Dinsdag 15/10/2019

Congo

Kabila wil België in zijn vrije val meesleuren

De Congolese president Joseph Kabila. Beeld REUTERS

Het Kabila-regime voert een overlevingsstrijd tegen Europa, de VS, de kerk en een groot deel van het Congolese volk. Maar hoe langer de spanningen aanslepen, hoe meer krijgsheren van de chaos dreigen te profiteren.

De rel tussen Kinshasa en Brussel blijft escaleren en het diplomatieke dieptepunt dat we sinds een maand beleven, is misschien wel dramatischer dan de ruzie tussen president Kabila en ex-buitenlandminister Karel De Gucht (Open Vld) in 2008.

Begin deze week ging de Congolese regering over tot extra sancties tegen België: het Congolese consulaat in Antwerpen sluit de deuren, het Belgische consulaat in de mijnstad Lubumbashi moet dicht en Brussels Airlines mag niet meer dagelijks, maar slechts vier keer per week naar Kinshasa vliegen.

De nieuwe Congolese maatregelen komen er nadat het Kabila-regime Brussel al oplegde om zijn ontwikkelingsagentschap Enabel in Congo op te doeken, en ook het Schengenhuis te sluiten, het diplomatieke kantoor waar België Congolezen visums voor achttien Europese landen verschaft.

Het diplomatieke conflict ontstond een maand geleden toen buitenlandminister Didier Reynders (MR) en minister van Ontwikkelingssamenwerking Alexander De Croo (Open Vld) beslisten om een deel van de ontwikkelingshulp aan Congo te heroriënteren. 25 miljoen euro die vroeger via de Congolese overheid werd besteed, vloeit voortaan naar het Congolese middenveld en regimekritische mensenrechtenorganisaties. Die Belgische ingreep was een antwoord op de beslissing van president Joseph Kabila om nieuwe verkiezingen voor de zoveelste keer uit te stellen.

Ondanks de crisis probeert Didier Reynders de diplomatieke kanalen met Kinshasa open te houden. In een telefonisch gesprek met zijn Congolese tegenhanger Léonard She Okitundu stelt Reynders een dialoog tussen vertegenwoordigers van beide regeringen voor. Voorlopig weigert Congo in te gaan op deze uitgestoken hand.

Irritatie

Wellicht blijft Kabila hopen dat België met zijn kritische houding binnen de Europese Unie geïsoleerd komt te staan. Hij lijkt daarbij vooral te rekenen op Frankrijk en Spanje, omdat die landen grote economische belangen hebben in Congo. Voorts creëert de sluiting van het Schengenhuis een zeer onpraktische situatie voor de meeste EU-lidstaten: Congolezen geraken momenteel veel moeilijker aan een Schengen-visum.

Volgens Congo-kenner Kris Berwouts zorgde het kritische België wel degelijk voor de nodige irritatie bij andere EU-lidstaten. "De laatste jaren is België binnen de EU steeds meer toonaangevend geworden in de analyse van de situatie aldaar. Maar als je als dirigent sneller gaat lopen dan de fanfare, sta je op den duur voor jezelf te dirigeren terwijl de fanfare twee blokken achterop blijft. Dat is een beetje wat er nu gebeurt. De Congolezen proberen hierop in te spelen: door het Schengenhuis te sluiten hopen ze inderdaad wrevel op te wekken bij EU-landen en de solidariteit binnen de EU te breken. Voorlopig lijken ze bot te vangen. Naar de buitenwereld toe sluiten de EU-lidstaten voorlopig de rangen.”

Ook zou de maatregel tegen Brussels Airlines voor een pijnlijke situatie kunnen zorgen waarbij directe concurrenten als Air France en KLM in het gat in de markt zullen springen. Berwouts: "We zagen bij het Sabena-failliet hoe snel zo'n gat wordt ingevuld door anderen, en ik sluit niet uit dat het afschalen van Brussels Airlines een commerciële competitie gaat creëren die negatief kan doorwegen op de solidariteit binnen de EU."

Feit is wel dat de Verenigde Staten minstens zo kritisch zijn als België. Zo bevroren ze onlangs de bezittingen van een Congolese topgeneraal die verantwoordelijk wordt gesteld voor oorlogsmisdaden in Oost-Congo.

Verkiezingen

Of de harde houding van de VS, België en (voorlopig) de EU de machtsbasis van president Kabila aan het aantasten is, moet nog blijken. Er zijn signalen dat Kabila eraan zou denken om tegen het einde van het jaar verkiezingen te organiseren en zich niet meer kandidaat te stellen. 

Nadia Nsayi, Congo-expert bij Broederlijk Delen en Pax Christi, is sceptisch. "Ik denk niet dat we al op dat punt zijn. De Kabila-entourage heeft het zeer moeilijk om binnen de eigen rangen een consensusfiguur te vinden. Ik krijg informatie dat het helemaal de andere kant uitgaat: dat er plannen zijn voor een grondwetsherziening, waardoor de president voortaan niet via verkiezingen, maar indirect via het parlement wordt aangesteld. Dat laatste zou neerkomen op een oorlogsverklaring aan de oppositie. Maar omdat die oppositie bijzonder zwak staat, is het misschien toch een gok die Kabila wil wagen."

Een politieke kracht die wel sterk staat en frontaal in confrontatie gaat met het Kabila-kamp is de in Congo machtige katholieke kerk. Zeker nadat ordetroepen op oudejaar kerken binnenstormden om opposanten te molesteren, komt het niet meer goed tussen Kabila en aartsbisschop Laurent Monsengwo. Ondertussen sloten ook de protestantse kerken, de Congolese moslimgeestelijken en zelfs enkele radicale evangelische predikanten zich aan bij het protest.

Maar wellicht de belangrijkste evolutie die vroeg of laat tot de afgang van Kabila zal leiden, is dat het verzwakte regime steeds meer de controle over zijn gigantische grondgebied aan het verliezen is. Met name in het oosten van het land neemt het aantal opstanden toe. Een behoorlijk aantal van de 150 gewapende groepen in Congo is van plan om de zwakte van Kabila te gebruiken om terrein en macht te winnen en dat kan tot een desintegratie van het land leiden. Experts houden nu al rekening met een vluchtelingenstroom van een half miljoen mensen.

Geen wonder dat steeds meer waarnemers de huidige periode in Congo vergelijken met het chaotische en gewelddadige einde van het Mobutu-tijdperk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234