Donderdag 21/01/2021

Jumbo de tuinman

De EU trekt 12,3 miljoen euro uit om illegale olifantenstroperij in Afrika tegen te gaan. Maar waarom precies moeten we die sympathieke beesten beschermen? Bijvoorbeeld omdat ze regenwouden intact houden en zo regenval beïnvloeden, tot ver buiten hun lap woud.

Redden of niet redden? Onder biologen is het een driftig debat. Veertig procent van alle organismen op aarde zijn met uitsterven bedreigd. Maar sommige laat je beter verdwijnen, vindt het ene kamp. Onder andere de Javaanse neushoorn en de kapako-vogel zijn al genoemd als soorten die in de wrede maar hyperefficiënte natuur toch uitgeschakeld worden omdat ze met te weinig zijn. Reddingsinspanningen vallen daardoor te duur uit, zo luidt het.

Een soort waarover nooit twijfel bestaat is de olifant, naast de panda de klassieke natuurbeschermerslieveling met grote symboolwaarde. Je zou kunnen denken dat de olifant deze status vooral te danken heeft aan zijn indrukwekkende en bevreemdende gestalte. En aan Disneyfilms. Maar er is meer, zo weet ook Europa. Afgelopen week besloot de Europese Unie dan ook 12,3 miljoen euro uit te trekken voor MIKES, een programma dat de illegale jacht op 's werelds meest bedreigde diersoort in 31 Afrikaanse landen een halt probeert toe te roepen. Dat is nodig, want de olifant is goud waard. "Dat er miljoenen naar olifantenbescherming gaan, is terecht", zegt Adrian Hiel van het International Fund for Animal Welfare. Het zijn cruciale wezens op de planeet. Ook voor u en mij."

Van Midwest tot Balkan

Dat laatste riekt naar praatjes van een overijverige natuurbeschermer. Onderzoeken tonen evenwel dat de Afrikaanse bosolifanten alvast tot ver buiten hun leefgebied invloed hebben. Meer bepaald op het weer. Een regenwoud is namelijk niet alleen een woud waar het hele jaar door uitzonderlijk veel regen valt. "Door die intense regenval ontstaan ook massale hoeveelheden waterdamp, die de regencycli sturen. Globale en lokale regenpatronen hangen dan ook sterk af van 's werelds regenwouden. Een regenwoud is met andere woorden ook een regenmotor. De hele planeet voelt daarom de impact van de regenwouden", zegt Ian Redmond, bioloog gespecialiseerd in de tropen.

Hoe ver die impact op het weer reikt, blijkt uit NASA-studies. Slinkende stukken regenwoud in Centraal- Afrika, de habitat van de Afrikaanse bosolifant, veranderen regenpatronen in de Ameri- kaanse Midwest. Minder regenwoud in Zuidoost-Azië, waar verschillende olifantensoorten leven, stuurt dan weer regenval in China en op de Balkan in de war.

Of het woud de rol van regenmachine kan vervullen, hangt af van de veerkracht ervan. Specialisten zijn er steeds meer van overtuigd dat olifanten daar een doorslaggevende rol in spelen. "Het zijn de olifanten die overwoekerde 'verstikkende' plekken leegruimen, die bepaalde struiken vreten zodat muggensoorten die malaria verspreiden het niet halen, die de nodige graslanden 'aanleggen' en zo de nodige lege groene ruimte creëren", zegt Redmond.

Ronduit 'schokkend' vindt M. Sanjayan, hoofdwetenschapper van The Nature Conservancy, de variatie aan planten- en boomsoorten die regenwouden nodig hebben om te functioneren. "Je ziet geen twee dezelfde soorten naast elkaar. Die enorme variatie is de reden waarom het regenwoud kan functioneren en tegen schokken kan. Zonder die geflipte diversiteit zou dat niet lukken", vertelt Sanjayan. "In verspreidingspatronen van de bomen zie je de handtekening van de rondtrekkende olifanten. Door hun functie als tuinman en transporteur zorgen ze er ook voor dat weinig zaden verloren gaan. Allemaal noodzakelijk om het regenwoud in goede staat te houden."

Unieke schakels

Onderzoek in het Congolese regenwoudbekken toont aan dat olifanten unieke ecologische schakels zijn. Red- mond: "Het zijn megatuinmannen. Bomen zijn immobiel. Driekwart tot 95 procent van de soorten in het Afrikaanse regenwoud kan zich alleen dankzij de aanwezigheid van dieren voortplanten en verspreiden. Olifanten nemen die rol op zich. Ze eten bijna alle soorten fruit en zaden, ook de grote. En ze hebben een slechte vertering. Daardoor komen de zaden intact en voorzien van, euh, een pakketje natuurlijke mest, kilometers verder terecht. Want olifanten trekken ver. Alleen zo raken soorten ver en veelvuldig verspreid."

Een recente studie daarover zoemt in op een gebied in laaggelegen stukken Congolees regenwoud, waar olifanten op de rand van uitsterven bengelen. Van de achttien boomsoorten die experts van het Max Planck Instituut onderzochten, slaagden er twaalf niet meer in zich te verspreiden en te reproduceren - door de afwezigheid van olifanten.

"In de Amazone, waar geen olifanten leven, zijn er indicaties dat het ecosysteem daar last van begint te krijgen", zegt Sanjayan. "Tienduizend jaar geleden leefden daar beesten die heel erg op olifanten lijken: enorme luiaards. Die hadden een even slechte vertering als olifanten, vraten evenveel soorten en hoeveelheden en legden eveneens grote afstanden af. Vandaag nemen tapirs en grote vogels en papegaaien de functie van die olifantachtigen over. Maar ze hebben niet dezelfde impact.

Specialisten zien indicaties dat de veerkracht van het ecosysteem daardoor verzwakt is. De Amazone heeft veel krachtige spelers, maar de olifant is de allerbeste tuinman en regenmaker."

Zo concludeert een studie dat tapirs acht procent van de zaden die ze eten weer uitwerpen maar die zaden kiemen 'onderweg' niet. Olifanten 'geven' 75 procent terug en driekwart is gekiemd.

Als de huidige trends zich doorzetten, sjokken nu de laatste supertuinmannen rond. In Azië verdwijnen de wouden en de olifanten snel. In Afrika is de ontbossing in tropisch regenwoud tussen 2000 en 2010 met ruim een derde afgenomen, maar het olifantenbestand is er de laatste tien jaar met 62 procent geslonken. Sanjayan: "Daarmee verliezen die landen de slagkracht van hun grootste schat."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234