Donderdag 24/06/2021

Joost Zwagerman viert de 20ste verjaardag van zijn doorbraakroman 'Gimmick!'

Ik had wel hevige reacties verwacht maar toch niet dát

Vanavond licht de Paradiso op voor een bijzonder feestje: Gimmick!, het jarentachtigepos van branie, kunst en coke, wordt twintig en dat zal Amsterdam geweten hebben. Joost Zwagerman, de immer aanwezige dichter, essayist en romancier, viert het jubileum van zijn donkere en tegelijk vitalistische doorbraakroman. Een feest ter ere van een volbloed schrijverschap vol romantiek, poëzie en straatrumoer. door bERT BULTINCK

Zwagerman zit de hele voormiddag te snuiven. Voor wie net zijn doorbraakroman dicht heeft geklapt, doet dat meer dan een beetje denken aan de personages in Gimmick!: de vrouwen, heftige schilderijen of wisecracks zijn er enkel te lezen tussen de lijntjes Bolivian marching powder door. Twintig jaar geleden brak men de roman af, of noemde men de auteur van de weeromstuit een opvolger van Reve, ondertussen heet de roman ondubbelzinnig een van de klassiekers van de Nederlandse literatuur.

Voor de schrijver van het volgende boekenweekgeschenk is de verjaardag een moment om terug te kijken, al laat hij de nostalgie niet echt toe. Ouder is hij wél geworden. Er gloort zelfs een gevoel voor maat aan de einder: "Wie kan me nog uitleggen wat er interessant is aan zes xtc-pillen op een avond, als eentje genoeg is voor een leuke avond? En misschien twee voor een hele leuke avond?" Vandaag gaat zijn bloed sneller stromen als hij zich opwindt over het gepruts van de politieke linkerzijde, of luid toeterende SUV's. Als Zwagerman nu snuift, is het door een verkoudheid.

Op uw feestje treden zowel Herman Brusselmans, Katja Schuurman als Remco Campert aan. Wat vinden zij zo bijzonder aan Gimmick!?

"Het toeval wil dat Katja Schuurman (Nederlandse superster, bekend van onder meer Goede tijden, slechte tijden en de onvolprezen film Interview, BB) samen met haar man op dit moment de ooit gesneefde verfilming van Gimmick! nieuw leven inblaast. Twintig jaar geleden was het de bedoeling dat Theo van Gogh het boek zou verfilmen, maar een ruzie - een van de vele die Van Gogh in zijn leven zou hebben - torpedeerde de plannen. Campert heb ik gevraagd omdat hij één jaar na het verschijnen van het boek werd geïnterviewd voor een zaal vol scholieren, samen met mij. Ik was geïmponeerd door Campert, maar hij zei meteen: 'Die Zwagerman heeft een geweldig boek geschreven. Wat hij doet met de jaren tachtig heb ik ook geprobeerd met de jaren vijftig en zestig.' Als je dat hoort op je 26ste weet je niet welke eeuwigdurende bloem er in je ziel uitbot.

"Wat Brusselmans loswoelde in de jaren tachtig in Vlaanderen gebeurde met mij in Nederland. Ik heb niet met dezelfde anarchistische monomanie vijftig romans bijeengepeerd, maar ik voel nog altijd een grote affiniteit met zijn manier van schrijven én zijn laconieke inslag als het gaat om de statuut van de auteur. In Vlaanderen is er niemand die ook maar in de schaduw kan staan van zijn figuur: hij is eenmalig, onnavolgbaar. Dat maakt hem echt. Zijn er kanalen in Aalst?, De man die werk vond en Het einde van mensen in 1967: dat zijn dé drie Brusselmanstitels. Over twintig jaar worden die in graniet uitgehakt."

Bij de publicatie van Gimmick! in 1989 was er meteen tumult. Had u daarop gehoopt?

"Wat Bret Easton Ellis in Amerika noteerde, dat zag ik ook in Amsterdam: die landerigheid, dat nihilisme, en dat alles gecombineerd met een enorm artistiek elan. The summer of love, de cocaïne, de cross-over tussen punk en house: als je niet wist waar je moest uitgaan, zette je een feest op in een discotheek. En geld? Ach, dat kwam wel.

"Ik had wel hevige reacties verwacht, maar toch niet zó intens. Zo schreef een krant: 'Gimmick! is het jarentachtigantwoord op De avonden van Reve en Titaantjes van Nescio.' Geweldig! Maar een andere krant schreef dan weer: 'Met Gimmick! kantelt de literatuur definitief richting Veronica-sound.' Of zelfs: 'Het dieptepunt van de laatste vijftien jaar literatuur. Dieper dan dit kan de literatuur niet vallen.'"

En iedereen vroeg zich af of het echt gebeurd was.

