Zaterdag 16/01/2021

Kind tussen twee kleuren

Danzy Senna. 'Zwart zijn voor beginners': een meeslepend en ontroerend debuut

Annick Schreuder

Weet je hoe een echte vrouw klaarkomt? Mona (14) wil het Jesse (13) graag uitleggen en houdt een badstop omhoog. 'Dit,' zegt ze, terwijl ze Jesse een knipoog geeft en haar Bubble Yum-kauwgum laat klappen, 'voelt geweldig tegen je klit.' Jesse kijkt geboeid toe terwijl Mona het ronde, platte, witte plastic schijfje met zijn vinvormig handvat afwast en daarna in haar onderbroek steekt, met de vin omhoog tussen de lippen van haar vagina. Mona loopt een beetje rond en zegt: "Oooo, lekker. Soms doe ik het gewoon voor de kick." Jesse is altijd bang geweest om dingen in haar lijf te steken - ze vind het nog steeds eng een tampon te gebruiken. Nu steekt ze het ding erin, terwijl Mona haar gadeslaat, en trekt haar broekje op. Mona zit op het toilet naar haar te kijken, met opgetrokken wenkbrauwen. "En? Hoe voelt het?" vraagt Mona. Het voelt als een badstop in mijn ondergoed, hard en onaangenaam, denkt Jesse bij zichzelf, maar ze lacht en zegt dat ze het fantastisch vindt."

Dit leugentje om bestwil, om er bij te horen, schudt Jesse Goldheim zo uit haar mouw. Ze is inmiddels zo bedreven in het liegen dat ze soms niet meer weet wie ze werkelijk is en waar ze vandaan komt. Zelfs haar huidskleur lijkt inwisselbaar. Zwart zijn voor beginners van de Amerikaanse schrijfster Danzy Senna is het relaas van Birdie Lee, alias Jesse Goldman, de licht gekleurde dochter van de zwarte Deck Lee en de blanke Sandy Lodge. Samen met haar drie jaar oudere geliefde, veel donkerder zusje Cole, groeit zij op in het roerige Boston van de late jaren zestig.

Moeder Sandy is een imposante, zware, blonde verschijning die haar aristocratische achtergrond volledig afgezworen heeft en zich met hart en ziel inzet voor de Black Power-beweging. Vader Deck is een tengere, zwarte intellectueel die de gelijkheidsstrijd van de zwarten vooral theoretisch benadert. Sandy's engagement in de zwarte beweging gaat zo ver dat zij de kelder onder hun huis niet alleen openstelt voor politieke bijeenkomsten, maar er ook wapens en munitie voor een revolutionaire coup opslaat. Deck houdt zich hiervan afzijdig, maar de echtelieden verschillen te veel in kleur, temperament en ideologie om het huwelijk in stand te houden. Als vervolgens de FBI hun op het spoor dreigt te komen, moeten alle betrokken activisten Boston verlaten.

Deck vertrekt met Cole en zijn nieuwe vriendin Carmen naar Brazilië en Sandy, geobsedeerd door de FBI, slaat met Birdie letterlijk op de vlucht. Hoewel ze in weinig op haar moeder lijkt, kan Birdie met haar zwarte steile haren en lichte huidskleur met een beetje goede wil voor een blanke doorgaan. En dat is precies wat Sandy doet. Birdie is haar alibi. Ze voorziet haar dochter en zichzelf van een nieuwe identiteit, papieren en geschiedenis. Sandy wordt Sheila Goldman, de jonge weduwe van de joodse hoogleraar klassieke talen die plotseling is overleden, en Birdie is haar halfjoodse dochter Jesse.

In de proloog van het boek loopt Birdie/Jesse hierop vooruit: "Lang geleden ben ik verdwenen. De ene dag was ik er nog, de volgende was ik weg. Zo snel gebeurde het. De ene dag speelde ik nog schoolmeisjesspelletjes met mijn zus en onze vriendinnen op de speelplaats. De volgende was ik niemand meer, alleen nog een lichaam zonder naam of geschiedenis, dat naast mijn moeder op de voorbank zat, rijdend over de snelweg, zonder te stoppen. (En toen ik ophield niemand te zijn, werd ik blank - zo blank als mijn huid, haar en botten maar toestonden. Mijn hele lichaam vulde de leegten in, vertelde me wie ik moest worden, en ik liet het voor mij spreken.)"

