Zaterdag 25/09/2021

ReportagePsychologie

Kan iemand zichzelf eigenlijk wel veranderen?

null Beeld Charlotte Dumortier
Beeld Charlotte Dumortier

Als voorbereiding op het nieuwe normaal proberen mensen zichzelf krampachtig opnieuw uit te vinden. Van zelfhulpboeken tot challenges: waarom streven we steeds naar verandering? Kun je überhaupt een nieuwe versie van jezelf maken, en indien ja: hoe dan?

Als ik hieruit kom, ga ik prison-ripped zijn.” Op mijn scherm zie ik een vriendin op haar yogamat liggen. Ze lacht ermee, maar ik weet dat ze zichzelf dubbel moet plooien om de impact van het nieuws, en wat dat voor haar als zelfstandige betekent, te incasseren. Dan maar beter sit-ups.

Ze is niet de enige die de cocon van de lockdown gebruikte als proefbuis om zichzelf opnieuw uit te vinden. Toen de wereld anderhalf jaar geleden voor een groot deel van de bevolking kwam stil te liggen, hadden we plots tijd om na te denken. We konden niet vooruitkijken, dus keken we in de spiegel. We konden niet met vrienden afspreken, dus we werden met onszelf geconfronteerd. En met onze manier van leven. Experts vertelden in kranten hoe dit de uitgelezen periode voor reflectie was, hoe we alles in perspectief moesten zetten en konden beslissen wat voor leven we zouden willen lij/eiden in Het Fameuze Nieuwe Normaal. Mensen veranderden van job, van partner of van broekmaat – of dachten daar tenminste over na. We liepen rond met vogels in onze borstkas, alsof we niet konden wachten om als een feniks deze gezondheidscrisis te ontstijgen.

Op sociale media profiteerden zogenaamde productivity coaches van dit momentum. Ze creëerden demotiverende motivatieposts met de gevleugelde woorden: ‘Als je na de lockdown nog steeds geen sixpack hebt, geen businessplan voor je eigen bedrijf hebt opgesteld of dat scenario voor die korte film niet hebt geschreven, ontbrak het je niet aan tijd, maar aan discipline’.

Je zou denken dat mentaal en fysiek overeind blijven terwijl je geconfronteerd wordt met de grootste gezondheidscrisis van de afgelopen decennia voldoende is, maar blijkbaar geldt dat niet als cardio. Als we deze tijd niet ten volle benutten, zo lijken de marketingjongens en -meisjes achter mijn Instagram-ads te zeggen, hebben we die dan wel echt beleefd? ‘Komaan watjes, dit is geen pandemie, dit is een opportuniteit!’

Die aanmoedigingen vielen natuurlijk niet in dovemansoren. De westerse maatschappij hapte ook voor dit virus ons in haar greep hield gretig naar alles wat naar zelfoptimalisatie ruikt, kijk maar naar al die podcasts, zelfhulpboeken, coa­chingtrajecten of apps. We zijn onze eigen Pokémon-trainers geworden, steeds bezig met onszelf te laten evolueren naar een versie die nog beter bestand is tegen het gevecht van, eh, gewoon bestáán.

Het idee dat we onszelf moeten verbeteren, zit ingebakken in de mens, schrijft Brits journalist Will Storr in zijn bestseller Selfie: How the West Became Self-Obsessed (2017). ‘Het is ons ingegeven door onze natuur – al van in de oudheid respecteerden we dat er een vorm van hiërarchie heerst en verlangen we naar status – om vooruit te komen in het leven.’ Ook onze cultuur speelt volgens Storr een rol. ‘Van de oude Grieken, met hun idee dat de mens een rationeel wezen is dat ernaar moet streven zijn volle potentieel te benutten, naar religie, waarin het belangrijk is om jezelf te overstijgen en het nietsdoen een zonde is, tot de Amerikaanse pursuit of happiness’, legt Storr uit.

Sindsdien is het alleen maar erger geworden. Het idee van de maakbare mens en de illusie dat we alles kunnen worden wat we maar willen zolang we maar ons best doen, draagt volgens Storr bij tot het idee dat we geen excuus hebben om niet te streven naar perfectie. Een streven dat doorsijpelt naar ieder aspect van ons leven. Het perfecte lichaam. De perfecte zwangerschap. De perfecte charcuterieschotel. De perfecte pandemie. Er is geen ding dat je doet waar geen zelfhulpboek voor bestaat om het nóg beter, maar vooral: radicaal anders te doen. ‘Radicaal’ doorgaans met hoofdletters gespeld.

