Dinsdag 24/11/2020

Opinie

Kan men onze grondrechten beschermen door ze af te schaffen?

Beeld BELGA

Karin Verelst, filosoof VUB, en Jan De Groote, student Strafrecht VUB, namens burgerplatform Constituante.eu.

Het recente pleidooi van NV-A voorzitter Bart De Wever voor de invoering van een Belgischhe Patriot Act doet wenkbrauwen fronsen. Koen Metsu, partijgenoot van De Wever en voorzitter van de terreurcommissie van het federaal parlement, verklaarde eerder op De Zevende Dag: "De juristen gaan mij mogelijk een beetje tegenspreken, maar ik denk dat we de tijd voorbij zijn van denken in termen van 'Kan dit wel en mag dit wel?' We moeten stilaan meer naar een veiligheidscultus, geen politiestaat (...)"

Zopas nog stemde de Kamercommissie Justitie in met een NV-A wetsvoorstel dat het habeas corpus, het recht om in eigen persoon voor uw rechters te verschijnen, wil virtualiseren. Men vraagt zich af waar de grens nog ligt wanneer openlijk gepleit wordt voor het overboord gooien van de meest elementaire democratische rechtsbeginselen.

Noodtoestand

Bij de voorstelling van zijn anti-terreurmaatregelen in de Kamer riep premier Michel alle volksvertegenwoordigers op tot eenheid en steun aan zijn beleid: "We zullen strijden tegen vijanden van de vrijheid met respect voor onze rechtsstaat. Dat is de eer van alle democraten." De oppositie haastte zich om in te gaan op Michel's oproep tot constructieve samenwerking. Wie Michels voorstellen onbevangen doorloopt, moet echter wel schrikken. Sommige zijn immers flagrant in strijd met onze Grondwet, zoals de enkelband voor radicaliserende jongeren, de verdere versoepeling van telefoontap, de uitbreiding van de mogelijkheid tot huiszoeking...

Deze ad hoc-maatregelen komen de facto neer op het uitroepen van een noodtoestand, die nochtans in de Grondwet niet voorzien is. Integendeel, de Grondwet kan "noch geheel, noch gedeeltelijk worden opgeschort" (art. 187). Sommigen pleiten daarom voor een wettelijke noodtoestand naar Frans model, wat overigens een grondwetswijziging vereist die pas in de volgende legislatuur kan worden doorgevoerd (art. 195). De vraag is echter of dit wenselijk is. Nu reeds verzaakt Frankrijk, het land van de Verlichting, officiëel aan een aantal fundamentele grondrechten van zijn burgers.

Verlenging

Overigens is dat niet de enige grondwetswijziging die zich opdringt. Neem artikel 12 dat bepaalt dat "De vrijheid van de persoon gewaarborgd [is]" en dat men "uiterlijk binnen vierentwintig uren" voor een rechter geleid moet worden ingeval van aanhouding. De door de regering voorgestelde verlenging van de aanhoudingsduur van 24u naar 72u betekent dat men drie dagen lang volledig van de radar kan verdwijnen zonder dat er enige rechterlijke controle mogelijk is.

Als de burger in principe vrij en onschuldig is, springt het voorstel tot invoering van een preventieve straf voor een opiniemisdrijf des te meer in het oog. Zo wil men jongeren die radicaliseren een enkelband omdoen. Dat betekent dat we hun preventief een alternatieve gevangenisstraf opleggen - alleen omdat ze een ideeëngoed aanhangen dat ons niet zint. Het wordt nog erger wanneer die straf louter administratief zou zijn, zonder enige tussenkomst van een rechter. Het is onaanvaardbaar iemand te straffen omwille een mening, ook als die ons beledigt, schokeert of stoort (EHRM - Handyside vs. UK). De Belgische Grondwet zegt dat ieder "op elk gebied" zijn mening moet kunnen uiten (art. 19).

Versnelde doorvoering

Een ander essentieel grondwetsartikel dat volledig wordt uitgehold is de onschendbaarheid van de woning (art. 15). In opdracht van het parket 24 uur op 24 ergens kunnen binnenvallen, valt op geen enkele manier met "onschendbaarheid" te rijmen. Met dit voorstel komen de wettelijke beperkingen op willekeur en machtsmisbruik zo goed als volledig te vervallen.

Het is merkwaardig dat belangrijke elementen van deze "hoogdringende" maatregelen reeds klaar lagen in het Potpourri-wetsontwerp van Justitieminister Geens dat dateert van voor de aanslagen. De versnelde doorvoering van deze hervorming van het strafrecht staat uitdrukkelijk op Michel's verlanglijstje. Geens herleidt de rol van het gerechtelijk vooronderzoek en van de onderzoeksrechter tot een minimum. De beoordeling van de opportuniteit van onder andere huiszoeking en telefoontaps wordt zo louter een zaak van politie en parket, die als onderdeel van de uitvoerende macht veel minder de voor het gerechtelijk onderzoek noodzakelijke objectiviteit kunnen garanderen.

Een ander kernidee uit dit wetsontwerp dat botst met de Grondwet is de correctionalisering van alle misdaden en dus de de facto afschaffing van de volksjury (art. 150). De volksjury (het Hof van Assisen) is bevoegd voor zowel zware misdaden als pers- en politieke misdrijven. De Grondwetgever in 1830 vond ze zo belangrijk dat de hele gemeenschap bij hun beoordeling betrokken moest worden.

Assisen garandeert de openbaarheid van de zitting en het, voor een eerlijke procesvoering noodzakelijke, onbemiddelde tegensprekelijke debat. De "professionalisering" van de rechtspraak gooit een democratische kernwaarde van onze maatschappij overboord. Het Europees Hof zegt ondubbelzinnig dat a fair and public hearing een steunpilaar vormt van een democratische samenleving. Indien de aanslagen in Parijs een aanslag zijn op onze meest fundamentele waarden en vrijheden, dan zijn ze het politieke misdrijf par excellence en moeten dus voor de volksjury worden gebracht.

Er is geen enkele zinnige reden om tijdelijk, dan wel permanent onze grondwettelijk gegarandeerde vrijheden onderuit te halen. Wij onderschrijven de uitspraak van de Franse Senator Benbassa: "de
rechtsstaat is geen zwakke staat". Gebruik maken van de huidige crisissituatie om een dubieuze politieke agenda door te drukken getuigt van weinig respect voor zowel de slachtoffers van de terreur als voor onze democratische grondleggers. En zoals Tindemans in 1978 reeds zei: "De Grondwet is geen vodje papier!". Het antwoord op de vraag "Kan men onze grondrechten beschermen door ze af te schaffen?", luidt dan ook kordaat: "Neen".

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234