"Rob Scholte (hedendaags plastisch kunstenaar, die zijn benen verloor bij een granaatontploffing onder zijn auto, BB) was in die tijd Nederlands bekendste kunstenaar - onze Jeff Koons, zeg maar - en hij was ook heel snel heel vermogend. Na zijn periode aan de Rietveldacademie kreeg hij ineens 30.000 gulden per doek. En zijn vrienden maakten ook succesvolle kunst, dus die begonnen te leven als popsterren. De sterke verhalen van Scholte en co. heb ik daadwerkelijk van nabij meegemaakt. Zij het als vlieg op de muur: een beginnend dichtertje en om die reden totaal niet interessant. Toch is Gimmick! geen een-op-eenroman.

"Als ik in dit boek bijvoorbeeld had geschreven dat Peter Giele (kunstenaar en oprichter van de Roxy, de discotheek die model stond voor Gimmick!, BB) door vuurkunstenaars ten grave gedragen zou worden met vlammen van 20 meter hoog aan de Amstel, zou men dat niet geloofd hebben. De hitte was zo intens dat zijn oogleden in de toen nog geopende kist begonnen te bewegen: spookachtig. In een eerbetoon aan diezelfde Giele ging diezelfde dag de Roxy in vlammen op. Onschuldig als we waren dachten we: dit is wel een hele grote performance. Als ik mijn boek zo had geëindigd had men gezegd: 'Wat een pathetisch slot!'"

Hoe bent u in dat selecte kunstenaarsgezelschap binnen geraakt?

"Ik werd getolereerd omdat ik de protegé was van de flamboyante Maximale dichter Koos Dalstra. In die tijd was Koos de ene dag als ninja gekleed en schoor hij de andere dag zijn hoofd kaal. Hij riep me toe: 'Zwaag, jij leeft weer niet op tempo! Ga door!', en leidde me naar de krochten van de stad waar van alles gebeurde, soms te doldwaas om op te schrijven. Giele deed ooit een performance in een kraak aan de Nieuwezijds: hij ging liggen op een plank, hoog opgetakeld in een oude loods, en hij viel in slaap. Toeschouwers stonden verschrikkelijk 'Ooo' en 'Aaa' te roepen: het was een soort suïcideperformance. 'Dat moet je naar waarde schatten Zwagerman!', bezwoer Koos me dan. 'Hier gebeurt iets legendarisch.' In dat milieu was ik niet echt een factor van belang, maar juist daardoor had ik een vogelperspectief. Ook qua alcoholconsumptie was ik niet hun gelijke: het waren echt stevige innemers en hevige drugsgebruikers. Zes, zeven jaar later hoorde ik hoe ik in die kringen werd genoemd: 'één zestiende Zwagerman', omdat ik met een zestiende gram genoeg had. Ze vonden mij hoogstwaarschijnlijk, zoals mijn zoontje vandaag zou zeggen, een pussy.

"Ondertussen heeft de werkelijkheid qua drugsgebruik en onttakeling het boek overtroffen. In het begin van de jaren negentig werd de mentaliteit van de house ingehaald door een geweldig botte commercialisering. House werd een industrie in de handen van groot denkende handelsgeesten die massafeesten organiseerden waaruit alle speelsheid was verdwenen: een massificatie waar mensen geestloos op en neer stampten. Het drugsgebruik in Gimmick! valt eigenlijk nog wel mee, vind ik, achteraf gezien. In die tijd waren het grootgebruikers, maar ik heb mensen véél meer drugs zien gebruiken de laatste jaren."

Hoe komt dat?

"Het zegt iets over onze totale onmatigheid, onze grenzeloosheid. Onze financiële perversie, die nu is ontploft, laat zich spiegelen met onze consumentenperversie: drank en drugs. Dat comadrinken is niet meer decadent of speels, maar volledig buiten de menselijke maat. Het is van een botheid en een destructiviteit die voorbij het menselijke kunnen gaan. Wie kan me nog uitleggen wat er nog interessant is aan zes xtc-pillen op een avond, als eentje genoeg is voor een leuke avond? En twee misschien voor een hele leuke avond? En wat doet dat met je hersenen als je je daar elke week aan te buiten gaat? Daar zit een soort nihilistische, perverse domheid achter die niets meer met Gimmick! te maken heeft.

"Toen was het overwegend een geweldige en inspirerende tijd. En nu ik er weer over praat, stap ik erin terug. Het was de meest avontuurlijke tijd van mijn leven. Maar ik verlang er niet naar terug: dat uithoudingsvermogen heb ik niet meer. Begin jaren negentig was het voor mij wel klaar."

In hoeverre houdt dat u bezig, ouder worden?

"Niet zo erg. Ik was overal vroeg bij: vroeg bij die kunstenaarskliek, vroeg het huis uit. Dan word je misschien ook wel vroeg oud. Die midlife rond de veertig-vijftig heb ik misschien al rond de dertig gehad, met Chaos en rumoer, wat toch een beetje een midliferoman is. Of ik heb er geen last van, of ik heb hem al gehad."

