Zondag 20/10/2019

Kinderen, tweede keus

De smartphone slokt in menig huishouden tijd op die vroeger naar partner of kind ging. Het toestel bezit dan ook alle kenmerken om verslavend te werken. Of ligt het toch aan de kinderen en partners, die soms gewoon vervelend en saai blijken te zijn? Sjoukje Smedts

Trek. Trek, trek. Het kleine jongetje trekt aan de mouw van zijn moeder. Nog maar eens. Dat hij moet plassen, zegt hij. Ook nog maar eens, terwijl de Eurostar waarop hij en zijn moeder meereizen blijft doorrazen tussen Brussel en Londen. Mama? Mama wijst naar haar tablet en zegt dat hij moet wachten. Nog maar eens dus. "Ik wist niet wat ik zag", vertelt filosofe Alicja Gescinska (UGent) verbouwereerd. "Dat kind bleef maar zeggen dat het moest plassen, ik wilde het bijna zelf snel even meenemen naar het toilet. Want dat zelfs de blaas van je zoontje moet lijden onder het feit dat jij je niet kunt losmaken van je iPad, dat is toch wel heel straf."

Gescinska gaat er prat op het zelf anders aan te pakken. Haar partner en haar zoontje hadden volgens haar nog nooit last van de relatie die zij heeft met haar draagbare telefoon, zo'n model waarmee je nog niet op het internet kunt weliswaar. Het mobieltje gaat uit als ze werkt, een restaurant bezoekt of gewoon niet gestoord wil worden. De filosofe beweert zelfs niet te kijken wie er belt als ze geen zin heeft om aan telefoon te komen. "Want het is niet omdat iemand met jou wil spreken dat het omgekeerde ook geldt", meent Gescinska. "In tijden van Facebook ben ik dan misschien wel van het minder sociale type. Als mensen me daardoor minder interessant vinden, is dat maar zo."

Lang niet iedereen denkt er zo over. De nood aan constant contact met de buitenwereld is bij velen ondertussen zo groot dat er een bijnaam voor werd verzonnen: FOMO, oftewel Fear Of Missing Out. Zelfs de hipsters bij het magazine Vogue maken zich er druk om. Ze bestempelden in een essay de mobiele telefoon daarom al als de nieuwe sigaret. Smartphones zijn volgens Vogue tenslotte even verslavend. Bovendien wordt de drang om de smartphone of tablet op elk moment boven te halen zo groot dat ermee omgaan net zo'n slechte gewoonte wordt als roken in het openbaar. Al is Vogue ook optimistisch. Er zullen wel nieuwe omgangsvormen rond mobiele telefonie ontstaan, verwacht het blad.

'Met man en macht'

Zover is het nog niet en dat zullen we geweten hebben. In de fictiereeks Met man en macht tokkelt het personage van Tom Van Dyck de hele tijd op zijn smartphone terwijl zijn echtgenote klaagt dat ze nooit iets samen doen. Uiterst herkenbaar, heet dat dan in de kranten. De Nederlandse Reddingsbrigade waarschuwde afgelopen zomer dan weer dat ouders die hun kroost mee naar het strand nemen toch echt wel beter moeten opletten. Sinds telefoons, maar ook laptops en tablets een populair stranditem werden, zouden ouders alsmaar vaker afgeleid zijn. Gevolg: nooit eerder geraakten er op de stranden van onze noorderburen zoveel kinderen zoek.

Het opvallendst was toch de brief die in oktober verscheen in de Nederlandse VPRO-gids. "Hallo papa, ik vind het heel vervelend dat je continu op je iPhone of iPad bezig bent. Je bent alleen maar bezig met mailtjes lezen en versturen, het nieuws lezen en andere dingen die je op je iPhone doet. Ik wil je vragen of je een keer (of altijd) je iPhone/iPad weg kan leggen, bijvoorbeeld na het eten. Ik vraag het maar zo, omdat je het nooit serieus neemt als ik het normaal vraag. Groetjes van je kind."

Dus worden er voornemens gemaakt. Om na de geboorte van je eerste kind die smartphone vaker opzij te leggen bijvoorbeeld. Niet zo gemakkelijk als het lijkt. Vraag maar aan schrijfster Toni Nagy, die onder andere voor The Huffington Post in een blog bijhoudt hoe ze het er als versbakken moeder vanaf brengt. Niet zo goed als ze zou willen, zo blijkt. Nagy slaagt helemaal niet te leven zonder smartphone. Omdat haar kind eigenlijk best vaak saai of vervelender blijkt dan ze vooraf had gehoopt. Contact, veel contact met de volwassen buitenwereld is daarom volgens Nagy hoognodig.

Alicja Gescinska kan haar oren niet geloven. Ze is zelf moeder van een zoontje van zestien maanden en vindt er niets vervelends aan. "Ik zit misschien nog in de idealistische fase, maar ik kan me niet voorstellen dat je je eigen kind saai kunt vinden. Zelf ben ik niet actief op Twitter, maar volgens mij wordt het volgen van zo'n sociaal medium sneller een sleur dan tijd doorbrengen met je kind." Maar er zijn twitterende ouders die zich wel in de stelling van Nagy kunnen vinden. Filosoof Gert Goeminne (VUB) bijvoorbeeld, de man die eind vorig jaar in deze krant schreef dat hij zijn smartphone zelfs durfde te checken tijdens het dagelijkse bedritueel van zijn oudste dochter.

Alcoholverslaving

"Ik had er zelf nog niet zo over nagedacht, maar als je tussen de luiers en de flessen even een intelligent opiniestuk kunt lezen op je telefoon voelt dat wel aan als compensatie", zegt Goeminne. "Daarnaast voel je ook op ieder dood moment de drang om op je telefoon te kijken wat er nog gebeurt in de wereld. Na een tijdje ga je daardoor zelfs de momenten die je met je kinderen doorbrengt als dood bestempelen. Of ze nu saai zijn of niet. Als je weet dat je kunt spelen met je kind, maar evengoed kunt spelen met je smartphone, kies je soms voor het laatste."