Pathetische Pikachu

Maar hoeveel zin heeft het om onze Instagramwaardige boekenrekken daarmee te vullen? Kunnen mensen überhaupt veranderen, zichzelf wezenlijk een ander mens lezen? Of leggen we ons best neer bij de pathetische Pikachu die we zijn?

“Het hangt er natuurlijk van af wat je daarmee bedoelt, jezelf veranderen”, zegt hoogleraar gedragstherapie (VUB) en diensthoofd Klinische Psychologie in het UZ Brussel Chris Schotte. “Er zijn verschillende niveaus van verandering. Gedragsveranderingen, zoals het afleren van slechte gewoontes of trainingen om vaardigheden bij te brengen, zijn alvast makkelijker te bewerkstelligen dan je persoonlijkheid wijzigen. Vooral dan omdat die persoonlijkheid al voor een heel stuk vastligt nog voor we geboren worden en ook in de eerste levensjaren heel intensief gevormd wordt.”

Onderzoek heeft uitgewezen dat je vijf belangrijkste persoonlijkheidstrekken, de Big Five zoals men die in de psychologie noemt, voor een groot deel biologisch bepaald zijn. Neuroticisme, extraversie, openheid, consciëntieusheid en vriendelijkheid zijn allemaal genetisch verankerd. “Dat is omdat die persoonlijkheidstrekken allemaal op een of andere manier – en dikwijls in samenspel met elkaar – belangrijk zijn voor de overleving van onze soort”, vult hoogleraar psychologie (KU Leuven) Filip Raes aan. “Zo heb je mensen die heel open staan voor nieuwe ervaringen – en maar goed ook, want anders waren we nooit de oceaan overgestoken – en anderen die wat meer op de rem gaan staan. Dat houdt het in evenwicht. Het is net omdat die verschillen er zijn, dat wij als samenleving functioneren.”

Die aangeboren persoonlijkheidstrekken worden in de eerste levensjaren ook nog eens beïnvloed door onze omgeving en de niet-talige signalen (zoals emoties) die we oppikken. Met andere woorden: het is waarschijnlijk dat een angstige moeder een kind voortbrengt dat eveneens behoorlijk angstig is, niet enkel omdat het kind die gedragingen overneemt, maar omdat het in de genen van dat kind zit. “Het is de aard van het beestje”, schrijft Raes in zijn boek Weg van het piekeren (2020) waarvan het eerste hoofdstuk niet toevallig ‘Mensen veranderen niet’ heet. “Ik heb zelden een piekeraar ontmoet die als kind nog optimist was, of omgekeerd.”

Wil dat dan zeggen dat we ons gewoon bij onze genenpoel moeten neerleggen? Of, zoals Lucy Kellaway, die haar journalistenbestaan inruilde voor een baan als leerkracht en daardoor ook hoopte dat ze een vriendelijker persoon was geworden, het zo mooi verwoordt in de Financial Times: “Can you re-invent yourself if you haven’t invented yourself?”

Uiteraard zijn we meer dan de som van onze ouders. Hoewel we een behoorlijk rugzakje meekrijgen, wordt persoonlijkheid doorheen de rest van ons leven ook door externe factoren bepaald. Onze interne biografie wordt onder andere mee geschreven door de (inter)actie met anderen, de gevolgen van onze eigen keuzes en door onszelf in nieuwe situaties te zien.

Chris Schotte, hoogleraar gedragstherapie (VUB), diensthoofd Klinische Psychologie (UZ Brussel): ‘Je persoonlijkheid wijzigen is moeilijk. Vooral omdat die al voor een heel stuk vastligt nog voor we geboren worden.’
 Beeld Charlotte Dumortier
Chris Schotte, hoogleraar gedragstherapie (VUB), diensthoofd Klinische Psychologie (UZ Brussel): ‘Je persoonlijkheid wijzigen is moeilijk. Vooral omdat die al voor een heel stuk vastligt nog voor we geboren worden.’Beeld Charlotte Dumortier

