Maandag 10/05/2021

'Kies voor een beter leven'

Gesprek met Tom Hodgkinson, anarchist en levensgenieter

Tom Hodgkinson (°1968, Londen)

> Studeerde Engels en werkte een paar jaar als journalist voor hij in 1993 zijn eigen tijdschrift oprichtte, The Idler, een blad voor degenen die rustig willen leven en genieten van ieder moment.

> Publiceerde in 2005 Lof der luiheid, wat in feite een voorproefje was van Leve de vrijheid. "Ik was er niet op uit mensen hele dagen naar de tv te laten staren met mijn eerste boek", zegt hij daarover. "Wat ik beoogde was dat ze niet meer zouden meehollen in de ratrace en hun leven in eigen handen zouden nemen, vrijheid dus."

> Riep vorig jaar 1 november uit tot National Unawareness Day, de dag waarop nu eens geen aandacht gevraagd wordt voor zaken als de aarde, longkanker of ouderen. Op die dag moeten we ons volgens Hodgkinson helemaal niets aantrekken van de wereld en lekker in bed blijven liggen met een boek.

We hebben er lang op moeten wachten, maar daar is ze dan eindelijk, de vakantie, een paar weken genieten van onze vrijheid. 'Hou toch op', reageert Tom Hodgkinson verbolgen, 'vakantie is niet meer dan een tijdelijke opheffing van je slavernij, en wanneer je weer begint te werken voel je je er des te slechter door.' Een gesprek met de auteur van Leve de vrijheid over de zoektocht naar een utopisch medicijn en de geneugten van havermoutpap. Door Marnix Verplancke

'Een carrière is niet meer dan een chique gevangenis", zegt Tom Hodgkinson beslist, "en een uurwerk de gouden handboei die erbij hoort". Begin jaren 1990 trok Hodgkinson de deur van zijn werkgever definitief achter zich dicht. Hij had ontslag genomen uit een goed betaalde baan en wou voortaan samen met zijn vrouw Victoria een ander, bewuster leven leiden. Ze stelden hun huis in Londen te huur en trokken naar het landelijke Devon, waar ze, inmiddels drie kinderen rijker, nog steeds wonen in een oude boerderij. Een vaste job hebben ze niet. Hij schrijft artikels, runt het tijdschrift The Idler en publiceert af en toe een boek. Zij heeft ervoor gekozen zich een paar jaar lang enkel om het lot van hun kroost te bekommeren. "Er is een jaar geweest dat we bijna niets verdienden", herinnert Hodgkinson zich. "Maar in plaats van te wanhopen bekeken we het van de positieve kant: we hadden een kelder vol bier, een hoop roltabak, vrienden op wie we konden terugvallen, lekkere groenten in de moestuin en gezonde kinderen. We mochten van geluk spreken, vond ik. Je kunt best gezond en goed leven met een klein inkomen. Je moet alleen je verstand gebruiken en de tering naar de nering zetten. Ons brood bakken we zelf, en sinaasappelsap en ontbijtgranen komen bij ons niet op tafel. We kopen een grote zak havermout en daar koken we iedere ochtend pap van. Toen ik nog in Londen werkte, verdiende ik veel, maar ik gaf het ook allemaal weer uit. We aten vaak buitenshuis, reden met een taxi rond en lieten het geld rollen tot er ons niets restte dan een vette belastingaanslag. En daarmee waren we niet anders dan de anderen. De gemiddelde Brit heeft momenteel een schuld van tussen de 20.000 en 30.000 pond, bovenop zijn hypotheek, en uit onderzoek blijkt dat hij daar enorm bezorgd over is. Ik heb niets tegen rijke mensen, alleen kan niet iedereen rijk zijn. Het is geen universele oplossing. Bovendien moet je er ook hard voor werken. Wanneer je met iets minder tevreden bent, heb je meer vrije tijd. Kijk, ik ben geen naïeveling. Ik zit achter het geld aan dat ik verdiend heb, net als iedereen, maar ik blijf er wel nuchter bij. Geld is een menselijke uitvinding en je hoeft er je niet door te laten knechten. Je kunt nee zeggen tegen de mallemolen van de consumptie. Het kapitalisme is erop gericht ons te overtuigen dat onze noden steeds groter worden, zodat er meer geproduceerd en meer verkocht kan worden. De eerste stap naar de vrijheid is dus een mentale: kies zelf om niet langer mee te draaien in het expanderende kapitalisme."

Maar daar zijn de meeste mensen bang voor. Wat moeten ze anders doen?

