinsdag 16/07/2019

Kleinere staten kunnen de wereld redden

Niet democratie maar devolutie is de grootste politieke drijfveer van de 21ste eeuw

Groot-Brittannië, tot het midden van de twintigste eeuw het grootste imperium op aarde, liet op 18 september 3,6 miljoen Schotse kiezers belissen over zijn lot. Het is er op het nippertje in geslaagd de unie te redden, maar het referendum bracht iets belangrijks in herinnering: niet democratie maar devolutie is de machtigste politieke kracht van de 21ste eeuw.

Kort voor de stemming was premier Cameron zo bang voor een nederlaag dat hij Edinburgh (en ook Wales en Noord-Ierland) een waaier van extra bevoegdheden beloofde, waaronder het recht om zelf belastingtarieven te bepalen. Hij deed zelfs meer toegevingen dan het Schotse parlement had gevraagd. Schotland had al gewonnen voor het verloor. Het zal nooit teruggeven wat het in de wacht heeft gesleept, terwijl het later nog altijd kan proberen te verwerven wat het nu niet heeft gehaald. En zo lijkt Engeland meer dan ooit het middelpunt van een Gedevolueerd in plaats van een Verenigd Koninkrijk.

Devolutie - decentralisering van de macht - is het geopolitieke equivalent van de tweede wet van de thermodynamica: onverbiddelijke universele entropie. Het nationalisme en het tribalisme dat we vandaag in Europa, Afrika en het Midden-Oosten zien, zijn de uitdrukking van een aanhoudend streven naar ofwel meer autonomie binnen staten, ofwel complete onafhankelijkheid van wat sommigen als oude koloniale structuren zien. Devolutie, federalisme, separatisme, allemaal pleiten ze in verschillende mate voor meer zelfbestuur.

Naast de traditionele krachten van het antikolonialisme en de etnische grieven voorspellen de nieuwere realiteiten van zwakke en overbevolkte staten, de strijd om natuurlijke hulpbronnen, de versnelde economische concurrentie en zelfs de opkomst van big data en de klimaatverandering niet minder maar meer devolutie. Dat zou verrassend genoeg een goede zaak kunnen zijn, zowel voor Amerika als voor de wereld.

Sloophamer

Tijdens de Vredesconferentie van Parijs na de Eerste Wereldoorlog eiste de Amerikaanse president Woodrow Wilson (1856-1924) als vurig antikolonialist nationale zelfbeschikking als een van zijn beroemde 'Veertien Punten'. Maar de koppige West-Europeanen klampten zich vast aan hun imperiale bezittingen, tot ze na de Tweede Wereldoorlog failliet waren.

De ontmanteling van de Britse en Franse imperia in de twintigste eeuw leidde tot meer dan 75 nieuwe landen. De dekolonisatie werd gevolgd door de instorting van de Sovjet-Unie, die in vijftien onafhankelijke staten verbrokkelde. Alles bij elkaar heeft de sloophamer van de devolutie het aantal landen van de wereld meer dan verdrievoudigd, van de 51 oorspronkelijke lidstaten van de Verenigde Naties tot de huidige 193 leden.

Eigenaardig genoeg lijkt het in het Charter van de VN vervatte internationale recht deze tendenzen tegen te werken: het geeft de voorkeur aan bestaande staatsgrenzen, alsof het de wereldkaart in de tijd wil bevriezen. Maar om Victor Hugo te parafraseren: niets is sterker dan een idee waarvoor de tijd rijp is. Men kan mensen hun legitieme wens van zelfbestuur niet (lang meer) ontzeggen.

Devolutie helpt om grote, lompe, postkoloniale staten op zinnige wijze te reorganiseren. Neem bijvoorbeeld India, waar de perifere en landelijke staten van het oosten en het noordoosten na 60 jaar onafhankelijkheid weinig ontwikkeling hebben gekend. In plaats van de economische groei buiten de hoofdstad te bevorderen, heeft New Delhi voorrang gegeven aan het opleggen van ofwel het Hindi (de voorkeur van Mahatma Gandhi) ofwel het Engels in het hele land.

Die verwaarlozing heeft de devolutionaire druk alleen maar groter gemaakt. Sinds 1947 is het aantal staten in de Indiase federatie verdubbeld - begin dit jaar werd de 29ste staat opgericht (Telangana). Naarmate de staatsgrenzen sterker overeenkomen met de etnische en taalgrenzen, kunnen de provinciale entiteiten zich beter op hun interne groei concentreren, in plaats van zich te moeten verdedigen tegen het centrum. Merk op dat Tamil Nadu, de staat die geografisch het verst verwijderd ligt van het corrupte New Delhi, de tweede grootste bijdrage levert aan het Indiase bbp, na Maharashtra, de staat van Mumbai.

Triomf van transparantie

Een andere factor die de devolutie versnelt, is de alomtegenwoordigheid van data. Moderne natiestaten hebben kennelijk niet alleen hun monopolie op militaire macht verloren, maar ook hun dominantie van de informatiestromen en de narratieven. Noem het de triomf van de transparantie: dankzij gratis media, lekken, hackers, democratie of juridische druk weten mensen almaar beter hoe hun land wordt bestuurd en hoe hun geld wordt besteed.

