Donderdag 22/04/2021

'Kinderenzijn geen idioten'

In Groot-Brittannië wordt het boek als jeugdroman aan de man gebracht, bij ons als volwassenenroman. The Times noemde het controversieel, maar zwaaide net als zowat alle andere Britse media de schrijver ervan alle lof toe. Intussen is zowat de hele wereld in de ban van De jongen in de gestreepte pyjama, waarin enkel prikkeldraad en Zyklon B de vriendschap tussen een Duits en Joods jongetje bemoeilijken. 'Natuurlijk zijn er elementen die de jonge lezers niet vatten, maar of dat erg is? Ik zou zeggen: integendeel.' Door Geert De Weyer

John Boyne

De jongen in de gestreepte pyjama

Oorspronkelijke titel: The Boy in the Striped Pyjamas

Vertaald doorJenny de Jonge

Arena, Amsterdam, 224 p., 15,95 euro.

Londen, de hotelbar van het City Inn. De belangstelling rond zijn persoontje maakt duidelijk dat Boynes status van succesauteur met De jongen in de gestreepte pyjama een vliegende start heeft genomen. Reeds vijf jaar geleden bracht hij zijn eerste roman op de markt, maar nooit werd een titel van hem zo enthousiast onthaald als dit vierde boek. Hoewel het pas begin dit jaar op de markt kwam, volgen dit voorjaar nog de Deense, Poolse, Zweedse, Spaanse, Griekse, Portugese, Russische, Duitse, Nederlandse en Koreaanse edities.

Het verhaal: wanneer op een dag de negenjarige Bruno zijn geboorteplaats Berlijn moet ruilen voor een verre, afgelegen plek, omdat de promotie van zijn vader dat nu eenmaal vergt, verzet hij zich tegen die beslissing. Zijn houding verandert echter drastisch als hij merkt dat het nieuwe huis grenst aan een hek dat zich uitstrekt zover het oog maar reikt. Met een van de schimmen die hij in de verte opmerkt - 'de pyjamamensen' - zal hij uiteindelijk vriendschap sluiten. Het gaat om de graatmagere, introverte Joodse jongen Schmuel.

Op een dag, toen hij tegenover hen zat op hun ouwe plek, merkte Bruno op: "Ik heb nog nooit zo'n vreemde vriendschap gehad."

"Hoezo?", vroeg Schmuel.

"Omdat ik met alle jongens kan spelen", antwoordde hij. "Wij spelen nooit samen. Het enige wat wij doen is zitten en praten."

"Ik zit graag met jou te praten", zei Schmuel.

"Ja, ik natuurlijk ook", zei Bruno. "Maar het is jammer dat we niet af en toe iets spannends kunnen doen. Op ontdekkingsreis gaan, bijvoorbeeld. Of voetballen. We hebben elkaar nooit gezien zonder al dat gaas tussen ons."

De thematiek, het ontluisterende einde en de doelgroep bezorgden het boek het label 'controversieel'. Toch wordt de Ier op handen gedragen door de Britse pers. Op een zure recensent na, die moeite heeft zulke zware onderwerpen in nota bene een jeugdboek aan te treffen, zijn de recensies lyrisch.

Wordt uw boek nu door recensenten van jeugdboeken of door literaire critici besproken?

"Door beiden. Ik zie het in de literaire krantenbijlagen verschijnen als een volwassenenroman, terwijl critici het ook in de jeugdsectie bespreken, maar dan wel weer vermelden dat het niet echt een jeugdroman is. Het is wat verwarrend, ja."

Uw uitgever is er trots op dat nooit eerder een boek in Engeland nog voor publicatie zulke unanieme reacties had gekregen van de boekhandel. Hoe werkt dat eigenlijk?

"Hier is het zo dat er voor de publicatie prepublicaties worden gestuurd naar de boekhandelaren en de media. Dat kan een hype veroorzaken. Nadat het vakblad van de uitgeverswereld heel wat quotes en fragmenten had gepubliceerd, kwam alles in een stroomversnelling terecht. Op die manier ontdekten buitenlandse uitgevers het boek. Dat ging echt razendsnel, tot ieders verbazing."

Bij ons wordt het boek niet aangekondigd als een jeugdroman, maar als een volwassenenroman. De uitgeverij schrijft dat de hoofdrolspeler een negenjarige jongen is, maar vult snel aan dat het daarom zeker geen boek voor negenjarigen is.

"Zelf denk ik dat negen jaar net iets te jong is. Ik mik eerder op een lezerspubliek vanaf elf jaar. Maar nadien zet ik geen rem op de leeftijd. In die zin is het een universeel boek geworden."

The Times had het over 'een controversiële holocaustroman'. In welke zin is uw boek dan controversieel? Is het niet zo dat jeugdromans tegenwoordig over alles mogen gaan: homo-ouders, sterfelijkheid en ziekten, incest,...

"Ik denk dat het als controversieel wordt beschouwd dat de Duitsers in dit boek niet als demonen worden voorgesteld. Ik laat het aan de lezer over hoe hij erover denkt. Nu, ik kan moeilijk anders. Bruno spreekt vol respect en liefde over zijn vader. Dat lijkt misplaatst, maar hij is negen jaar en heeft op dat moment niet de kennis die wij hebben. Hij heeft amper weet van de ideologie waar zijn vader voor staat, en kan niet vermoeden dat Schmuel een gevangene is van die ideologie.

