Dinsdag 07/04/2020

Ken uw verboden klassieken!

Censuur is een oud monster met veel koppen. De top 13 die Patrick De Rynck samenstelde, is daar een overtuigend bewijs van. Hier volgt een staaltje van straffe censuurverhalen over westerse klassiekers van alle tijden. De boeken werden vaak tot diep in de twintigste eeuw gecensureerd én ze zijn recent in het Nederlands vertaald. Ongecensureerd, dat spreekt.

Door Patrick De Rynck

Stamelende muze: Sappho

Je zoekt haar vergeefs in naslagwerken over censuur, en toch is de passionele Griekse dichteres Sappho van Lesbos een van de grote slachtoffers. Sapphovertaler Paul Claes: "Het is triest te bedenken dat de Byzantijnen in de middeleeuwen nog het gehele werk konden lezen, maar dat zij het uit misplaatste geloofsijver samen met dat van andere erotische auteurs hebben verbrand." Van 'de tiende Muze' hebben we nog één volledig gedicht en tien langere fragmenten, en voorts een paar honderd stukjes van soms maar een paar gestamelde woorden lang, op papyrussnippers die uit het woestijnzand tevoorschijn komen. Hoe komt dat? 'Vrouwenliefhebster' Sappho, nu een holebisymbool, werd al vroeg bespot om haar vermeende seksuele geaardheid. Dat verbeterde er in christentijden niet op. Wat toen niet werd overgeschreven, ging verloren. Doodgezwegen. Sappho's toevallig bewaarde verzen sidderen van warmbloedigheid. Intussen weten we dat onze begrippen 'homo- en heteroseksualiteit' voor de oudheid niet van toepassing zijn. Het verlies van Sappho betekende ook winst. Wat bewaard bleef, heeft de charme van fragmentenpoëzie.

Van Sappho zijn er enkele vertalingen beschikbaar,

onder meer Sappho,

Liederen van Lesbos, vertaald door Paul Claes, Meulenhoff, 2006.

Fallus impudicus: Aristofanes

Het prestigieuze Harvard University Press viert het vijfhonderdste volume van zijn Loebreeks met klassieke teksten en vernieuwt de vijfennegentigjarige serie in een hoog tempo. Grootste troef van de nieuwe vertalingen is volgens de website dat ze niet langer 'eufemistisch' zijn. Loeb pakt in dit verband uit met Aristofanes, schrijver van onder meer Lysistrata, de komedie waarin vrouwen hun oorlogvoerende mannen tot vredevoller gedrag dwingen door een seksstaking. Aristofanes noemt de dingen bij hun naam - Seks! Nichten! Winden! Excrementen! - en dus werd in vertalingen het mes gezet. Gevolg: zoutloze teksten, fallische songs zonder fallus. Het was meer dan tweeduizend jaar wachten om Aristofanes' stukken ongekuist en met de bijbehorende mots bas te kunnen lezen en zien opvoeren. Hugo Claus bewerkte als eerste Lysistrata in het Nederlands (1982!). Hier en daar een vertaler slaat nu door naar de andere kant en flanst er wat pikants bij. Antieke auteurs die lang in hetzelfde gekuiste schuitje zaten: Catullus, Horatius, Ovidius, Petronius, Juvenalis, Martialis et alii. En overal zochten jonge en oudere lezers des te driftiger naar wat er écht moest staan. Censuur als rode schaamlap.

De elf bewaarde komedies zijn voor het eerst in het Nederlands vertaald door Hein L. van Dolen en Marietje d'Hane-Scheltema, Athenaeum-Polak & Van Gennep, 1995-1999. Enkel nog te verkrijgen in de ramsj.