In maart van dit jaar sprak bij een niet-bindend referendum in Venetië een overweldigende meerderheid van de kiezers zich uit voor onafhankelijkheid van Italië. Waarom? Venetië betaalt elk jaar 70 miljard euro belastingen maar krijgt daar slechts een fractie van terug in de vorm van fiscale transfers.

Catalonië, met zijn unieke taal en eeuwen van culturele tradities, heeft dezelfde berekening gemaakt tegenover Madrid en zal in november een referendum over zijn onafhankelijkheid organiseren. Het Spaanse grondwettelijke hof heeft onder druk van de regering het referendum opgeschort (en in de praktijk geblokkeerd), maar dat manoeuvre maakt de vastberadenheid van Barcelona nog groter. De episode herinnert eraan dat een arbitraire onderdrukking van de volkswil alleen maar meer ongenoegen aanstookt.

Om de binnenlandse onrust na de financiële crisis niet nog erger te maken, zullen de regeringen van Italië en Spanje deze provincies waarschijnlijk meer autonomie toekennen. De opkomende regio's willen de maximale devolutie die de Basken in het noorden van Spanje al hebben: een volledige fiscale autonomie, zonder betaling van belastingen aan de hoofdstad.

Zelfs de klimaatverwarming kan devolutie in de hand werken. Naarmate de ijskap van Groenland smelt, krijgen de 60.000 Inuït meer toegang tot kostbare hulpbronnen als uranium en aardgas. Dat geeft de Groenlanders zin om de potentiële opbrengst voor zichzelf te houden in plaats van ze naar Kopenhagen te sturen, dat nog altijd bestuursgezag over het eiland uitoefent, bijna drie eeuwen nadat Denemarken Groenland koloniseerde. En anders dan in Schotland zou de uitslag van het Groenlandse referendum (voorgestelde datum: 2021) niet eens een dubbeltje op zijn kant zijn. Maak alvast een nieuwe zetel in de VN klaar.

Connectiviteit

Schrille waarschuwingen voor devolutie negeren de evidentie dat ze een logisch gevolg is van connectiviteit. Aan de vooravond van het Schotse referendum deed Gordon Brown, de in Schotland geboren voormalige Britse premier, een vurige oproep om eenheid boven onafhankelijkheid te verkiezen (DM 8/9). "Niet Engeland maar de globalisering is de vijand", zei hij. De strijd gaat om de banen, maar wie bepaalt de regels van het spel?

Kleinere staten en kleinere economieën zullen minder risico's nemen, want hun overleven staat op het spel. Zou Schotland zijn industriële basis even enthousiast naar Azië hebben versast als de kapitalisten in het verre Londen dat hebben gedaan? Zou Schotland echt niet in staat geweest zijn om in achttien maanden tijd een eigen munt uit de grond te stampen, zoals de politici in Londen waarschuwden? Zelfs The Economist, notoir tegenstander van de onafhankelijkheid, wees erop dat in de voorbije kwarteeuw 28 nieuwe centrale banken zijn opgericht. Estland had al na een week zijn eigen centrale bank en zijn eigen munt. Een geconnecteerde wereld - het resultaat van Browns boeman van de 'globalisering' - verandert dergelijke bureaucratische hindernissen in projecten die je kunt uitbesteden.

Hoe beter de infrastructuur van steden en provincies wordt - dankzij de investeringen van hun eigen regeringen en van buitenlanders - hoe beter zij hun nieuwe mogelijkheden kunnen gebruiken. In Amerika is het fiscaal federalisme een cruciale drijvende kracht voor de economische dynamiek. Zo is Texas de meest bedrijfsvriendelijke staat van het land geworden, door minimale reglementering en lage belastingen. Californië experimenteert met een immigratiebeleid en een beleid voor de beperking van broeikasgassen op maat van zijn eigen behoeften en doelstellingen.

Het olierijke Brits-Columbia en het gas- en mineraalrijke West-Australë hebben hun eigen fondsen, die door de opbrengst van hun natuurlijke rijkdommen worden gefinancierd. Ze gebruiken het geld eerst voor infrastructuurinvesteringen en voor de groei in steden als Vancouver en Perth, en pas daarna gaat een deel van de winst naar de verre hoofdsteden Ottawa en Canberra.

In Europa is devolutie een gezonde vorm van competitieve arbitrage geworden - een continue onderhandeling over een maximale vrijheid tegenover zwakke nationale regeringen, zodat sterke provincies hun eigen prioriteiten kunnen nastreven. In Sardinië, bijvoorbeeld, groeit een onafhankelijkheidsbeweging die wil dat het nu al autonome Italiaanse eiland een maritiem kanton wordt van het door land ingesloten (en beter bestuurde) Zwitserland.

