Woensdag 26/06/2019

Karl Marx en de tooghangers van de Grote Markt

Vandaag is het 150 jaar geleden dat een van de meest beroemde geschriften op aarde verscheen. Het Communistisch Manifest wedijverde lang in populariteit met de bijbel en de openingszin ('Een spook waart door Europa - het spook van het communisme') werd een van de meest geciteerde uit de wereldliteratuur. Dat het daarbij om een kleine leugen ging, was van minder belang.

Alle machten van het oude Europa hebben zich tot een heilige drijfjacht tegen dit spook verbonden' - zoals in de tweede zin beweerd wordt - was een forse zelfoverschatting. De Europese potentaten waren niet echt bang voor de communisten, ze hadden schrik van de straat en voor de eis voor democratie die met de revolutie van 1848 overal zijn kop opstak. Het is waar, de communisten speelden daar een rol in en hun ideologische vader, de Duitse filosoof Karl Marx, werd door Europese regeringen opgejaagd en verbannen.

Zijn boekje, dat pas veel later een wereldbestseller werd, verscheen op 24 februari 1848 in Londen, maar zijn auteur woonde toen in Brussel, de hoofdstad van de jonge Belgische staat. Co-auteur Friedrich 'Fred' Engels kwam ook regelmatig naar Brussel en het is hier dat het Communistisch Manifest werd geschreven. Het is een pamflet gewijd aan de klassenstrijd als weg tot bevrijding van de arbeidersklasse, via de voorhoederol die de communistische partij moet spelen in de afschaffing van het privébezit van productiemiddelen; het rekent af met de socialistische stromingen van niet-marxistische aard en beschrijft wat de communistische partijen behoren te doen: overal iedere revolutionaire beweging tegen de bestaande maatschappelijke en politieke toestanden ondersteunen. Het eindigt met de uitsmijter: 'Proletariërs aller landen verenigt u'.

Als er al iemand als een spook door Europa waarde, dan was het wel Marx zelf. Pruisen had de jonge journalist-filosoof al moeten verlaten nadat hij daar was gecensureerd. In Frankrijk maakte het reactionaire regime van Louis-Philippe een einde aan zijn verblijf en wees hem uit naar België. Toen Brussel op zijn beurt de revolutionaire agitatie van de Duitser beu was, moest hij zijn biezen pakken naar Londen.

Marx kwam op 9 februari 1845 in Brussel aan, kort nadien gevolgd door zijn vrouw Jenny von Westfalen, een adellijke Duitse die altijd zei dat "onze jaren in Brussel de gelukkigste waren". Eerst ging hij logeren in het Hôtel de la Gare en het Hôtel de Saxe in de Lange Nieuwstraat en vroeg hij politiek asiel aan bij koning Leopold I, eveneens een adellijke Duitser, uit het huis Saksen-Coburg-Gotha. Marx verbond zich ertoe geen politieke activiteiten te bedrijven, een belofte die hij spoedig verbrak.

Via omzwervingen langs de Kleine Zavel, de straatjes bij de Sint-Goedelekathedraal, de Verbondstraat, kwam het gezin Marx uiteindelijk in de Orléanstraat terecht, waar de enige herdenkingsplaquette voor Marx in Brussel hangt.

Twee van Marx' kinderen werden in Brussel geboren - zijn dochter Laura in St-Joost, zoon Edgar in Elsene -, de huizen waar Marx woonde zijn afgebroken en aan dat ene waar hij vaak kwam is niets te merken. Het chique restaurant 'La Maison du Cygne' op de Grote Markt was toen een populair café en het was dààr en in de Orléansstraat dat Marx in de kerstdagen van 1847 het Communistisch Manifest op papier krabbelde - zijn handschrift was legendarisch onleesbaar. Aan het restaurant 'Le Cygne' hangt vandaag een, eveneens nauwelijks leesbaar, plaatje: 'Hier werd op 5 en 6 april 1885 de Belgische Werkliedenpartij opgericht'. Over Karl Marx geen woord.

Van de marxistische hagiografen zal men het niet te weten komen, maar Marx kwam graag en vaak in de 'Cygne'. Hij dronk met plezier bier, was een kettingroker, speelde verwoed kaart en gooide, in de perioden dat hij er had, het geld over de balk. Samen met zijn vriend 'Fred' Engels ging Marx hele nachten in Brussel op de hort en soms trokken ze 's ochtends met de trein naar Vilvoorde, "een dorpje in de buurt, en daar gebruikten we de lunch. We waren uitgelaten en keerden pas met de laatste trein terug". Vilvoorde, waar Marx vandaag de industriearbeiders van Renault zeker zou hebben opgeroepen om zich te verenigen.

Brussel was toen een paradijs voor socialistische rebellen, oproerkraaiers en anarchisten, een toevluchtsoord voor bannelingen. Alexander Herzen, verre grootvader van de bolsjevisten, Auguste Blanqui ('Ni dieu, ni mâitre'), Piere-Joseph Proudhon ('Eigendom is diefstal') en Alexandre Ledru-Rollin (gezocht wegens samenzweringen), woonden evengoed als Karl Marx en Friedrich Engels in Brussel.

Marx schatte het jonge België trouwens erg hoog. In de Deutsche Brüsseler Zeitung stond op 6 januari 1848 een verslag van een speech die 'Dr. Marx in de herberg Le Cygne' hield. 'Hij stelde de vrijzinnige zending van België tegenover het absolutisme op de voorgrond en huldigde nadrukkelijk de weldaden van een vrijzinnige grondwet in een land, waar vrije meningsuiting en recht van vereniging bestaan...'. Het heeft hem niet veel geholpen. Op 3 maart 1848 werden hij en zijn vrouw opgepakt en opgesloten in de Amigogevangenis (vlakbij de Grote Markt, op de plaats van het huidige gelijknamige luxehotel) en uitgewezen op bevel van Leopold I en zijn regering.

Wat in alle stilte had moeten gebeuren, werd een groteske toestand en een klap voor het imago van België als gastvrij land. De revoltes van 1848 in Pruisen, Italië, Oostenrijk en Frankrijk hadden in Brussel paniek doen ontstaan. De Belgische geheime dienst volgde Marx van nabij en procureur-generaal De Bavay en de chef van de veiligheid, baron Hody, waren de drijvende krachten achter de uitzetting. Het werd een minischandaal, en zelfs een groteske toen mevrouw Marx, een Duitse barones, in een gewone cel werd opgesloten. Na parlementaire interpellaties vloog politiechef Hody de laan uit, maar de Duitse agitator mocht niet terugkeren. Exit Marx. De zwerftocht kon verder gaan, het spook Karl Marx waarde weer door Europa.

Frank Schlömer

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden