Vrijdag 06/12/2019

Klassiek met een rode clownsneus op

Schansspringen is intussen uit de huiskamer geweerd. De nieuwjaarsbrief ook. Eén traditie blijft wel overeind: het nieuwjaarsconcert van het Wiener Philharmoniker. Zes kijktips om straks, ondanks de kater en de muizenissen, de verwondering binnen te laten.

1 Laat stropdas en strik in de kast

Wees blij dat u morgen in de luie zetel hangt. De kostprijs van een plek in de befaamde Grote Zaal van het Wiener Musikverein, het plechtstatige Weense concertgebouw waar het nieuwjaarsconcert traditiegetrouw plaatsvindt, varieert van 30 tot 940 euro. Van hoog in de nok tot de eerste rijen dus. Voor het oudejaarsconcert van vanavond, 31 december, telt u tussen 25 en 720 euro neer, voor het 'previewconcert' op 30 december tussen 130 en 380 euro.

Niet toevallig dus is de met klatergoud behangen Grote Zaal steevast met satijnen notabelen gevuld. Van Oostenrijkse, Aziatische dan wel Amerikaanse makelij. Speciaal voor het nieuwjaarsconcert diepen mannen het uniform nog eens op van onder het stof, leggen ze stropdas en strik in een knoop, blinken ze de neus op. Presented by Rolex. Vrouwen op hun beurt houden het sober. Pluimen op de hoed zijn niet toegelaten.

Liever dan het sjofele T-shirt of een knus nachtgewaad, op een dag als morgen.

Behalve geld moet u ook geluk hebben, want kaartjes verdeelt men door een systeem van loterij. Tussen 2 en 23 januari kan men registreren, op de website van het Wiener Philharmoniker, in maart worden de tickets verloot. Jaarlijks ontvangt het Philharmoniker ongeveer 40.000 registraties, voor in totaal 5.100 beschikbare zitjes. Voor een abonnement dient momenteel dertien jaar gewacht.

Maar zelfs voor het televisiescherm zit men nooit alleen. Wereldwijd stemmen morgen minstens 50 miljoen kijkers uit meer dan 80 landen op het nieuwjaarsconcert af. Goed voor het drukst bekeken klassieke concert van het jaar. Digitaal scheert het nog geen al te hoge toppen. Dat van 1 januari 2012 verzamelde op YouTube welgeteld 37.128 clicks, een peulschil in dit 'Gangnam Style'-tijdperk.

2 Klap mee met de 'Radetzkymars'

Strauss. Johann. Senior en junior. Ook al zegt klassiek u niets, deze codewoorden moet u onthouden. Wanneer rond halftwee de traditionele slotnummers 'An der schönen blauen Donau' en 'Radetzkymars' weerklinken - de geest is intussen alweer met het aperitief in de strijd - bent u net meer dan twee uur in het Straussuniversum ondergedompeld.

Op het programma van het nieuwjaarsconcert, in 1939 voor het eerst uitgevoerd als onverbloemd patriottistisch statement, prijkt voornamelijk lichte klassieke muziek, veelal van Oostenrijkse componisten. De familie Strauss kleurt een groot deel van het programma, van 'Vaterländischer Marsch' over 'Persischer Marsch' tot afsluiter 'An der schönen blauen Donau'. Maar naast walsen en polka's van Johann en ook Joseph Strauss kiest men vaak werk van bekende componisten als Joseph Hellmesberger en Tsjaikovski. En omdat in 2013 Giuseppe Verdi en Richard Wagner herdacht worden, zal morgen ook hun werk in het programma van het Wiener opduiken.

De slotnoot, bovendien, komt er met de 'Radetzkymars', door Johann Strauss ter ere van veldmaarschalk Josef Radetzky gecomponeerd. Op het ritme van het leger, op het tempo van de mars. De 21ste-eeuwse variant van dat marstempo: handgeklap. Tijdens de afsluitende rondo klapt het publiek, zo wil de traditie, gretig in de handen. En al of niet in de maat.