Professor klinische en existentiële psychologie aan de KU Leuven Siebrecht Vanhooren spreekt eerder van groeien dan van veranderen, omdat je doorgaans gestaag evolueert en niet plots drastisch (of radicaal) transformeert. “Eigenlijk veranderen we constant, maar dan haast onmerkbaar. Zo vernieuwen onze cellen zich, of verouderen ze. Ook het gevoel van wie we zijn of wat we voelen verandert meestal naargelang de situatie. Dit komt omdat we als mensen eigenlijk wel altijd met iets of iemand in interactie zijn. Verandering is dus eigenlijk de constante. Mensen voelen echter vaak de nood aan onmiddellijke verandering omdat ze zich ergens in geblokkeerd voelen, dat er iets niet stroomt, of ze iets willen bereiken waar ze op dat moment niet in slagen te bereiken. Dan voelen ze nood aan verandering.”

Die nood wordt ook niet altijd ingegeven door wat we zelf willen, maar vaak ook door hoe we door onze situatie uitgedaagd worden om te veranderen. Vanhooren: “Zowel positieve veranderende situaties – bijvoorbeeld ouderschap – of negatieve veranderende situaties – bijvoorbeeld echtscheiding – kunnen ons uitdagen om te evolueren: opnieuw uit te zoeken wie we zijn, wie we willen zijn, wat we belangrijk vinden. Meestal moeten we dan ook rouwen om wat we verloren hebben voor we op een nieuwe manier met onszelf en met onze situatie kunnen omgaan. We spreken dan van groei, en bij positieve groei na een moeilijke ervaring, van posttraumatische groei. Heel wat mensen maken dit soort transformatie mee.”

Een grootschalige metastudie uit 2018 die persoonlijkheidsdata van 50.000 mensen onder de loep nam, bevestigde dat vier van de Big Five doorheen heel ons leven wijzigen. Neuroticisme, extraversie, openheid en consciëntieusheid nemen af naarmate we ouder worden (al neemt dat neuroticisme wel weer behoorlijk toe op het einde). We kunnen onze aanleg dus ont-leven, maar zelf actief ingrijpen om die persoonlijkheidstrekken te beïnvloeden en bij te sturen is moeilijker. Uit recent onderzoek (2020) van de Universiteit van Arizona is gebleken dat mensen die het op hun eigen houtje probeerden, vaak het tegenovergestelde effect bereikten.

“Dat is inderdaad niet zo voor de hand liggend”, zegt Schotte. “Omdat deze persoonlijkheidstrekken en de schema’s met de kennis over onszelf, de anderen en de wereld deels zo in ons verankerd zitten, vallen we er ook vaak op terug. Het is onze primitieve reactie die soms getriggerd wordt door bepaalde situaties.”

Of we bij tegenslag woedend of net heel verdrietig worden, zijn bijvoorbeeld typische reacties die bepaald worden door ons temperament en allicht ook aangeleerd zijn door het bij onze ouders te zien. Het is ingebakken, maar daarom niet vastgekoekt, al zijn de experts die ik spreek het er wel over eens dat een therapeut aangewezen is bij diepgaande verandering.

Dat wil niet zeggen dat zelfhulpboeken of apps geen zin hebben. “Ze kunnen een extraatje zijn bovenop de therapie, maar bovenal zijn ze handig als signaalfunctie”, zegt Schotte. “Wanneer je dingen bij jezelf herkent omdat je ze tegenkomt in een zelfhulpboek, of wanneer je een bepaalde tendens ontdekt tijdens het journallen (bewustwordingstechniek met korte tekstjes, red.), kan dat heel nuttig zijn om te weten waarmee je aan de slag moet.”

‘That Girl’-trend

Gedragstherapeuten kunnen niet je hele persoonlijkheid veranderen, maar wel bepaalde dominante persoonlijkheidstrekken en patronen opsporen, hun cliënt daarop attent maken en hen leren daarmee om te gaan of soms te doorbreken. Zelfkennis is het begin van alle wijsheid, of: wie veel van zichzelf weet, behoudt vaker de rust in de keet.

Zo ben ik me ervan bewust dat ik een behoorlijk chaotisch en slordig persoon ben, een cadeautje van mijn vader. De man met wie ik lief, leed en leefruimte deel is het tegenovergestelde. Dat wist hij voor hij zijn handtekening onder het huurcontract pootte en officieel heeft hij dus geen recht om te zeuren. Om het voor ons beiden echter aangenaam te houden, zet ik om de zoveel uur een timer, waarbij ik mezelf vijf minuten geef om de schade van mijn wervelwind binnen de perken te houden. Sinds een jaar hou ik ook een agenda bij, in plaats van alles op losse post-its te schrijven en die overal te verspreiden.

