Dinsdag 24/11/2020

Biotechnologie

Klaar voor de uitvinding van de eeuw? Hetty Helsmoortel serveert crispr aan het grote publiek

Hetty Helsmoortsel: 'Deze techniek brengt ons zeer mooie dingen, maar ook enorme ethische dilemma’s.’Beeld Bob Van Mol

U, uw buurman, boekhouder en moeder, iedereen moet crispr begrijpen, zo stelt kankervorser Hetty Helsmoortel (33) in De geknipte genen. Want de revolutionaire gentechniek hertimmert ons voedsel en ons lichaam. ‘Sommige toepassingen zijn onethisch. Maar daarom bepaalde andere van tafel vegen, is dat ook.’

“Ik ben afgestudeerd als biotechnoloog, maar wilde al snel niet meer zo genoemd worden”, schrijft Hetty Helsmoortel. “Want rond mij leek ik plots alleen maar mensen te zien die biotechnologie vooral associeerden met negativiteit. (...) Ik kon mezelf maar beter kankeronderzoeker noemen, redeneerde ik. (...) Dat vluchtgedrag vind ik achteraf gezien schrijnend.”

Maar vandaag toert Helsmoortel met een publieksshow over crispr, de gentechniek waarmee je in om het even welk organisme DNA kunt aanpassen. En nu is er haar vlotte en glasheldere boek over ‘hoe CRISPR onze toekomst zal herschrijven en waarom iedereen dat moet weten’.

Uw motivatie om het brede publiek te informeren is zwaarder gaan doorwegen?

“Ja. Het verzet tegen ggo’s is zo oud als ikzelf. In mijn geboortejaar 1986 barstten de protesten los toen de eerste veldproeven met ggo’s werden aangelegd. En toen ik afstudeerde, werd ik er bruusk mee geconfronteerd. Maar in de opleiding kregen we niets mee over de ethische en maatschappelijke vragen. Ik wist niet hoe te reageren op de pseudowetenschap, de woede, de angst. Ondertussen weet ik dat beter.

“Uiteraard is controle op volksgezondheid en milieu essentieel. Maar er is nu al herhaaldelijk aangetoond dat de huidige ggo’s die niet schaden. Binnen vijf jaar worden we overspoeld met crispr-therapieën en gecrisperde voeding en ik zie opnieuw verwarring. Vandaar mijn publieksshow en dit boek. Deze techniek is alvast een van de meest spraakmakende van de eeuw en brengt ons zeer mooie dingen, maar ook enorme ethische dilemma’s. Willen we vermijden dat enkel wetenschap, politiek en de farma-industrie beslissen, dan moet iedereen mee zijn en meepraten.”

Eind 2018 is in China een gecrisperde tweeling geboren. Is het sinsdien lastiger het brede publiek te informeren?

 “26 november 2018 was een enorme schok. Ook de uitvinders van crispr kregen het benauwd. Iedereen dacht dat dit pas binnen twintig jaar zou gebeuren. Dit was veel te vroeg en daarom heeft de wetenschappelijke wereld de collega zwaar veroordeeld. Hij zit nu in de cel. Door die felle reacties is er gelukkig weinig publieke weerslag.”

Hij vindt zichzelf een genie. Heeft u ergens ook begrip voor wat hij deed?

“Diep vanbinnen willen wij allemaal de eerste zijn met doorbraken. Maar hier zijn er gigantische medische bezwaren. Over de langetermijneffecten bij de mens weten we niets, over de ‘off target’-effecten, de onbedoelde impact elders in het DNA, evenmin. Hier woog ook de medische noodzaak erg licht. Deze tweeling van een vader met hiv is hiv-immuun. Met condooms en het vermijden van besmette naalden, voorkom je dat ook.”

En nu?

(laconiek) “Is het wachten op de volgende. In Rusland wil een arts embryo’s crisperen van dove ouders. Weegt doofheid wel zwaar genoeg als medische noodzaak? Wat met de dove kinderen die nog altijd zullen worden geboren als we doofheid bij sommigen wegcrisperen? Poetin moet de knoop doorhakken. En Poetin is iemand die hoopt dat crispr soldaten voortbrengt die geen pijn voelen. Dat kan in theorie, want dat gen is bekend.”

Hou je dit tegen?

“Daarover ben ik pessimistisch. Deze technologie is voor 150 euro op het net te koop. Om embryo’s te bewerken heb je wel ziekenhuisinfrastructuur nodig, maar dat kan in privéklinieken. Er zijn richtlijnen en wetten, maar wie dwingt die af? Straffen die afschrikken en de vakbladen, universiteiten en sponsors die een rode lijn trekken kunnen helpen. Maar het zal onvoldoende zijn, vrees ik. Ik vraag me af of er op de Olympische Spelen van 2040 atleten zullen rondlopen die nu als embryo aangepast worden om meer spiermassa te hebben. Gelukkig kunnen bepaalde dingen nog helemaal niet. Zo kennen we van intelligentie en sociale vaardigheden de vele genetische componenten nog niet.”

Beeld DM

Maar het onderzoek moet wel vooruit?

“Absoluut. Alleen door embryo’s te crisperen, gaan we weten wat kan en wat zeker niet. Maar het is onethisch om die kinderen ook al te laten geboren worden. Er wordt veel op een hoop gegooid. We moeten niet de technologie veroordelen, maar erg kritisch kijken naar wat we ermee doen. Met een keukenmes kun je groenten snijden en je kunt er iemand mee vermoorden. Net zoals het nu nog absoluut onethisch is om gecrisperde embryo’s ter wereld te laten komen, is het even onethisch om bepaalde crispr-therapie níét toe te passen.”

