Vrijdag 15/11/2019

Kan een militaire coup ook democratisch zijn?

Wat is het ergst: een verkozen leider die fundamentele vrijheden inperkt of een staatsgreep die als een soort noodrem grondwettelijke vrijheden herstelt? Deze vraag nu toepassen op Turkije plaatst het spanningsveld tussen democratie en rechtsstaat meer dan ooit op scherp.

"Stel: - grondrechten massaal geschonden - leger grijpt macht - snel verkiezingen - leger herstelt liberale democratie." Andreas Tirez, kernlid van de liberale denktank Liberales, wond er zaterdag geen doekjes om. "Goed scenario toch?", tweette hij.

Zijn stellingname zorgde prompt voor een kleine storm aan reacties. "Een militaire coup staat toch haaks op democratie?", klonk het meteen. Tirez antwoordde: "Uiteraard. Zeg ik iets anders? Gaat om liberale grondrechten."

Tussen democratie en grondrechten kan wel degelijk een spanningsveld ontstaan, verduidelijkt hij in een gesprek met deze krant. "Velen gaan ervan uit dat een democratisch verkozen regering nooit met geweld mag worden afgezet. Ik ben er wel van overtuigd dat zoiets rechtvaardig kan zijn", zegt hij.

"In een democratie hebben we ook grondrechten. Als een verkozen regering de grondrechten massaal schendt, en in Turkije blijkt dat zo te zijn, kan een staatsgreep legitiem zijn. Er is één belangrijke voorwaarde: doel moet het herstel zijn van de liberale democratie en niet de instelling van een militaire dictatuur of het fascisme." Ook brengt hij een belangrijke nuance aan: "Er vielen helaas honderden dodelijke slachtoffers. Ik zeg dus niet dat deze couppoging een goede zaak was."

Om de confrontatie tussen de Turkse democratie en haar historische grondrechten vandaag te begrijpen, moeten we terug naar 1923. De vader van het huidige Turkije, Mustafa Kemal Atatürk, stichtte toen op de ruïnes van het Ottomaanse keizerrijk een moderne staat. Er kwam een liberale grondwet, met een scheiding van de machten, waarin het parlement de grootste controle kreeg. Vrouwen kregen stemrecht. Er kwam ook een absolute scheiding tussen religie en staat. In tegenstelling tot Europa zwichtte zijn samenleving in de jaren 30 niet voor fascisme of communisme.

Zuiveringen

Atatürk vertrouwde op zijn leger om als hoeder van de natie dat samenlevingsmodel te beschermen, een vrijgeleide die het ge- of misbruikte voor staatsgrepen in 1960, 1971, 1980 en 1997. Vooral in '80 verliep de coup bloedig en repressief. Geen Turk wil daarom het leger terug aan de macht. Maar toch. Toch is de kans groot dat verdedigers van Atatürks secularisme en grondrechten vrijdagnacht stil gehoopt hebben op een stabiliserende machtswissel.

Erdogans beleid daarentegen wordt in toenemende mate vergeleken met een 'stille' of 'sluipende staatsgreep'. Sinds hij in de verkozen politiek stapte, breidde hij stelselmatig zijn persoonlijke macht uit, ten koste van grondrechten en democratische instellingen. Sinds 2012 worden er door hem 'zuiveringen' uitgevoerd in leger en justitie. Sinds 2013 worden antiregeringsprotesten, begonnen als milieuprotest voor het behoud van het Gezipark in Istanbul, met brutaal geweld de kop ingedrukt. Steeds meer media worden onder staatscontrole geplaatst. Sociale media werden al gecensureerd, behalve als ze in de kaart spelen van het regime. De scheiding tussen religie en staat verdween. In het onderwijs is islamonderricht de norm. In het parlement werd de onschendbaarheid van pro-Koerdische parlementsleden opgeheven.

Doordrongen

In een democratie waarin grondrechten met de voeten worden getreden, lijkt het dan logisch dat het Grondwettelijk Hof eerst tussenbeide komt, als onafhankelijke scheidsrechter. "Dat zou in België zo zijn, als bijvoorbeeld een meerderheid van het parlement beslist dat de moslims vanaf morgen slaven worden", zegt Tirez, "maar in Turkije zette Erdogan zelfs het hoogste hof naar zijn hand." Zelfs gisteren, naast de 3.000 rechters die geschorst zijn sinds de mislukte coup, werden twee opperrechters gearresteerd op beschuldiging van betrokkenheid bij de couppoging.

Tirez trekt een vergelijking. "Een rechter die een veroordeelde gevangenzet, maakt gebruik van geweld, via politie. Waarom zou een Grondwettelijk Hof het leger niet mogen gebruiken?"

Als een Grondwettelijk Hof feitelijk uitgeschakeld wordt, zou het leger volgens Tirez als ultieme noodrem mogen optreden. "Zelfs bij ons kun je daarover nadenken. Moet het leger naast het grondgebied ook niet mee verantwoordelijk worden voor het garanderen van de grondwettelijke vrijheden om de fundamentele aspecten van onze samenleving te beschermen? Een voorwaarde zou dan wel moeten zijn dat elke militair door zijn opleiding doordrongen is van de grondrechten, en een cultuur ontstaat waarbij militairen ook zouden luisteren naar het Grondwettelijk Hof. Het is een denkpiste."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234