Maar ben ik daarom als persoon veranderd naar een ordelijk en georganiseerd iemand, of heb ik ‘gewoon’ mijn gedrag aangepast?

Volgens bestsellerauteur Mark Manson stip ik daar een van de belangrijkste hindernissen voor gedragsverandering aan. Heel wat mensen verwarren hun gedragingen en gewoonten met hun identiteit. Ze doen uitspraken als: ‘Ik ben geen sportief persoon’ of ‘Ik ben geen ochtendpersoon’. Wanneer ze daar dan iets aan willen doen, moeten ze in hun hoofd niet gewoon iets anders gaan doen – vaker sporten of de wekker vroeger zetten – maar hun hele identiteit omgooien. “Vaak schuilt dat in de manier waarop we het framen”, schrijft Manson in zijn populaire zelfhulpboek The Subtle Art of Not Giving a F*ck (2016) waarvan wereldwijd al meer dan tien miljoen exemplaren over de toonbank gingen. “We zeggen niet: ik wil wekelijks naar de gym, we zeggen: ik wil een van die mensen worden die naar de gym gaan elke week. Op die manier geef je die aanpassing ontzettend veel gewicht en zet je jezelf ook op voor falen.”

Wat Manson in 2016 schreef is vandaag relevanter dan ooit. Op TikTok leeft al een aantal maanden de That Girl-trend waarbij jonge meisjes elkaar aansporen om ‘that girl’ te worden in zogenaamde inspirationele clips van wat een meisje dat alles voor elkaar heeft volgens hen dagelijks doet. Hoewel het concept al door honderdduizenden gebruikt werd, zijn de filmpjes haast identiek. That girl is niet enkel aspirationeel, maar blijkbaar ook universeel. Ze staat elke ochtend vroeg op en dekt dan meteen haar bed op. Ze drinkt een halve liter water voor ze aan haar koffie begint, doet een work-out, doucht en doet een uitgebreide gezichtsverzorging, schrijft in haar dagboek en neemt een gezond ontbijt nog voor ze aan haar dag begint. Wie één van deze stappen overslaat, kan onmogelijk ‘that girl’ zijn.

“Dat is het probleem met overal je identiteit bij te willen betrekken”, schrijft Manson. “Omdat je beslist dat deze willekeurige handelingen de volledigheid van je persoonlijkheid belichamen, zie je jezelf ook als een mislukking wanneer je er niet in slaagt om deze handelingen tot een gewoonte te maken. Knoop het in je oren: er bestaat niet zoiets als een ‘gympersoon’, dat zijn gewoon mensen die naar de gym gaan. Net zoals een concept als een ‘productief persoon’ niet bestaat. Dat zijn gewoon mensen die regelmatig productieve dingen doen.”

Siebrecht Vanhooren, professor klinische en existentiële psychologie (KU Leuven): ‘Zowel positieve veranderende situaties, zoals ouderschap, als negatieve kunnen ons uitdagen om te evolueren.’ Beeld Charlotte Dumortier
Siebrecht Vanhooren, professor klinische en existentiële psychologie (KU Leuven): ‘Zowel positieve veranderende situaties, zoals ouderschap, als negatieve kunnen ons uitdagen om te evolueren.’Beeld Charlotte Dumortier

“Eigenlijk kunnen we stellen dat mensen twee verschillende basistendensen hebben die met verandering te maken hebben”, wijdt Vanhooren hierover uit. “Enerzijds is er de behoefte aan evenwicht en veiligheid, en anderzijds is er dus die behoefte aan groei. Beide bewegingen, de ene meer behoudsgezind, de andere meer progressief, treffen we eigenlijk in ieder mens aan. Het zijn even belangrijke drijfveren die gedurende ons leven soms meer of minder prominent voorkomen. Identiteit is een voorbeeld van veiligheid, omdat je identiteit je structuur biedt. Daarom kan je soms even op de rem gaan staan bij een een (mentale) aanpassing aan je identiteit, omdat je het beeld van jezelf niet wil herzien – wat onveilig zou kunnen voelen.”