Tijd om even gerust te stellen. Dat ligt niet aan de kinderen. Het is "ab-so-luut de schuld van de smartphone", verzekert Jan Van den Bulck, hoogleraar aan de School voor Massacommunicatie-research. Smartphones en de mailboxen, Facebookprofielen en Twitteraccounts die achter hun scherm huizen, bezitten namelijk een heleboel kenmerken die elk lesboek over conditionering als verslavend zou bestempelen. Elke nieuwe e-mail, elk opgestoken duimpje op Facebook, elke bemoedigende tweet voelt tenslotte aan als een beloning. Iets waar we dus maar wat graag zo overvloedig mogelijk mee worden geconfronteerd. Van den Bulck: "Het is dus niet de smartphone zelf, maar de hoop op sociaal contact - of sociale controle als je het negatief wil stellen - die ons zo aan het apparaat verslingert."

Ook het feit dat de nieuwe media alsmaar vernieuwen, zorgt er volgens Van den Bulck voor dat we geen tijd hebben om er goed mee te leren omgaan. "Als je voor het eerst met alcohol in aanraking komt, moet je leren doseren. Voor smartphones geldt dat ook." Dat volwassenen die daar niet in slagen elkaar gaan negeren, tot daaraan toe, stelt Van den Bulck. Als kinderen merken dat de smartphone meer aandacht krijgt dan zij, kan dat volgens hem wel verregaande gevolgen hebben. "Kinderen zien hun ouders als hun grote voorbeeld en zullen hen dus nabootsen zodra ze kunnen. Je hebt dus geen recht op klagen als ze later hun ogen niet van het scherm kunnen houden."

Het is nochtans een voor de hand liggend excuus: omdat ik regelmatig mijn smartphone gebruik in het bijzijn van mijn kinderen leren ook zij hoe ze met het medium moeten omgaan. "Dat durf ik toch te betwijfelen", reageert psycholoog Peter Nikken (Nederlands Jeugdinstituut), die zich specialiseert in de invloed van media op de ontwikkeling van kinderen. "Pas tijdens de adolescentie kunnen mensen zulke dingen bewust oppikken." Toch heeft de aanwezigheid van smartphones volgens hem een invloed op de opvoeding. "Net zoals de televisie kunnen ook telefoons de concentratie van kinderen verstoren. Bijvoorbeeld omdat ouders het toestel bovenhalen wanneer ze huiswerk maken met hun kinderen. Zoiets vermindert de concentratie van kinderen en belemmert de kwaliteit en kwantiteit van hun leer- of spelgedrag."

Middagdutje

Welke effecten heeft dit op lange termijn op de ontwikkeling van kinderen?, vraagt Nikken zich af. Maar hij wil ouders niet bang maken, omdat de situatie naar zijn mening nog niet desastreus is. "Ik wil ouders wel bij de les houden. Wie nooit de tijd neemt om zich helemaal te ontspannen, zonder smartphone, leert zijn kinderen ten slotte ook dat ze alsmaar moeten bezig zijn en niet tot rust mogen komen." Het lijkt Nikken daarom beter om de telefoon boven te halen op gezette tijden, bijvoorbeeld tijdens het middagdutje.

Schrijfster Toni Nagy probeerde het. Ze faalde. Niet verwonderlijk, volgens media-expert Van den Bulck. "Sommige mensen denken ook dat het een goed idee is om hun computer zelf zo te beveiligen dat ze niet de hele tijd naar Facebook kunnen surfen. Maar alles wat je zelf installeert of je jezelf oplegt, kun je ook zo gemakkelijk weer zelf ongedaan maken." Van den Bulck vergelijkt de telefoonverslaving opnieuw met een alcoholprobleem. "Je moet in beide gevallen ook eerst inzien dat er een probleem ís. Mensen die beseffen dat ze soms over de schreef gaan, zijn meestal nog niet al te erg verhangen aan hun smartphone. Het is pas als je dat niet meer beseft, dat het problematisch wordt", aldus Van den Bulck. "Tja, wat dat betreft, leven we in giftige tijden."

Maar er is hoop, bij monde van Eric Vereecken van verslavingskliniek SolutionS. Hij heeft dan misschien wel iemand in behandeling die geen computers of smartphones kan zien zonder ze te beroeren, zulke patiënten blijven de uitzondering. Omdat mensen volgens Vereecken best wel zelf kunnen inschatten wanneer het tijd wordt om los te komen van de telefoon. "Ik werk vaak met mensen die lijden aan levensbedreigende verslavingen en ook zij slagen daar in. Bovendien hebben de meeste volwassenen wel een netwerk dat hen kan wijzen op hun telefoonverslaving. Desnoods zijn het de kinderen zelf die er een opmerking over maken."

Precies zo ging het bij Gert Goeminne, voor hij zijn smartphone voorgoed - of alvast voorlopig - afzwoer. "Best confronterend, als zo'n kleintje je daarover aanspreekt." Sinds eind december leeft Goeminne daarom zonder smartphone. "Die beslissing bracht me al enorm veel gemoedsrust, bijvoorbeeld op de momenten die ik met de kinderen doorbreng. Ik ben niet langer geneigd om altijd afleiding te zoeken", vertelt Goeminne. "Maar ga het nu niet romantiseren. Ik mis mijn telefoon nog altijd en ook de drang om te vluchten voel ik soms nog steeds. Ik veroordeel dus zeker niet wie nog niet klaar is met de smartphone."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234