"Een slaaf heeft inderdaad een geruststellend leven. Hij weet waar hij morgen zal zijn en wat hij zal doen. Ik heb nooit beweerd dat vrijheid makkelijk is, maar ze leidt wel tot een verantwoord leven. Het lijkt soms alsof mensen ernaar verlangen om slaaf te zijn. Toen we de slavernij afgeschaft hadden vonden we gauw de industriële revolutie uit, waardoor we met handen en voeten aan de fabriekseigenaren werden gebonden. In vergelijking daarmee was slavernij trouwens nog niet eens zo slecht. Je eigenaar had immers zijn geld gestoken in jou en hij wou niet dat je meteen het kopje kwam te leggen. Je moest geld opbrengen. Dus werd je ook verzorgd. De arbeider daarentegen was volkomen inwisselbaar. Stierf er eentje, dan nam de fabriekseigenaar gewoon een andere. Dat kostte niets. Niet dat ik de slavernij nu als een ideaal naar voren zou schuiven, of als een oplossing voor vandaag, maar het kon slechter. Meer zelfs, vandaag zijn er veel mensen die een slechter leven leiden dan vele Romeinse of Griekse slaven."

Leven we dan niet in de meest vrije tijden uit de menselijke geschiedenis?

"Natuurlijk, maar volgens mij zijn er veel mensen die niet zo blij zijn met hun huidige vrijheid. We gaan ten onder aan de werkdruk en zitten constant antidepressiva te slikken. Anderen vervelen zich hele dagen dood op hun werk en dienen torenhoge schulden af te lossen. Niemand heeft nog tijd voor een ander, en toch horen we in advertenties dag in dag uit dat we nog meer kunnen doen. Kijk naar de utopische medicijnen waar heel de farmaceutische nijverheid naar op zoek is: ze zullen ons langer laten leven en in staat stellen meer te doen. Wat ik voorstel is dat mensen beter leven en juist minder doen. Waarom zou een lang leven immers beter zijn dan een goed leven? Wat heb je trouwens aan dat lange leven? Je bent oud, voelt je fysieke grenzen, verveelt je en vormt een lastpak voor je kinderen en kleinkinderen. Misschien moeten we allemaal maar eens wat vroeger beginnen sterven."

De grote schuldigen voor de mentale gevangenis waar we onszelf in opsluiten zijn volgens u de protestantse puriteinen van weleer. Toen is het allemaal begonnen.

"Om precies te zijn is het een strijd die altijd al bestaan heeft, ook in het oude Griekenland, maar de zeventiende-eeuwse puriteinen waren inderdaad het ergst, met voormannen als Luther en Calvijn. Het moet gigantisch geleken hebben op dat moment: de opkomst van het individu, Hamlet, de renaissance van de vrijheid om zo te zeggen. Je had opeens geen priester meer nodig in je omgang met God. Maar de kost die daar tegenover stond, was groot. De puriteinen waren immers extremisten, te vergelijken met de Taliban. Ze sloten de theaters, verboden feesten en verordenden zwarte kleren voor iedereen. Cromwell verbood kleuren omdat zij ijdel en corrupt waren. Alle oude rituelen kwamen onder de sloophamer terecht. Kerstmis werd afgeschaft. In Boston wel een halve eeuw en in Engeland werd het pas in 1660 weer ingevoerd, met het herstel van de monarchie. Je zult me niet horen ontkennen dat de reformatie ons ook goede zaken heeft opgeleverd, zoals Tom Paines The Rights of Man, maar wat hun attitude tegenover andersgelovigen of ongelovigen betreft, waren die puriteinen net zo barbaars als de katholieken. Ook zij stookten hun brandstapels hoog op."

Maakt geld vrij?

"Nee, het heeft er zelfs niets mee te maken. Vrijheid betekent dat je je leven in eigen handen neemt. Wanneer ik lezingen geef, krijg ik vaak de opmerking dat ik het allemaal mooi kan zeggen, maar wat met de daklozen en de alcoholisten die op straat leven en geen job hebben? Moeten we hen geen job bezorgen? Die mensen hebben er dus niets van begrepen. Ik krijg dan altijd de neiging om te zeggen dat ik ook een alcoholist ben, maar dat niemand me moet komen vertellen welk werk ik moet uitvoeren. Ik krijg iets van die bemoeials die me met het opgestoken vingertje komen vertellen dat ik beter een fatsoenlijke job zou zoeken en mijn bijdrage leveren aan de maatschappij. Laat me verdomme toch met rust denk ik dan, en bemoei je met je eigen zaken."

U wilt toch niet ontkennen dat u geluk hebt in het leven? U kunt schrijven en boeken verkopen. Dat is niet voor iedereen weggelegd.