Hoever staan we daar?

“Met crispr zouden we in theorie de ongeveer tienduizend genetische ziektes die door één gen worden veroorzaakt kunnen verhelpen. Later kan dat misschien door embryo’s aan te pakken. Vandaag gebeurt het in therapievorm bij uitbehandelde patiënten zoals de Amerikaanse Victoria Gray, die aan de vreselijke ziekte sikkelcelanemie lijdt. Ze kreeg via crispr bewerkt nieuw bloed en is nu symptoomvrij. Erfelijke blindheid wordt nu ook aangepakt met crispr-injecties in het oog. Maar ik moet mensen ook vaak teleurstellen. Tegen dementie, alzheimer, reuma vermag crispr nog niets. De techniek is erg hoopgevend, maar dat betekent niet dat we al voldoende weten over onze genetica om er ook alles mee op te lossen. Die kennis is nog waanzinnig beperkt.”

Wat zijn de andere grote hindernissen?

“De onduidelijkheid over de ‘off target’-impact. De nieuwste crispr-versies, die nog veel preciezer zijn, zullen dat wellicht oplossen. En hoe krijg je het crispr-pakket waar het moet zijn? Bij een spierziekte moet het naar het DNA van alle of toch een minimumaantal spiercellen en niet naar andere cellen. Wellicht komt de oplossing van virussen – de typische postbodes voor de crispr-pakketten – die bij voorkeur één type cel infecteren. 

“Er zijn ook ethische vragen. Wat mag het kosten? Crispr is goedkoop, maar veel andere delen van de behandeling niet. En waar leg je de grens tussen ziekte en variatie? Moeten we ook de aanleg voor autisme, depressie, overgewicht wegcrisperen? Sinds 2018 zijn wij de eerste soort die zichzelf bewust verandert, notabene met een techniek gebaseerd op een systeem uit de natuur, namelijk de verdedigingstactiek van bacteriën. Hebben wij al voldoende overzicht en inzicht om te morrelen aan de code van het leven, die zich over 4 miljard jaar ontwikkelde?”

Hoeveel hoop geeft crispr in de strijd tegen kanker?

“Kanker zal er altijd zijn, maar crispr kan immuuntherapie efficiënter maken en het basisonderzoek flink versnellen. Tien jaar geleden deed ik er twee jaar over om een gen bij een muis uit te schakelen, nu kan het in enkele weken.”

Er zitten heel wat toepassingen in de pijplijn. U vond er zelfs voor elke letter van het alfabet één?

“Ja, zo wil ik de ongelofelijke mogelijkheden tonen, zoals malaria afblokken met gecrisperde muggen en menselijke organen kweken in varkens, wat het tekort aan donororganen kan oplossen. Of een oplossing tegen resistente bacteriën en gewassen die een kwart minder water nodig hebben.

“Maar in dat alfabet staat ook hoe de commercie hierop zal springen. Tarwe zonder gluten, minigroenten en champignons die niet bruin worden komen eraan. Dat moeten we weten. Ik verwijs ook naar een mislukt project met maniok. Het lukte die onderzoeker niet zijn resultaten te publiceren. De vakbladen willen enkel hoeraberichten. Maar de vele mislukkingen leveren cruciale informatie.”

- Geboren in 1986 in Oostende

- Moleculair bioloog met een master in de biochemie en biotechnologie (UGent) en doctor in de gezondheidswetenschappen

- Studeerde tussen haar master en haar doctoraat twee jaar drama aan het RITCS

- Is freelancewetenschapswatcher, onder andere voor de VRT

- Zit maandelijks in de podcast Nerdland van Lieven Scheire

- Trekt met een interactieve voorstelling over crispr door Vlaanderen

- Startte in 2017 Sound of Science, het eerste openluchtwetenschapsfestival in België

Een wetenschapper die pasta met gecrisperde groenten at, noemt u een held. In voeding is crispr probleemloos?

“Toch in die mate dat ik dat ook zou eten (lacht). Alles wijst erop dat er bij plantencellen veel minder off-target-effecten zijn dan in zoogdiercellen. En als het toch gebeurt, kun je die varianten ertussenuit halen, wat met baby’s niet kan. Ook is het risico erg klein dat een DNA-verandering in een gewas, waardoor het pakweg minder groot wordt, ons impacteert.”

Het Europees Hof van Justitie oordeelde nochtans dat crispr-gewassen onder de strengste regels vallen?

“Wetenschappelijk is dat echt onzin. Al decennia bestralen we plantenzaden of dopen we ze in chemische mengsels om mutaties in het DNA uit te lokken. Voor die producten geldt geen voorzichtigheidsprincipe terwijl crispr veel preciezer is. En de wijziging in gecrisperde planten kan evengoed in de natuur ontstaan. Ze zijn ‘natuurlijker’ dan klassieke ggo’s, waar je DNA van een andere soort inbrengt. Controleagentschappen kunnen gecrisperde rijst dan ook niet onderscheiden van gewone rijst. Hoe zal Europa crispr-producten uit de VS tegenhouden?”

Voor welke argumenten van het ‘antikamp’ heeft u wel begrip?

“Voor de socio-economische bedenkingen. De kans is reëel dat bedrijven, gedreven door winsthonger, bochten afsnijden. Wat ik mis zijn plantenbiotechnologen die zich in het debat moeien. Als wetenschapper kun je echt niet zeggen: ‘Ik vind dit uit, gooi het in de samenleving en hoe ze het toepassen, interesseert mij niet.’ Die pretentie mogen wij niet hebben.”

Hetty Helsmoortel, De geknipte genen, Borgerhoff & Lamberigts, 192 p., 22,99 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234