Bent u met de jaren politiek- ideologisch veranderd?

"Ik blijf volhouden van niet. Maar sommige mensen vinden van wel, onder wie Tom Lanoye, begrijp ik: 'Zwagerman moet nu maar eens bekennen dat hij rechts is geworden', klinkt het. Dat is volkomen kul. Tom is de laatste jaren doorgeschoten in een oogkleppenachtige linksheid. Vandaag is links links niet meer; het is de weg kwijtgeraakt.

"We moeten uitgaan van de multiculturele samenleving: de terugweg naar één monolithisch blok is een illusie. De vraag is alleen: hoe maken we die multiculturele samenleving - die vandaag schuurt en siddert - tot een goed geoliede machine die voor iedereen prettig en inspirerend is? Ten tijde van de verzuiling hielden de socialisten een pleidooi om de gelovige vrienden onder ons vrij te maken van het juk dat godsdienst heet. Dat was een nobel streven. Waarom kunnen we dat nobel streven van toen niet opnieuw oppikken als het gaat over de islamitische medeburger? Zonder dat je meteen ook zegt dat de islamitische religie niet deugt.

"Centraal moet staan dat je in deze samenleving zeker de vrijheid hebt om afscheid te nemen van het geloof van je ouders en grootouders waar je mee bent opgegroeid. Die zekerheid moet onze samenleving bieden. Doordat links daar de nadruk niet op legt, valt er een ideologische leegte: rechts kaapt dat element en gaat ermee op de loop. Dat heeft desastreuze gevolgen, want vervolgens raakt links helemaal schizofreen: men moet ageren tegen rechts maar kan dat niet ten volle doen, omdat dat soort emancipatiestrijd natuurlijk een klassiek element van links is. Zo eindig je met een soort zelfhaat. Je moet ageren tegen wat je zélf had moeten doen. Dat zeg ik nu al jaren!

"Ik moet nu een sigaret opsteken, want ik ga me zo meteen weer druk maken (lacht)."

Hoe geraakt links uit die patstelling?

"Wij moeten opnieuw de hand kunnen reiken aan de midden- en onderklasse, die zich nu door links in de steek gelaten voelt. Bij het weldenkende deel der natie - D'66, Groen Links, PvdA-links - is er een diep dedain tegen de arbeidende klasse ontstaan. Er was ooit het ideaal om de arbeider te verheffen: student en arbeider, hand in hand, vuist aan vuist door de straat. Daar is niets van terechtgekomen."

Dat dedain blijft dan wel zeer onuitgesproken.

"Jaaaa! Ik zeg nu weer iets waar ik voor mijn kop zal worden voor geslagen, maar de facto is er een onuitgesproken maar reëel dedain van links voor de arbeidersklasse. En bij momenten is dat nog wel voorstelbaar ook, want die arbeidersklasse is door onze onderwijsvernieuwing en de mondialisering ingrijpend veranderd. Het verschil tussen arm en rijk is kleiner geworden, in zoverre dat de werkende klasse een consumptieburger is geworden. Het ideaal van Den Uyl (socialistisch premier in het Nederland van het midden van de jaren zeventig, BB) is gelukt: iedere arbeider zijn autootje. Sterker nog: een arbeider kan ineens een SUV kopen, op lening. En daar mag ook nog eens een autoradio in die heel veel geld kost. En er komen ook nog kleren aan te pas die er heel erg blingbling uitzien.

"En dát was nu ook weer niet de bedoeling van links. Die hadden gedacht dat de arbeider een hele smaakvolle auto zou kopen, en het geluid ietsje zachter zou zetten. Men is zich gaan ontplooien als een oermens, met een geweldig volume in de auto: 'Dat maak ik zelf wel even uit'. Het werd meer verhuftering dan zelfontplooiing, de zelfontplooiing die ertoe geleid zou moeten hebben dat de arbeider nu uit zichzelf Schubert zou beluisteren. Nou, dat is dus wel even anders gelopen. Er is een levensstijl en een massacultuur ontstaan met een smaakpalet waar de gemiddelde linkse intellectueel walgend van wegrent. En dat voelt de huidige arbeidersklasse ook wel. Ik zou zeggen: lees het pamflet van David Van Reybrouck, die ook aandacht vraagt voor de groeiende kloof tussen arbeidersklasse en linkse, zelfvoldane elite."

Op een paar plekken in uw pamfletten spreekt u zich zelfs uit voor zero tolerance. Waarom?