"Natuurlijk niet, maar we hebben allemaal wel iets waar we goed in zijn. Nogal wat jongeren spelen in een bandje om hun vrijheid te behouden en niet te moeten werken. Ik ken een vrachtwagenchauffeur die alleen in het weekend werkt, vier shifts draait hij dan, en de rest van de week is hij vrij. Mensen zijn niet verplicht om voltijds te werken, maar omdat ze steeds meer willen, moeten ze wel. Steeds meer gezinnen kopen playstations, flatscreen hd-tv's, en andere dure spullen voor hun kinderen en beseffen niet dat het inkomen van de vrouw volledig aan die rommel opgaat. Is het dan niet beter dat die vrouw meer tijd investeert in haar kinderen en thuisblijft? Mensen klagen dat ze geen geld hebben, maar ze spenderen wel 2000 pond aan een nieuwe tv. Het kan ook anders. Ons huis huren we van een boer die niet langer zin had in werken. Hij heeft zich uit het boerenleven teruggetrokken en verhuurt zijn bezittingen. Dat is een slim man, en het bewijs dat vrijheid echt niet alleen voor goedverdieners uit de middenklasse is. Ik las onlangs dat 40 procent van de Britten de aankoop van hun eerste huis gedeeltelijk financiert met geld van ma en pa. Zoveel geluk had ik niet. Ik diende er zelf voor te werken. Een gemiddeld tweeverdienersgezin heeft een jaarlijks inkomen van tussen de 40.000 en 50.000 pond. Daar zitten mijn vrouw Victoria en ik ook aan. Dus we zijn helemaal niet rijker dan iemand anders. Alleen hebben we ervoor gekozen een ander leven te leiden, zonder een vaste job. We gaan ook nooit op vakantie, waardoor we heel veel geld uitsparen. Er zijn mensen die jaarlijks 10.000 pond uitgeven aan vakantiereizen. Als je thuisblijft moet je meteen 10.000 pond minder verdienen, wat betekent dat je een heel jaar lang vakantie hebt."

Maar vakantie is toch net die twee weken absolute vrijheid?

"Wel nee, dat is niet meer dan een tijdelijke opheffing van je slavernij, en wanneer je weer begint te werken voel je je er des te slechter door. En wat hou je ervan over? Niets, behalve een paar foto's die je aan de buren kunt tonen. 'O, dat ziet er mooi uit', zeggen die dan, terwijl je angstvallig de lippen op elkaar perst om niet te moeten zeggen dat het een hel was met die jengelende kinderen op de achterbank. Ik heb nog geen vakantie meegemaakt die geen teleurstelling was. Trek thuis eens tijd uit voor je kinderen, dat kan ook heel leuk zijn."

Liefhebbers van de totale vrijheid zijn nogal eens anarchisten. U ook?

"Mensen denken nogal eens dat anarchisme staat voor plundering en opstand, een beetje zoals de Sex Pistols in het kwadraat, maar dat is het niet. Het is niet meer dan het afgooien van het arbeidsjuk, de 'geestgesmede ketenen', zoals William Blake het noemde. Werk op zich is niet slecht, maar wel de manier waarop het vandaag georganiseerd is en tot menselijke exploitatie leidt. Vroeger was ik links, tot ik ging beseffen dat er in feite niets ergers is dan het socialisme. Het wil immers alles controleren en regelen. Socialisten steken altijd hun neus in je zaken en zeggen dat je niet mag doen wat je wilt doen. Sommige van hun ideeën mogen dan wel menselijker lijken dan die van de conservatieven, het blijven regelneven. Wat ik verkeerd vind aan het huidige politieke systeem is dat wanneer iemand verkozen is, hij automatisch denkt dat hij mag doen wat hij wil. Vier jaar lang wordt het volk niet meer om zijn mening gevraagd, wat kan uitdraaien op iets wat nog erger is dan botte tirannie. Met een dictator weet je tenminste waar je aan toe bent. Zo zijn er veel anarchisten die Thatcher prefereerden boven Blair. Toen hadden ze tenminste een duidelijke vijand. Met Blair brak de grote vriendjestijd aan: we moeten allemaal samenwerken en meer van die onzin, waardoor je aan de socialisten een nog grotere hekel kreeg dan aan de conservatieven. Anarchisme is in vergelijking daarmee briljant. Zo moet je niet gaan stemmen bijvoorbeeld, omdat er geen centraal gezag is. Ik ga al lang niet meer stemmen, waardoor ik meer verantwoordelijkheid opneem voor mijn eigen leven. Iemand verkiezen is immers ook een deel van je verantwoordelijkheid afstaan. In mijn ogen moet de staat alleen instaan voor praktische zaken en ver weg blijven van de moraal."

Hoeveel kans op slagen heeft een anarchistisch project?