Begin bij jezelf, eindig als jezelf

Als we er echter heel wat minder gewicht aan hangen en het loskoppelen van het grote Zijn, kunnen we er dus wel degelijk in slagen om bepaalde gewoontes of gedragingen om te keren of aan te leren. Mits je dat goed aanpakt, tenminste. “Vaak loopt het fout omdat we te veel ineens willen”, zegt Raes. “Mensen zijn resultaatgericht. Blijvende verandering krijg je echter pas wanneer je doelen haalbaar en te onderhouden zijn. In plaats van meteen elke dag drie kilometer te willen joggen, begin je met drie keer per week een wandeling van een half uur.” Ook geeft de gedragstherapeut mee dat het nuttig kan zijn om die verandering met een positieve ingesteldheid tegemoet te gaan. Wie gezonder wil eten, kan zichzelf dus beter voornemen om ‘meer groenten’ te eten dan om ‘minder te snoepen’.

Ook je omgeving beïnvloedt verandering. Het is nu eenmaal makkelijker om van de taartjes te blijven als je niet bij een warme bakker werkt, evenals je je rookstop langer zal volhouden als je partner meedoet of dat je jezelf sneller naar die wekelijkse fitnessafspraak sleept als je weet dat een vriend daar op je wacht.

Hoewel die omgeving een rol speelt is, is het volgens experts wel essentieel dat die verandering vanuit jezelf komt. Wie niet wil veranderen, zal niet veranderen. “En af en toe moet je, als je ergens tegenaan loopt, ook weleens bekijken of jij het wel bent die zich moet aanpassen”, zegt Schotte. “Stoppen met roken is bijvoorbeeld nuttig, omdat dit bijdraagt aan je gezondheid. Maar ik vraag me af wat het constante streven naar verbetering ons voor deugd doet.” Onder de wimpel van selfcare wordt immers alles in de schoenen van het individu geschoven. Zo worden we niet enkel verantwoordelijk voor onze gebreken, maar ook voor de oplossing ervan. Schotte: “Dat is de pervers­heid natuurlijk: er wordt tegenwoordig heel veel van mensen gevraagd, wat leidt tot een toename van burn-outs. En wat doen mensen dan? In plaats van na te denken over welke veranderingen er doorgevoerd moeten worden op hun werk, gaan ze een zelfhulpboek over veerkracht kopen.”

Over één ding zijn alle zelfhulpboeken en experts het nagenoeg eens: echte verandering gebeurt pas wanneer je jezelf accepteert. “Dat is de grote tegenstelling”, zegt Raes. “Het klinkt ontzettend wollig, maar we moeten proberen niet te vechten tegen wie we zijn en een zekere mildheid aan de dag proberen te leggen. De kunst zit erin om onze kleine kantjes te herkennen en te erkennen, maar er dan toch anders mee om te gaan. Wanneer ik mezelf weer eens op piekeren betrap, laat ik dat gewoon gebeuren. Ik herken de piekeraar in mezelf, ik benoem hem ook, maar in plaats van mijn volledige dag erdoor te laten verlammen of ertegen te vechten laat ik hem op de achtergrond bezig.”

In wezen is het misschien een semantisch ding. Wanneer we ‘veranderen’ zeggen, denken we vaak dat we iets totaal anders, of zelfs het tegenovergestelde moeten worden. Ik zal nooit die ordelijke persoon zijn, maar ik heb door de jaren heen mijn slordigheid wel een plaats kunnen geven – soms zelfs letterlijk. Omdat ik niet meer hardnekkig iemand probeer te zijn die ik niet ben, word ik ook niet herhaaldelijk teleurgesteld in mezelf (wat ervoor zou zorgen dat ik helemaal geen moeite meer zou doen) en heb ik de mentale ruimte om eraan te denken af en toe op te ruimen.

Verandering hoeft geen afbraakwerken te omhelzen. Het kan ook versterken betekenen. Niet transformeren naar een ander persoon, maar jezelf ontplooien tot de persoon die altijd al in jou zat. Jezelf bewust zijn van je kwetsbaarheden en je kleine kantjes, maar daarom des te meer je sterktes appreciëren. Actief kiezen voor jouw Pokémon.

Pikachu koos er ook voor om niet te transformeren naar een Raichu, maar ging in de plaats daarvan met zichzelf, als zichzelf, de strijd aan.

Fuck die feniks. Wees Pikachu.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234