Misschien is België het beste voorbeeld van deze dynamiek van versplintering én hergroepering. De politieke impasse in het land is triest, maar de onderliggende trend van taalverwantschappen die tot nieuwe zwaartekrachten leiden, is fundamenteel gezond voor grensgemeenschappen. Terwijl de Nederlands sprekende Vlamingen naar Nederland kijken en tegelijk steeds nadrukkelijker hun eigen identiteit en diplomatieke gereedsschapskist modelleren, en de Frans sprekende Walen de blik op Frankrijk hebben gericht, kan Brussel, net als Washington, beter worden gezien als de hoofdstad van een volledig continent.

Oorlog of vrede

Kan elke devolutie vreedzaam verlopen? Al het terrein van de wereld is al opgeëist, zodat elke winst (van onafhankelijkheid) overeenkomt met een verlies (van territoriale integriteit). Grenzen kunnen dus ofwel gewelddadig veranderen, ofwel door devolutie worden verweekt. Devolutie is de reden waarom de Basken en de Quebecois vandaag in vrede leven. In een poging om het tij van de pro-Russische rebellen in Oekraïne te keren, heeft het parlement in Kiev zelfbestuur toegekend aan de oostelijke provincies Donetsk en Loehansk. Devolutie is vandaag niet alleen een tribale kracht maar ook een vredesinstrument.

Dat soort van denken zal ook nodig zijn om de kaart van het Midden-Oosten te hertekenen, nu de honderd jaar oude Sykes-Picot-kaart van de regio uiteenvalt. De vrijwel volledige ontbinding van de Arabische politieke cartografie vertegenwoordigt de hoogste graad van entropie, fragmentering en wanorde. Vandaag hebben alleen de olierijke microstaten van de Perzische Golf, zoals Qatar en de Verenigde Arabische Emiraten, zekerheid op lange termijn gekocht. Maar we weten nog niet wat er in de plaats zal komen van het huidige Syrië en Irak, laat staan wat Islamitische Staat zinnens is met Jordanië, Libanon en de rest van de regio.

Een van de regels van het onderdrukken van opstanden is het vinden, beschermen en opbouwen van stabiele enclaves. Maar dat is ook een manier om de Arabische koloniale cartografie te vervangen door een meer legitieme orde, met kleinere, meer coherente eilanden van stabiliteit als basis. De toekomstige orde van het Midden-Oosten zal de kunstmatige naties waarschijnlijk vervangen door sterke tribale staten, zoals Israël en Koerdistan, en stedelijke commerciële centra met een gemengde bevolking die zichzelf en haar handelsroutes zal verdedigen.

Misschien zou een wereld van kleinere staten de globalisering evenwichtiger maken. Elke staat zou de productie en de banen behouden die hij nodig heeft voor zijn sociale stabiliteit, zelfs als dat ten koste zou gaan van een optimale concurrentiekracht op wereldschaal. Een wereld van kleinere staten zou ook een meer vreedzame wereld kunnen zijn, want geen enkel land zou kunnen overleven zonder voedsel en goederen uit het buitenland te importeren. Die wereld zou het principe van de antikwetsbaarheid belichamen waar Nassim Taleb voor pleit: te klein om te vallen.

De wereldkaart blijft veranderen. Landen versplinteren en hercombineren zich in verschillende configuraties. In 1990 gingen Noord- en Zuid-Jemen samen; in 1993 splitste Tsjecho-Slowakije; in 2011 scheidde Zuid-Soedan zich af en nu is er sprake van een hereniging van Noord- en Zuid-Korea naar het model van Oost- en West-Duitsland. De fundamentele zoektocht naar meer coherente politieke entiteiten kan beroering scheppen maar leidt niet noodzakelijk tot geweld.

Het Schotse precedent voorspelt geen wereldwijde chaos en evenmin het einde van de multinationale harmonie. Het dialectisch tegengestelde van devolutie is immers 'aggregatie' of samenvoeging. De wereld kan versplinteren, maar ze verenigt zich ook in nieuwe combinaties, zoals de Europese Unie, die uiteindelijk alle microstaatjes van het continent in een echte multinationale federatie verzamelt. Kijk naar de Balkan: twee decennia na de bloedige oorlogen van de ontbinding van Joegoslavië, zijn alle gewezen republieken lidstaten van de EU of willen ze dat worden. Misschien zal de wereld pas een globale solidariteit van naties kennen, als eerst de stammen mogen zegevieren.

Copyright 2014 The Atlantic Media Co. Verdeeld door Tribune Content Agency. Deze bijdrage verscheen oorspronkelijk op TheAtlantic.com en werd voor De Morgen herwerkt.

Wie is Parag Khanna?

°1977 in India.

Invloedrijk expert inzake internationale betrekkingen, verbonden aan de New America Foundation en de European Council on Foreign Relations. In 2008 was hij nauw betrokken bij de verkiezingscampagne van Barack Obama.

Schreef onder meer Hybrid Reality: Thriving in the Emerging Human-Technology Civilization (2012) en de internationale bestsellers How to Run the World: Charting a Course to the Next Renaissance (2011) en The Second World: Empires and Influence in the New Global Order (2008). Hij staat aan het hoofd van het Hybrid Reality Institute.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden