Dinsdag 07/07/2020

Kans op vrede in Noord-Kivu tikt snel weg

Wie kan nog verhinderen dat de Congolese president Joseph Kabila in Oost-Congo een militair offensief lanceert? En wie zal dan de Rwandese leider Paul Kagame kunnen overtuigen zich afzijdig te houden? Zeker is dat de tijd om een nieuwe oorlog in Congo te vermijden snel wegtikt.

Door Koen Vidal

Goma l "De aanval begon in de nacht van 30 augustus. Een donderdag. We hoorden hoe buiten zware gevechten aan de gang waren. Die duurden misschien wel vijf uur. Toen de beschietingen waren opgehouden, gingen we naar buiten en was Masisi leeggelopen. Een stad van 21.000 inwoners. Zonder mensen. Doods. We gingen meteen naar het hospitaal om te zien of de patiënten de aanval hadden doorstaan. Maar ook het ziekenhuis was leeg, met uitzondering van die ene comateuze patiënt."

Aan het woord is An Willems, hulpverleenster bij Artsen Zonder Grenzen. Zij was in Masisi toen de rebellen van krijgsheer Laurent Nkunda de stad aanvielen. Enkele dagen daarvoor hadden Nkundamilities al enkele aanvallen op posten van het regeringsleger uitgevoerd. Het was het begin van dagenlange gevechten in Noord-Kivu die tienduizenden burgers op de vlucht deden slaan. Tienduizend van hen trokken de Oegandese grens over, waar momenteel gevreesd wordt voor een cholera-epidemie. Nabij de provinciehoofdstad Goma zouden nog eens 35.000 ontheemden gestrand zijn.

Unicef meldde deze week dat zich onder de vluchtelingen duizenden kinderen bevinden die in de chaos hun ouders kwijtraakten. Veel van de vluchtelingen zijn door de onveiligheid en het regenseizoen onbereikbaar voor hulporganisaties. "We zouden veel meer kinderen willen bereiken", zegt Anthony Bloomberg, Unicef-verantwoordelijke in Congo. "En liefst zo snel mogelijk om levens te redden. Maar door de onveiligheid geraken we er niet bij."

De nieuwe gevechten maakten de al desastreuze situatie in Noord-Kivu nog dramatischer. De regio is al jaren een kruitvat waar verschillende rebellenlegers en rondzwervende misdaadbendes om macht en geld strijden en daarbij vooral slachtoffers maken onder de burgerbevolking. In theorie zou het regeringsleger voor enige orde moeten zorgen maar in de praktijk zijn Congolese militairen al even onbetrouwbaar en brutaal als de milities. Gevolg: vele dorpen zijn al meermaals geplunderd, vrouwen worden mishandeld of als seksslavin ontvoerd, kinderen worden gedwongen gerekruteerd. In Noord-Kivu ontvluchtten in totaal 750.000 mensen hun dorpen.

AZG-verpleegster Willems: "De ontheemden met wie ik in Masisi spreek, vertellen me dat hun huizen en vee geplunderd werden. Ze voelen zich ontredderd en vertellen me dat ze nood hebben aan voedsel en gezondheidszorg. Velen vonden tijdelijk onderdak bij een gastgezin maar de vraag is hoe lang de samenleving dat spontane opvangsysteem nog kan dragen. Bijna iedereen hier is arm. Anderen bouwden hutjes van bananenbladeren maar dat is met het regenseizoen op komst geen goede oplossing."

Directe aanleiding voor de recente gevechten was een mislukt experiment om de troepen van Nkunda in te lijven in het regeringsleger. In januari ontstond er een halfslachtig akkoord om in Noord-Kivu gemengde brigades in het leven te roepen die zouden bestaan uit strijders van Nkunda en regeringssoldaten. Die gemengde brigades moesten komaf maken met het FDLR, een rebellenleger dat bestaat uit Rwandese Hutu's van wie een aantal in 1994 deelnam aan de Rwandese genocide. Maar de operaties ontaardden in een bloedige klopjacht op de Hutugemeenschap.