"Ik woon nu 25 jaar in deze stad en je ziet dat in de 25 jaar die verhuftering tot volle wasdom is gekomen. Kleine criminaliteit en grote criminaliteit: we zijn al met al in deze stad gewoon gaan vinden wat we 15 jaar geleden nog choquerend vonden. Overvallen op klaarlichte dag, molest van mensen: de sancties daarop zijn niet altijd even groot. Een groep jongeren zou op lange termijn met zero tolerance gebaat zijn. We zijn te ver doorgeschoten in het idee van 'de politie is je beste kameraad': de politie is er gewoon om de boel veilig te houden. Op rokjesdagen als deze loop je als jonge vrouw in Amsterdam een grote kans om door jonge Marokkaantjes te worden uitgescholden voor hoer. En Amsterdam is allang niet meer de homohoofdstad van de wereld. En waarom niet? Omdat de internationale homoscene ook wel weet dat het geweld in Amsterdamse uitgaansbuurten tegen homo's navenant is toegenomen, met altijd weer dezelfde daders: Marokkaanse homohatertjes. Ik zeg: zero tolerance. Dat wil ik wel koppelen aan een verandering in het onderwijs: niet meer het nieuwe leren, maar terug naar de klassikale kennisoverdracht. De aanwas van kennis als natuurlijk proces? Dat is niet te dragen voor een veertienjarige Marokkaan uit Amsterdam-West. Die jongen moet worden opgetild. Dat vind ik een linkse taak: volksverheffing. En als die ergens nodig is, dan wel bij de nieuwe Nederlanders. De facto wordt aan zulke jongens gevraagd dat ze zich uit zichzelf afvragen wat de wet van Archimedes nu behelst. En wie is die Spinoza eigenlijk? Dat vind ik een hovaardige en wrede eis aan die jongens. Wat is er toch in vredesnaam conservatief aan kennisoverdracht?"

Waarom noemt Tom Lanoye, toch ooit een compagnon de route, u vandaag rechts, denkt u?

"Kijk, Tom heeft een petitie getekend waarin wordt gezegd dat Hamas uit de criminele sfeer moet worden gehaald. Dat vind ik redelijk onnavolgbaar. (Op de commotie over de petitie reageerde Lanoye al: 'Het doel van de verwijdering van Hamas van de terreurlijst is het kunnen opstarten van echte onderhandelingen', BB)

"Er is een zeer goed alternatief voor het decriminaliseren: een kleine solidariteitsbetuiging aan Fatah. Daar zou je ook een petitie voor kunnen tekenen, zeker als je nagaat wat Hamas de afgelopen jaren heeft gedaan: mensen opblazen, zelfmoordacties, keiharde terreurdaden. Vergis je niet: Hamas heeft ook een heleboel éígen mensen in Palestina gevangengezet, vermoord of mishandeld. Dan ga je de facto ook pleiten voor de decriminalisering van de onderdrukking van het eigen volk. Als je hoort hoe er met homoseksuele gevangenen wordt omgegaan door de bewindvoerders van Hamas, dan begin je je af te vragen hoe iemand met een homoseksuele achtergrond überhaupt kan pleiten voor enige tolerantie voor deze homovijandige organisatie. Zoals Benno Barnard zegt: 'Als het gaat om het Midden-Oosten is Tom nog bereid om mensen te steunen die hem de strop om de nek leggen.'

"Laten we eerlijk zijn: Tom bewijst links geen goede dienst. Mijn verhaal pareert hij met 'Zwagerman is zelf rechts geworden'. Dat is toch de grootst denkbare fout die je kunt maken. Zo diskwalificeer je iemand onmiddellijk."

Dat doet u ook met Lanoye. U hebt hem van de weeromstuit conservatief genoemd.

"Ja, maar conservatief binnen links. Hij behoort tot dat segment van links dat verstard is geraakt in overtuigingen die onwerkbaar zijn gebleken. Je kunt elkaar ook de hand reiken en zeggen: goed, die onwerkbaarheid is een feit, laten we proberen om onze gedeelde opponenten in het debat - VB, Wilders, Dedecker - te pareren met een gedeeld antwoord op hun verhaal. In plaats van almaar die Vlaamse kleinburger belachelijk te maken, hem telkens tegen de schenen te schoppen. En maar zeggen hoe kleingeestig en pathetisch hij is. Ja, dat weten we nu wel. Laten we er eindelijk eens wat aan doen."

20 jaar Gimmick!, Paradiso Amsterdam, 15 april, van 21 tot 4 uur, met onder meer Rick de Leeuw, Katja Römer-Schuurman, Herman Brusselmans, Remco Campert, Bart Chabot, Ronald Giphart, Christophe Vekeman en dj Tom Barman.

Onze financiële perversie laat zich spiegelen met onze consumptie van drank en drugs. Volledig buiten de menselijke maat

Laten we eerlijk zijn: Tom Lanoye bewijst links geen goede dienst

Joost Zwagerman

Gimmick!De Arbeiderspers, 240 p., 20 euro

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234