Censor gencensureerd: Plato

Plato, ongekroonde koning van de censoren, verbande literatuur uit zijn imaginaire staat. Ze bracht mensen op slechte copy cat-gedachten. O ironie: ook in zijn werk werd de voorbije eeuwen duchtig geknipt. Om dezelfde reden. (Censuur is soms zo saai.) In Symposium, de lofzang op de liefde, zijn verhoudingen op zijn Grieks tussen mannen en jongens essentieel. Vooral in Engelse en Franse vertalingen kregen de mannelijke geliefden vrouwelijke of geslachtsloze trekjes. Dat het verheven Hellas 'pederastie' had geduld, was ondenkbaar. Als aan het eind Alkibiades Sokrates probeert te verleiden, stopt menig vertaler: te scandaleus. Shelley brak in 1818 de ban omdat je volgens hem de oude teksten niet met onze moraal te lijf mocht gaan. Maar toen zijn vertaling postuum werd gepubliceerd, waren alle vrijpostigheden er al weer uit. Duitsers konden dankzij Friedrich Schleiermacher al in 1804 het échte Symposium lezen. In het Nederlands was het wachten op vertaler, Platofiel en homo P.C. Boutens (1931). Censurerende vertalers dichten de kloof tussen kenners en niet-kenners niet, zij bevestigen haar. Behalve passages weglaten of van mannetjes vrouwtjes maken waren daar nog middelen voor: Grieks vertalen in het Latijn of het Italiaans bijvoorbeeld.

Plato, Feest/Symposium, vertaald door Gerard Koolschijn, Athenaeum-Polak & Van Gennep, 1990 (veel herdrukken).

Gods gecastreerde woord: Bijbel

Voor de niet geheel Bijbelvaste lezer: Gods Woord is soms wat heet een 'expliciet' woord. Ik heb het niet over de aangekondigde martelingen in de eeuwige Abu Ghraib ("er zal geween en tandengeknars zijn"), maar over Bijbelverhalen vol dronkenschap, overspel en erotiek. Ook van de Bijbel verschenen dus gezuiverde versies. Maar vooral het vertalen zélf en het drukken van zo'n vertaling konden hachelijke ondernemingen zijn. Vertalers vonden het kerkelijk gezag op hun weg en die weg leidde soms rechtstreeks naar de brandstapel. De kwestie stond begin zestiende eeuw centraal in het conflict met Luther, die vond dat iedereen God in zijn eigen taal moest kunnen lezen. In de twintigste eeuw was de Bijbel een liber non gratus in onder meer Rusland, China, het Ethiopië van Mengistu en het Derde Rijk. Tegenwoordig zwaaien in de VS religieuze groeperingen met banbliksems een aanklachten tegen wie Het Boek leest in cursussen literatuur of cultuur. Bijbelhaters vinden dat boek obsceen (zie hierboven) en willen het uit de plaatselijke bibliotheek. Not with my tax dollars! Overigens is al die censuur een koekje van eigen deeg (zie Plato): geloofsverkondiger en driftkikker Paulus was een vurige pleitbezorger van boekverbranding. Vuur wederom vuur. Zo blijven we stoken.

De Nieuwe Bijbelvertaling verscheen in 2004.

Meesterwerk, met de o van obsceen: Boccaccio

Het lijkt ernaar dat Boccaccio zélf in zijn oude dag zijn Decamerone afzwoer wegens verderfelijk en losbandig. Zo begon een eeuwenlang gesol met het boek: inkorten, kuisen, censuur. Maar het verhaal is ingewikkelder: de schaamteloze reputatie van de Decamerone stond ook garant voor succes, vooral bij 'de gewone man'. Boccaccio's geleerde humanistische collega's zagen ook wel dat de Decamerone briljant geschreven was, maar die 'lage' inhoud. Pogingen om de Decamerone tweehonderd jaar na datum op de Index te plaatsen lukten maar half: het boek was té populair. Men zag de verspreiding en de lectuur door de vingers. Er verschenen uiteraard volop gekuiste edities waarin bijvoorbeeld seksueel actieve religieuzen werden omgeturnd tot gewone burgers. Of waaruit de erotiek geruisloos verdween. Of met nauwelijks een derde van de verhalen. Als eind negentiende eeuw de American Library Association een canon van vijfduizend titels aanbeveelt die bibliotheken moesten bezitten, ontbreekt deze klassieker. Censuur door verzwijging. En in 1906 wordt een boekhandelaar veroordeeld omdat hij met de post een exemplaar had verstuurd. Tot diep in de twintigste eeuw zijn er pogingen tot censuur. Voor zijn Decameron uit 1971 kreeg Pasolini een proces wegens obsceniteiten aan zijn been.

Boccaccio, Decamerone, vertaald door Frans Denissen, Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2003.