Actrice Leah Thys, onlangs in Libelle: "Hoe laat het de avond voordien ook geweest is, op 1 januari zit ik rond het middaguur voor de buis om toch maar niets te missen van het nieuwjaarsconcert. En ik klap nog net niet mee met de traditionele afsluiter, de 'Radetzkymars'."

Mooi weetje voor tijdens de aperitief: in 2005 werd de 'Radetzkymars' niet gespeeld, uit respect voor de slachtoffers van de tsunami. Frappant, maar tijdens het nieuwjaarsconcert wordt wel vaker op de actualiteit ingespeeld. In 2009 bijvoorbeeld verwees dirigent Daniel Barenboim naar de gespannen situatie in Gaza toen hij "een jaar van vrede in de wereld en van menselijke gerechtigheid in het Midden-Oosten" wenste.

3 Het draait niet om de dirigent

Meest in het oog springende figuur: de dirigent. Diverse grote namen stonden in het Musikverein reeds op het bok. Willi Boskovsky onder meer, die tussen 1955 en '79 ononderbroken het nieuwjaarsconcert dirigeerde. Ook grootmeesters als Herbert von Karajan en Daniel Barenboim zwaaiden er reeds met het stokje, terwijl de voorbije jaren zowel George Prêtre als Mariss Jansons de revue passeerden. Morgen fungeert de Oostenrijker Franz Welser-Möst als dirigent. Als ceremoniemeester eigenlijk, want steevast zijn de nobele walsen met clowneske fratsen doorspekt. Nu eens zet een violist een rode neus op, dan weer slaat de dirigent met twee ijzeren hamers de maat aan. Als om te tonen hoe virtuoos het orkest is, en hoe goed men op elkaar is ingespeeld.

En toch is niet de wild gesticulerende dirigent de echte ster van het nieuwjaarsconcert. Dat zijn de bloemen. Ze zijn met duizenden, worden sinds 1980 geschonken door de Italiaanse stad San Remo en komen bij elk camerashot in beeld. Parmantig aan de gevel, subtiel aan het balkon, stevig verankerd aan de voeten van de dirigent. Meer dan twee uur lang zweeft de camera zwierig in het rond en slechts zelden ontspringen de stampers de dans.

"Met een beetje slechte wil zou je het nieuwjaarsconcert oubollig of zelfs kitscherig kunnen noemen", zegt VRT-presentator Thomas Vanderveken, morgen uw gastheer op Eén. "Maar het staat buiten kijf dat perfectie het absolute streven is. De Grote Zaal, die zelfs in lege staat indrukwekkend is, is altijd met veel zorg tot bloemenparadijs omgetoverd. Alles draait om verfijning en goede smaak, van het ballet tot de muziek. Voor mij is het een relikwie van de cultuur van zorg, elegantie en verfijning die in de negentiende eeuw in Midden-Europa heerste. Een traditie die niet verloren mag gaan."

4 Pas op voor het paard

Net door het bij vlagen duizelingwekkende cameraspel stijgt het nieuwjaarsconcert het symfonisch orkest te boven. Als reclameblokken op commerciële zenders hakken beelden van de Oostenrijkse toeristische dienst het Wiener Philharmoniker doorheen.

Minder poëtisch dan de winterbeelden die doorgaans de ochtend sieren, ja, maar hersenloos vulsel, nee. In 2007 was het thema de Oostenrijkse natuur, een jaar later het Europees kampioenschap voetbal, en in 2009 werd de stad Linz in de schijnwerpers geplaatst. Voor morgen staat aangekondigd: "A young couple on their honeymoon sets out to explore the most beautiful locations in Lower-Austria".

Traditioneel bezorgt de Oostenrijkse publieke omroep ORF de kijkers ook een of twee nummers met balletuitvoeringen. De choreografie ligt in handen van speciaal uitgenodigde international vermaarde choreografen en wordt uitgevoerd door dansers van het Weense Staatsballett.