Bovendien gebruikte Nkunda Congolees overheidsgeld om zijn leger te bewapenen en plaatste hij zijn krijgers op strategische plaatsen zoals de grensovergangen met Rwanda. Enkele weken geleden schorste de Congolese regering de activiteiten van de gemengde brigades op. Daarop besliste Nkunda om zijn strijders uit het regeringsleger terug te trekken waarna in Noord-Kivu de strijd opnieuw kon losbarsten.

Daardoor dreigt Congo voor het eerst sinds de verkiezingen van vorig jaar naar een oorlog af te glijden. Eind vorige week kwam er een staakt-het-vuren maar dat dreigt niet lang stand te houden. Donderdag waren er nabij Masisi al nieuwe gevechten. Ook de commandanten van de VN-vredesmacht, die het bestand onderhandelden, betwijfelen of het zal standhouden. "Momenteel hebben we nog een staakt-het-vuren", zegt Monuc-woordvoerder Gabriel De Brosse. "Maar de situatie is erg gespannen. De oorlogvoerende partijen gebruiken het bestand om versterkingen aan te voeren." Een stelling die ons deze week bevestigd werd door diplomatieke bronnen. "Het regeringsleger heeft behoorlijk wat troepen ter plaatse maar nog niet veel materieel. Dat wordt nu volop aangevoerd."

De Congolese president Joseph Kabila staat onder grote druk om Nkunda aan te vallen. De pacificatie van Oost-Congo is een van zijn prioriteiten en dat verklaart waarom hij bij de presidentsverkiezingen van vorig jaar in het oosten monsterscores haalde. Maar die aanhang smelt langzaam weg.

"Het immobilisme van de regering heeft in Oost-Congo voor een spectaculaire daling van zijn populariteit gezorgd", zegt een ngo-verantwoordelijke. "Kabila kampt met een groeiend imagoprobleem, dat wordt versterkt door zijn gebrek aan communicatie en het feit dat hij geen duidelijke beslissingen durft te nemen. Ook het mislukte experiment met de gemengde brigades was desastreus voor zijn geloofwaardigheid. In Kabilakringen bestaat nu de overtuiging dat dit enkel kan rechtgetrokken worden met een militaire overwinning. Ja, er valt dus nog geweld te verwachten."

Diplomatieke bronnen bevestigen dit: "De militaire optie heeft de bovenhand gekregen. Wij hopen dat het staakt-het-vuren zal standhouden, maar we vrezen van niet."

Ook Afrika-experts als Filip Reyntjens vrezen dat een militaire optie onvermijdelijk, en misschien wel begrijpelijk, is. "Stel dat er in België ergens een rebellie zou losbarsten. Dan zouden we daar toch ook het leger op afsturen. Geen enkele staat kan tolereren dat er op een deel van zijn grondgebied een no-gozone ontstaat. Al die rebellengroeperingen moeten verdwijnen. Probleem is dat er in Congo geen staat is en dat het regeringsleger dit niet alleen aankan. Daarom is het niet meer dan logisch dat het regeringsleger steun krijgt van de VN-vredesmacht."

Tegelijkertijd geeft Reyntjens toe dat het hernieuwde geweld in Noord-Kivu voor een zeer gevaarlijke situatie zorgt. De kans dat ook buurland Rwanda zich in het conflict mengt, is reëel. Dat Nkunda steun krijgt uit Rwanda is trouwens nu al duidelijk. Een diplomatieke bron: "Er wordt gerekruteerd in Rwanda, maar dat is niet hetzelfde als officiële steun." Een ngo-verantwoordelijke: "Nkunda rekruteert in milieus van gedemobiliseerden, de regering in Kigali laat dat oogluikend toe, dat is het minste wat je kunt zeggen. Misschien gaat de steun wel verder: bevoorrading van voedsel, geld, wapens. We mogen niet naïef zijn, maar we kunnen het ook niet bewijzen." Een hulpverlener in Kinshasa: "De inmenging van Rwanda? Daaraan moet je niet twijfelen. Die is er."

De Rwandese president Paul Kagame leek Nkunda maandag tijdens een persconferentie in verdediging te nemen: "Deze man Nkunda, of je van hem houdt of niet, en wat hij ook fout heeft gedaan, hij heeft enkele politieke verzuchtingen die legitiem zijn." Kagame riep op de gevechten te staken en te zoeken naar een politieke oplossing.

Met andere woorden: als president Joseph Kabila voor de militaire optie gaat, dan zullen de spanningen tussen Kinshasa en Kigali verder toenemen. Ook het feit dat de Tutsigemeenschap in Oost-Congo zwaar zal lijden onder hernieuwde gevechten zal de druk op Kagame, zelf een Tutsi, doen toenemen. "Hij zal iets moeten doen", klinkt het unaniem. Aartsgevaarlijk wordt het wanneer Kabila zich niet duidelijk distantieert van de Huturebellen van het FDLR of, erger nog, die rebellen gebruikt om Nkunda uit te schakelen. Een diplomatieke bron: "Kagame zal nooit tolereren dat Kinshasa samenwerkt met de daders van de Rwandese genocide. In dat geval heeft Kagame een casus belli en dreigt in de Grote Meren opnieuw een grote oorlog uit te breken."

In Europa maar ook in Zuid-Afrika zeggen diplomaten dat er nog een zekere marge is om een politieke oplossing uit te werken. Zij wijzen erop dat president Kabila eind deze maand moeilijk naar de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York kan trekken, terwijl zijn land opnieuw afglijdt naar een oorlog. "Pr-gewijs kan Kabila zich dat niet permitteren. Hij zal in New York veel staatshoofden tegen het lijf lopen die hem waarschijnlijk allemaal hetzelfde zullen zeggen: doe iets om een oorlog te vermijden."

Sommige diplomaten zagen eind deze week een aantal positieve signalen. Zo had Kabila voor het eerst sinds lang contact met de zogenaamde P3+2-groep, dat zijn de ambassadeurs van de VS, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, België en Zuid-Afrika. Ook reist een hoge Kabiladelegatie onder leiding van raadgever Marcellin Chisambo momenteel langs de Europese hoofdsteden. Kabila zelf brengt van 21 tot 23 september een bezoek aan België. "Dat zou erop kunnen wijzen dat hij uit zijn maandenlange isolement treedt en toch bereid is om met andere landen een oplossing te zoeken."

Kris Berwouts, directeur van EurAc, het Europees ngo-netwerk rond Centraal-Afrika: "De hervatting van de internationale dialoog is essentieel. Van cruciaal belang is dat de internationale gemeenschap grote nadruk legt op het eenmakingsproces van het Congolese leger. Die gebrekkige eenmaking is een belangrijke oorzaak voor het heropflakkerende geweld."

Maar ondanks een zekere internationale toenadering deed Kabila ook deze week enkele uitspraken die de indruk bevestigen dat nieuwe gevechten onafwendbaar zijn. Gisteren gaf hij in Kinshasa een uitzonderlijke persconferentie waarop hij verklaarde dat de strijders van Nkunda zich moeten aansluiten bij het nationale leger. "De regering zal het bestaan van milities niet langer dulden." Tijdens besloten vergaderingen is Kabila nog duidelijker over wat er met Nkunda moet gebeuren. Verwijzend naar het feit dat hij het probleem Laurent Nkunda tot voor kort met de aanpak van de wortel en de stok wou oplossen, liet de Congolese president zich deze week ontvallen dat zijn geduld op is. "Nkunda heeft de wortels die we hem voorhielden al opgevreten, er rest ons niets dan de stok."

Rebellenleider Nkunda heeft de wortels die we hem voorhielden al opgevreten, er rest ons niets dan de stok

Een diplomatieke bron:

De militaire optie heeft de bovenhand gekregen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234