Mesthoop van vuiligheden: de vertellingen van duizend-en-één nacht

Sinds rond 1710 de eerste Europese vertaling verscheen, is deze verhalentsunami ook hier een klassieker. Meer nog: omdat die vertaling succesvol was, flanste vertaler Galland er op verzoek van zijn geld ruikende uitgever verhalen bij: Alibaba en zijn rovers, Aladdin met zijn wonderlijke lamp. Dat zijn dus nep-Arabische, Europese verhalen. Gallands werkstuk was en is nog altijd het vertrekpunt voor bewerkingen, al dan niet in Disney- of andere kinderlijke sferen. Galland wilde zijn salonpubliek niet voor het hoofd stoten en liet passages weg of verzon er. De pittige verhalen werden bekoorlijke, simpele sprookjes en bepaalden lang het Europese beeld van De vertellingen. Zelfde situatie in het Engels, met halve vertalingen en seksloze verhalen zonder de lesbische relaties, bestialiteiten, sodomie, travestie, pederastie, incest enzovoort van het origineel. Dat censuur geen noodlot hoeft te zijn, bewees Sir Richard Burton, die in volle Victoriaanse tijden de Kamasutra vertaalde én in 1881 The Arabian Nights in al hun erotiserende en choquerende glorie op zijn Engelse publiek losliet. Een recensent sprak van "an extraordinary agglomeration of filth". Burton was voorzichtig: de eerste, dure oplage was voor intekenaars en richtte zich volgens hem tot mannelijke geleerden. Je ziet het vaak bij censuur: het wordt pas schadelijk als De Mens van de verboden vrucht gaat proeven.

De vertellingen van duizend-en-één nacht, 14 delen, vertaald door Richard van Leeuwen, Bulaaq, 1993-1999.

Zotheid aan banden: Erasmus

Hijzelf heeft het nooit geweten, maar onder meer Erasmus' Gesprekken stonden van 1559 tot 1900(!) op de Index van de verboden boeken, net als zijn Lof der zotheid. Maar ook al tijdens zijn leven had de auteur er grote problemen mee. Religie is in veel Gesprekken het hoofdthema, monniken zijn vaak de risee en Erasmus levert via zijn personages kritiek op de bedevaartwoede of de handel in aflaten en de munt die de kerk daaruit sloeg. Dat lag erg gevoelig in roerige vroeg-zestiende-eeuwse tijden en Erasmus werd ervan beticht dat hij Luther zijn ketterse theorieën had ingefluisterd. De ironie wil dat Erasmus ethische principes wilde aanreiken om als vrome, goede en tolerante christenen te leven, wars van uiterlijke schijn en hypocrisie. Maar dat was duidelijk niet hetzelfde als wat gezaghebbende theologen van de ware leer daaronder verstonden. Spoedig bleek hoe relatief zo'n pauselijke veroordeling tot de Index was: de Gesprekken en de Lof bleven verschijnen, anoniem, met een andere titel, met kleine wijzigingen. In schooluitgaven werd duchtig geschrapt, maar dat is lang niet typisch voor Erasmus' werk.

Een ruime selectie uit Erasmus' oeuvre, met ook de Gesprekken en de Lof, vertaald door Jeanine De Landtsheer, Harm-Jan van Dam, Bé Breij, verschijnt sinds 2001 bij Athenaeum-Polak & Van Gennep.

Van de prins veel kwaad: Macchiavelli

De Verhofstadts en Tobbacken van deze wereld zijn mannen van de wereld: zij kennen hun Macchiavelli, en dan vooral Il Principe uit 1532, het credo van de realpolitik. Uitpakken met Macchiavelli, het was lang strafbaar. In 1559 belandde alles van hem postuum op de Index en mocht je zijn geschriften dus lezen noch bezitten. Macchiavelli stond synoniem met scrupuleloos gedrag en immoreel cynisme. Het kerkelijke veto belemmerde de verspreiding van zijn werk nauwelijks. Hoe consolideer je als nieuwe machthebber je macht, is de centrale vraag in het lange pamflet dat Il Principe is en waarin menselijk gedrag op weinig idealistische wijze wordt afgeschilderd. Kweek bij het volk de juiste gevoelens: ontzag en schroom. Voorkom haat en minachting, want dat is op termijn onhoudbaar. Geef mensen het gevoel dat ze zonder jou slechter af zullen zijn. Maak dat anderen niet te machtig worden. Perceptie en succes zijn alles, en schuif de moraal soms aan de kant. Een sluwe, manipulerende machthebber doet het vaak beter dan een die zijn woord houdt. Met christelijke deugden kom je er in de politiek niet altijd. In de jaren dertig moedigde il duce Mussolini de verspreiding van Il Principe aan, en het werk stond naar verluidt ook op de leeslijst van Fidel in Cuba. Het moet niet altijd censuur zijn.

Niccolò Macchiavelli, Il Principe en andere politieke geschriften, vertaald door Paul van Heck, Ambo, 2006.

In familieverpakking: Shakespeare

Met Chaucer moet Shakespeare de meest gekuiste auteur uit het Engelse taalgebied zijn. Onder meer vorsten vonden het afzetten van koningen (Richard II) en gekke royals (King Lear) maar niets. The Merchant of Venice is antisemitisch en King Lear gaat over hekserij. En veel personages moesten puriteinser en welvoeglijker praten. Er circuleerde zelfs een theorie dat indecente passages niet van Shakespeare waren. Vooral in de negentiende eeuw waren expurgators aan het feest. Er kwam toen ook een neologisme voor de schoonmaakoperaties: to bowdlerize, naar Thomas Bowdler die in 1818 de bijzonder succesvolle Family Shakespeare uitgaf en navolging kreeg, ook in Amerika. Er verschenen zoveel familie-, school- en bloemleesuitgaven dat de uncut versie uit het zicht verdween. Bowdlerizers van alle tijden willen besmetbare zielen behoeden voor onheil door het lezen van wat ze beter niet lazen. In het geval van Shakespeare kwamen ze ook uit voor hun zaak: wie een Family Shakespeare of een Shakespeare for Schools kocht, kon weten dat hij niet de echte kreeg. Wees overigens voorzichtig bij uw volgende Shakesepeare-aankoop: tot op vandaag circuleren er bowdlerized versies van Shakes stukken.

Er wordt voor 2007 een nieuwe herziene editie van het Verzameld werk vertaald door Willy Courteaux aangekondigd bij Meulenhoff-Manteau.

Free speech gemuilkorfd: Voltaire

De man van de free speech had zijn hele leven te kampen met censuur. Daarom publiceerde hij in 1759 - hij was toen 65 - zijn Candide, ou l'optimisme als een vertaling uit het Duits. Pseudovertalingen zijn vaker een manier om aan censuur te ontsnappen. De schelmenroman Candide is een scherpe satire op de optimistische filosofie van Leibniz, die beweerde dat we in de best denkbare wereld leven, een belachelijk idee volgens Voltaire. Candide en zijn Cunegonde maken volop kennis met de slechtheid van die wereld - een aardbeving, inquisitie, verkrachtingen - om aan het eind de raad te krijgen die de Griek Epicurus al gaf: "Il faut cultiver son jardin." Voltaire ging tekeer tegen onverdraagzaamheid, corruptie, godsdienstfanatici. "Goddeloos", "heiligschennis", "ondermijnend voor de moraal" waren de kwalificaties die in de negentiende eeuw in kerkelijke kring te horen waren om Candide te boycotten en op de Index te zetten. Exemplaren van dit stuk underground literature werden in beslag genomen en openbaar verbrand. Nog in 1928, toen een Harvardprof een lading Candides bestelde, werd die tegengehouden wegens "obsceen". Tien jaar later kwamen er nieuwe procedures die aan het confisqueren van klassiekers door de VS-douane een einde maakten, behalve als de illustraties "te vulgair of erotisch" waren. In 1935 werd Candide verboden in de Sovjet-Unie.

Voltaire, Verhalen (met o.m. Candide), Het Spectrum, 2006.

Negers niet toegelaten: Beecher Stowe

Negenentwintigste druk, vermeldt mijn exemplaar uit 1975. Ik moet toen met vochtige ogen De hut van oom Tom hebben gelezen, over vluchtende slaven, deugdzame Quakers die hen helpen en hardvochtige blanke slavenhandelaars. Een hartverscheurend jeugdboek. Toen Uncle Tom's Cabin in 1852 verscheen, werd het meteen geboycot, maar werd het ook meteen een bestseller. Nog iets wat je in de censuurgeschiedenis vaker ziet: terwijl het werk druipt van geloof in het christelijke geloof als oplossing, werd het tegelijk beschouwd als ondermijnend voor het officiële kerkgezag (zie Erasmus) en gecensureerd. Ook in het tsaristische Rusland beschouwde Nicolaas I oom Tom en zijn ideeën over de gelijkheid van mensen als een bedreiging en verbood hij het boek. En de paus was niet bijzonder ingenomen met de stelling dat zijn kerk een onrechtvaardig systeem in stand hielp houden. In de twintigste eeuw waren en zijn er censuurpogingen omdat het boek racistisch is en zwarten als passieve en willoze wezens voorstelt. Beschuldigingen van racisme en politiek niet-correct taalgebruik tegenover Afro-Amerikanen - 'nigger' deed en doet dienst als symboolwoord - verklaren ook waarom Mark Twains klassieker Adventures of Huckleberry Fin uit 1882 nog altijd in de censuur-top honderd van de American Library Assocation bovenaan staat.