Vier jaar lang laten Sheila en Jesse zich opjutten door de (dreiging van de) FBI en zwerven zij in een oud busje van staat naar staat, van goedkope motels naar commune-achtige gemeenschappen. Uiteindelijk vestigen ze zich in een klein huis in de bossen nabij een onaanzienlijk provincieplaatsje in New Hamsphire. Buiten een school voor Jesse en een baan voor Sheila biedt het stadje weinig vertier, maar nu er een einde aan het opgejaagde leven lijkt gekomen, kan de inmiddels dertienjarige Jesse zich ook op andere fronten ontwikkelen.

Van een halve wilde verandert ze in een adolescente, een meisje dat van een vriendin leert hoe ze een tampon in moet inbrengen, hoe ze haar beha kan opvullen met schoudervullingen die van een etalagepop in het warenhuis gestolen zijn, en hoe ze precies lippenstift op moet doen. Langzaam maar zeker ontwaakt Jesse uit het leven dat haar moeder voor haar geschapen heeft en gaat ze zich, als elke puber, vragen stellen. Hoe vreselijk is het wat haar moeder vroeger gedaan heeft dat zij zich nog steeds schuil moeten houden, nog steeds een leugenachtig leven moeten leiden? Waarom moest zij haar zwarte wortels verloochenen en zich voegen in een blank bestaan? Waarom zijn haar vader en zus nooit teruggekomen?

Natuurlijk is het bij de lezer allang opgekomen dat Sandy/Sheila wel eens meer last van een overdosis jaren zestig gehad zou kunnen hebben dan dat de FBI haar werkelijk op de hielen zat. Maar het onwankelbare geloof van Birdie in haar moeder is zo treffend beschreven dat je, net als Birdie, de weldoordachte leugens als vanzelfsprekendheden over je heen laat komen. Zwart zijn voor beginners is zowel een ernstige als een geestige roman en in ieder geval een knap debuut. Danzy Senna is net als Birdie een dochter uit een gemengd huwelijk en de lichtste van twee zusjes. De serieuze manier waarop rassenaangelegenheden gewoonlijk aan de orde gesteld worden, is ook in dit boek aanwezig, maar wordt verluchtigd door het ontwapenende (en vaak meedogenloze) perspectief van een kind. De Nederlandse vertaling is plezierig vrij, getuige onder meer de titel. In Amerika is het boek als Caucasia op de markt gebracht (verwijzend naar de in Angelsaksische landen niet ongebruikelijke benaming 'Kaukasisch' voor het blanke ras), maar aan die nodeloze zwaarwichtigheid heeft men hier gelukkig niet meegedaan. Zwart zijn voor beginners is een meeslepend en ontroerend verhaal over een opgroeiende, vastberaden puber, een kind dat haar identiteit zoekt tussen zwart en blank, tussen meisje en jonge vrouw. Ik heb in de marge slechts twee kanttekeningen. Birdies kinderlijke wijsheid (nog eens versterkt door het verrassend eenvoudig taalgebruik van Senna) krijgt iets onnatuurlijks, belerends als zij beweegredenen van volwassenen verwoordt of zich (meer dan eens) uiteenzettingen van haar vader tegen haar zusje over rassentheorieën herinnert waar zij als zes- of negenjarige onmogelijk iets van begrepen kan hebben en die ze dus later ook niet kan reproduceren. En in de tweede plaats: ik gun iedereen zijn/haar portie geluk, maar Birdies uiteindelijke weerzien met haar vader en zusje, die nooit een poging hebben ondernomen om haar op te sporen, is een iets te gemakkelijk happy end.

Danzy Senna (uit het Engels vertaald door Tineke Funhoff), Zwart zijn voor beginners, Atlas, Amsterdam/Antwerpen, 388 p., 995 frank. Danzy Senna spreekt op zaterdag 25 september om 16 uur op Podium 2 in de Stadsfeestzaal.

(Foto Atlas)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234