"Traditionele politiek werkt met het idee van een sociaal contract tussen de staat en het individu. Dat is het idee van Tony Blair: jij geeft iets en je krijgt iets in de plaats van de staat. Tirannie is: jij geeft me wat ik zeg. Oligarchie zie je in Amerika, waar de staat in handen is van een paar grote multinationals en ook ten dienste van hun nut en rijkdom georganiseerd wordt. Dick Cheney koopt en verkoopt aandelen van firma's die hij dan financieel bevoordeelt door zijn politieke daden. Hoe zoiets kan in het belangrijkste land ter wereld, gaat boven mijn petje. Een monarchie is lange tijd een vrij goed besturingssysteem geweest, omdat koning en parlement elkaar in evenwicht hielden. Maar dat is nu niet langer zo. Het parlement heeft nu alle macht naar zich toe getrokken, waardoor er nog louter een ceremoniële rol overblijft voor de koning en het machtsevenwicht compleet zoek is. En dat zie je overal: steeds meer landen worden geregeerd door de parlementaire vervelende bourgeoisie. Het Engelse House of Lords heeft bijvoorbeeld een heel andere kijk op de maatschappij dan het House of Commons. De leden ervan zijn geen professionele politici en ze doen hun werk ook niet voor het geld. Zij vormen daardoor een soort veiligheidsklep van het gezond verstand. De beste politieke discussies worden in het House of Lords gevoerd en net door die lords zijn er de voorbije decennia heel wat domme en onrechtvaardige wetten tegengehouden. Maar daar wil het lagerhuis dus paal en perk aan stellen, aan dat stelletje betweters. Anarchisme is voor mij het enige valabele alternatief voor dit alles: een contract tussen individuen. Ik kan bijvoorbeeld met een werkgever overeenkomen dat ik drie dagen per week voor hem zal werken. Dat is een zaak tussen hem en mij en daar heeft niemand anders iets mee te maken. Zo ging het al in de middeleeuwen. Tussen 1100 en 1300 ontstonden overal in Europa steden, niet omdat dit van hogerhand opgelegd werd, maar wel omdat mensen spontaan samenkwamen en een vorm van zelfbestuur uitdachten, en die was fundamenteel anarchistisch. Anarchisme gaat dus over zelfbestuur, elkaar helpen en samen iets verwezenlijken, maar dan op menselijke schaal en lokaal. In feite kan de rest van de wereld me gestolen worden. Anarchist kun je immers alleen zijn. Je hebt er geen bloederige revolutie voor nodig. Want dat zijn de ergsten, revolutionairen, zoals Cromwell en Lenin bijvoorbeeld. Zij gaan rond en zeggen: 'Het is allemaal shit, vind je ook niet?' En wij knikken braafjes. 'Wel, wij gaan daar iets aan doen', vervolgen ze en wij denken: mooi, dat werd tijd. Maar wat is het resultaat? Een nog veel grotere tirannie. Geen vervelender man dan Lenin. Alles was opeens politiek bij hem, en daardoor ook doodserieus. Lenin was nog zo iemand die het plezier verbood."

Maar werkt anarchisme echt?

"Voor mij wel, en dat is in feite het enige wat telt. Ik ben geen Bob Geldof die je wil opleggen hoe je te gedragen. Ik zeg niet dat iedereen anarchist moet worden. Het enige wat ik wil, is mijn boeken schrijven en ervan leven. En als er nog iemand is die dat wil doen, is dat mooi meegenomen. Persoonlijk zit ik er helemaal niet mee wanneer mensen zichzelf tot slaaf van het consumentisme willen maken. Dat is hun zaak. Maar wat ik wel kan zeggen is dat het een fantastische politieke stellingname is. Ik kom nu met iedereen overeen, ook met conservatieven. Vroeger had ik zoiets van: krijg nou wat, een Tory, en ik ben een socialist. Ik mag die man of vrouw niet sympathiek vinden. Nu kan ik gewoon zeggen dat ik niet voor hen gestemd heb omdat ik een anarchist ben; even goede vrienden."

We gaan ten onder aan de werkdruk en zitten aan de antidepressiva. Anderen vervelen zich hele dagen dood op hun werk en dienen torenhoge schulden af te lossen. Niemand heeft nog tijd voor een ander, en toch horen we in advertenties dag in dag uit dat we nog meer kunnen doen

Anarchisme gaat over zelfbestuur, elkaar helpen en samen iets verwezenlijken, maar dan op menselijke schaal en lokaal. In feite kan de rest van de wereld me gestolen worden. Anarchist kun je immers alleen zijn. Je hebt er geen bloederige revolutie voor nodig

> www. idler.co.uk, de site van het tijdschrift.

Tom Hodgkinson

Leve de vrijheid

Oorspronkelijke titel: How To Be Free

Vertaald door Han Visserman

Meulenhoff, Amsterdam, 383 p., 22,50 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234