Harriet Beecher Stowe, De hut van oom Tom, vertaald door Trisnati Noto Soeroto, Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2005.

Censuur met gaatjes:

Joyce

Leopold Bloom en zijn Molly zijn in Ulysses niet vies van taboetaal en -scènes als het om al dan niet solitaire seks en andere vormen van lichamelijke afscheidingen gaat. De eerste twee Parijse drukken, goed voor drieduizend exemplaren, raakten nog tot bij intekenaars en boekhandels, maar van de derde druk uit 1923 tot in de jaren 1930 volgden de incidenten, inbeslagnames en processen elkaar op. Hele vrachten werden in beslag genomen en vernietigd, de bagage van reizigers werd doorzocht, tijdschriftuitgevers die fragmenten publiceerden kregen boetes, drukkers weigerden bevelen van uitgevers op te volgen, enzovoort. Vanzelfsprekend was Ulysses door zijn aura van 'gevaarlijk boek' zeer begeerd. De censuur vertoonde gaatjes. In 1933 velde een New Yorkse rechtbank dan het vonnis dat Ulysses de status van 'klassiek werk' kreeg en als zodanig beschermd moest worden tegen aanklachten wegens obsceniteit. Enkele minuten later waren de persen aan het draaien. Een van de opvallende argumenten in het vonnis, dat bekendstaat als The Ulysses Standard, is dat een boek beoordeeld mocht worden volgens zijn effect op de 'gemiddelde' lezers, en niet op de meest 'kwetsbare'. Uiteindelijk verscheen in 1937 een ongekuiste versie, terwijl er toen al Duitse en Franse vertalingen circuleerden. Nog altijd wordt in de tekst gesneden, bijvoorbeeld in Molly's beroemde slotmonoloog.

James Joyce, Ulysses, vertaald door Paul Claes en Mon Nys, De Bezige Bij, 1994 (en herdrukken).

(Met stip) Gevaarlijke Harry: J.K. Rowling

Op 30 december 2001 vond in Alamogordo (New Mexico) onder leiding van Reverend Jack Brock van de Christ Community Church de publieke verbranding plaats van alle Potterboeken van J.K. Rowling, "a masterpiece of satanic deception". Dit holy bonfire was een triest dieptepunt in een lange rij van challenges in de VS, min of meer formele klachten waar zich desgevallend ook rechters over moeten buigen. De Potters propageren volgens conservative christians toverij, occultisme, hekserij en zelfs satanisme, en er komen kwalijke slechteriken en, godbetert, ongehoorzame kinderen in voor. Voor- en tegenstanders schreven lange pro- en contra-artikels, en dan gaat het niet over de literaire kwaliteiten. Rowling en haar Harry staan met stip vooraan in de jaarlijkse lijst van Most Frequently Challenged Books van de American Library Assocation. Vooral ouders en lokale bibliotheekraden zien de straks zeven Potters liever uit school- en plaatselijke boekerijen verdwijnen. Vaak is er sprake van wat heet 'een tussenoplossing': het opt out-beleid, waardoor ouders kunnen beletten dat hun kinderen met bijvoorbeeld de Potterboeken in aanraking komen. Censuur is een oud verhaal zonder eind.

De Nederlandse vertalingen van de Harry Potterboeken verschijnen sinds 1998 bij De Harmonie (vertaald door Wiebe Buddingh').

Sappho's toevallig bewaarde verzen sidderen van warmbloedigheid

Voor zijn Decameron uit 1971 kreeg Pasolini een proces wegens obsceniteiten aan zijn been

Wie een Family Shakespeare of een Shakespeare for Schools kocht, kon weten dat hij niet de echte kreeg

De Potters propageren volgens conservative christians toverij, occultisme, hekserij en zelfs satanisme

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234