Afhankelijk van de locatie, meestal een bekend monumentaal gebouw of paleis in Wenen, zijn de stukken van tevoren opgenomen of worden ze live uitgevoerd. Die beelden zijn niet voor het publiek in de concertzaal te zien. Maar bij het nieuwjaarsconcert 2008 werd voor de eerste keer live in de concertzaal gedanst, bij de uitvoering van 'An der schönen blauen Donau' als verlengstuk van een opgenomen choreografie.

Sinds datzelfde jaar 2008 duiken bovendien ook lippizanerpaarden op, als een maagdelijk witte deus ex machina. Op de muziek van 'Die Pariserin' zorgde de befaamde Spaanse Rijschool voor het novum.

5 Zoek de vrouw en de Aziaat

Honderdveertig leden telt het Wiener Philharmoniker, onder wie amper zeven vrouwen. Goed voor een apart kostuum - een broek met zwart-grijze krijtstreep, een witte bloes, grijs gilet en een lange zwarte colbert - en een stroom kritiek.

Vanderveken: "Het Wiener Philharmoniker is heel lang een soort ondoordringbaar bastion geweest. Het leidende idee was dat een mannelijk, blank orkest muziek van mannelijke, blanke componisten moest spelen. Er was Otto Strasser, de voormalige voorzitter van het orkest, die lang streefde naar de afschaffing van audities achter gesloten schermen, omdat hij duidelijk wou zien hoe de toekomstige orkestleden eruit zagen. En er is die anekdote over het jaar dat een Japanner de audities had gewonnen, maar diens spleetogen volgens de jury niet bij de sfeer van de Weense polka's pasten. Gelukkig zijn ze intussen van dat aangebrande ideeëngoed afgestapt, en doen er al een aantal jaar vrouwen en Aziaten mee."

Een van die weinige vrouwen in het voormalige mannenbastion is Anneleen Lenaerts. Amper vijfentwintig, dixit Vanderveken "een van de beste soloharpistes van haar generatie", en afkomstig uit Peer, Limburg. Twee jaar geleden kwam ze als winnares uit de loodzware audities. Vertelde ze na haar vuurdoop: "Je kent de sfeer van op tv, maar in werkelijkheid is het nog zoveel indrukwekkender. De prachtige bloemen in de zaal, de mooie jurken, het imposante decor: het leek wel een film."

6 Schrik niet van de commentator

Peter Desmit, een vijftiger met wortels in West-Vlaanderen, domiciliëring in Antwerpen en een hart voor klassiek, merkt op: "Wie naar het nieuwjaarsconcert kijkt, moet vooral niet schrikken van de commentaarstem. Het gaat net als bij een cricketmatch: daar duurt het allemaal ook zo lang en gebeurt er ook zo weinig. Maar om de vijf minuten duiken plots twee heel voornaam uitgesproken zinnetjes op, gefluisterd bijna, waarna het weer stil wordt."

Thomas Vanderveken zwijgt. Lacht. En zegt: "Grappig dat veel mensen nog steeds dat sacrale beeld over het nieuwjaarsconcert hebben. Intussen geef ik zelf al voor de vijfde keer commentaar, en telkens probeer ik toch zo joviaal mogelijk over te komen. Maar het is inderdaad niet zo gemakkelijk om commentaar te geven bij het nieuwjaarsconcert. Het is vooral heel moeilijk om in te schatten wanneer de dirigent opnieuw zal starten, en ik moet stoppen met praten. In tegenstelling tot wat veel mensen denken, zit ik niet in Wenen maar gewoon in de studio in Brussel, en zie ik niet meer dan de mensen thuis. Er is wel een soort timing, die van op voorhand wordt meegedeeld, maar niet alle dirigenten houden zich er even strikt aan. Daarom zorg ik er elk jaar voor dat ik op oudejaar niet heb gedronken, zodat ik 's anderendaags fris genoeg ben om vlot te anticiperen."

Het nieuwjaarsconcert, live vanuit Wenen, is morgen vanaf 11.15 uur te zien op Eén en te horen op Klara.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234