"Ik denk dat het woord 'controversieel' ook betekent dat er met enige reserve wordt aangekeken tegen een holocaustverhaal voor kinderen. Uiteindelijk moeten de ouders bepalen of hun kinderen iets mogen leren over de holocaust. Uiteraard zijn zij het ook die er achteraf vragen over krijgen."

Bijna een jaar geleden was er bij ons heel wat te doen rond Suske en Wiske, de populairste kinderstrip van de lage landen. De tekenaar werd toen verboden een verhaal over de holocaust te schrijven. Te hard voor kinderen, klonk het. Hij werd nadien ook ontslagen. Denkt u dat jeugdverhalen tegenwoordig ernstiger mogen zijn?

"Kinderen zijn geen idioten. Gun ze ook hun intelligentie, alsjeblieft. Nu, er is een tijd van entertainment en een tijd van ernst - zowel voor volwassenen als voor kinderen. Ik zie niet in waarom moeilijke onderwerpen, als je ze tenminste op een gevoelige en wijze manier aanbrengt, niet zouden mogen."

Vorig jaar nam u met enkele schrijvers deel aan een publiekslezing. Een van de schrijvers viel u aan. Terugkeren naar het verleden door de ogen van kinderen zou zinloos zijn. U was behoorlijk boos, noemde zijn opmerking 'rubbish'.

"Ik was boos over die opmerking, ja. Ik vond ze getuigen van een zeer enggeestige kijk op literatuur. Veel jonge schrijvers buigen zich momenteel over hedendaagse invalshoeken. Maar er is ook nog de geschiedenis. De menselijke problemen zijn tussen nu en vroeger niet veranderd. Ik schrijf historische fictie. Ik tracht de actualiteit te plaatsen tegen een historische achtergrond. Kijk, ik ga ervanuit dat de holocaust sinds de jaren veertig niet veranderd is. Er zijn nog steeds, overal ter wereld, genociden aan de gang die ons leren dat de geschiedenis zich blijft herhalen en dat we er weinig van hebben geleerd. In De jongen in de gestreepte pyjama gebruik ik slechts de bekendste en misschien wel ergste holocaust uit de menselijke geschiedenis, maar in feite kaart ik daarmee ook al die andere genociden aan. Het menselijke leed daarin verschilt immers nauwelijks."

U gaf al meteen te kennen dat kinderen niet alles zullen begrijpen wat u schrijft.

"Sommige elementen in dit boek zullen door jongeren inderdaad niet meteen volledig begrepen worden. Is dat erg? Integendeel! Maar ik maak me sterk dat, wanneer ze zich identificeren met zowel Bruno als Shmuel, het hen zoveel vragen oplevert, dat ze zich ervoor gaan interesseren en op die manier het onderwerp levend houden. Misschien nemen ze het boek jaren later weer ter hand omdat hen in hun alledaagse leven plots nieuwe elementen worden aangereikt die refereren aan dat ene boek dat ze jaren eerder gelezen hadden.

"Nogmaals: kinderen zijn geen idioten. Ze voelen wanneer er meer onder de oppervlakte verborgen zit dan in eerste instantie aangenomen wordt. Dat overkwam mij ook. Ik heb als kind verschillende boeken gelezen waarvan ik niet alles begreep, maar die zo'n indruk op me maakten dat ik ze jaren later opnieuw ter hand nam. Ik denk nu aan The Silver Sword van Ian Serraillier. Dat ging over een Poolse familie die tijdens de oorlog haar land wilde ontvluchten. Als kind ontging me veel, maar het is wel al die tijd in mijn hoofd blijven ronddwalen."

U waagde zich onlangs ook aan de voorspelling dat het niet meer lang zou duren voor er boeken geschreven worden voor en rond kinderen die, ik citeer, 'de Cambodjaanse Killing Fields, de Bosnische oorlog of de Rwandese genocide hebben overleefd'.

"Dat hoort ook zo, want zij waren niet bij machte hun verhalen te vertellen aan het grote publiek. Ik merk bij zowel de publieke opinie als de politici een tendens om te zeggen 'ach, die thema's liggen achter ons, nu moeten we verder'. Daar ben ik het niet mee eens. Vanuit het perspectief van het kind waagden we ons amper aan dat soort verhalen. Het is aan ons om, door aandacht te vragen voor dit soort verhalen, de wereld een beetje te helpen veranderen."

Ik hoor dat er meteen een filmoptie is genomen?

"Ja, en daar ben ik erg blij mee. Brassed Off-regisseur Mark Herman heeft meteen een optie genomen en liet me onlangs weten dat hij het script heeft afgewerkt. De producer is David Heyman, meteen ook de producer van de Harry Potter-films. De film is nog niet in productie, maar het zal niet lang meer duren. (grijnzend) Tot jou spreekt een optimistisch man."

Geert de Weyer

Met dank aan Eurostar. www.eurostar.com

'Er zijn nog steeds, overal ter wereld, genociden aan de gang die ons leren dat de geschiedenis zich blijft herhalen en dat we er weinig van hebben geleerd'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234