Zondag 25/07/2021

Tweede Wereldoorlog

Joodse vrouw die zich opofferde voor haar kinderen clandestien geëerd met een gedenksteen

Tony Weber-Susskind (91) kijkt toe terwijl iemand de gedenksteen in de stoep verwerkt. Beeld Aurélie Geurts
Tony Weber-Susskind (91) kijkt toe terwijl iemand de gedenksteen in de stoep verwerkt.Beeld Aurélie Geurts

Het moest clandestien, want de toestemming van de stad was er niet. En dus werd zondag in de Antwerpse Provinciestraat in alle stilte een struikelsteen geplaatst. De steen herdenkt een Joodse vrouw die haar leven gaf voor haar kinderen.

Het is even schrikken voor de bewoners van het pand in de Provinciestraat 167, een moslimkoppel, als ze de stoep voor hun deur opengebroken zien worden, terwijl een twintigtal mensen Joodse liederen zingen. Weten zij veel dat in hun huis vele jaren geleden een Joodse weduwe met twee kinderen leefde. Een weduwe die haar kinderen redde door zichzelf op te offeren.

Op een krukje voor hun voordeur zit Tony Weber-Susskind (91), een van die kinderen. In de stoep metselt iemand een struikelsteen, een kasseisteen met bronzen plaatje met daarin de naam van haar moeder gegraveerd: Mala Leja Susskind Gutgold. Na het korte maar plechtige moment krijgt Tony een dikke knuffel van de hele, in het geniep opgetrommelde familie Susskind. En zelfs van de nieuwe bewoners, die ondertussen bekomen zijn van de schrik.

Razzia

De zichtbaar geëmotioneerde Tony is speciaal uit Israël, waar ze na de oorlog heen vluchtte, overgevlogen. Ze herinnert zich maar al te goed wat haar moeder voor haar heeft gedaan. “Het was augustus 1942, twee uur in de ochtend. We zagen door het raam van ons appartement op de tweede verdieping hoe de Antwerpse politie een razzia in de buurt hield”, vertelt ze. “We zagen hoe mensen, kinderen en zelfs baby’s, nauwelijks aangekleed, uit hun huis werden gesleurd en op camions geladen. Wie niet meewou, werd hardhandig aangepakt.”

De Provinciestraat zelf werd die nacht gespaard, maar Tony’s moeder verkocht ’s anderendaags alles wat ze had om tickets en valse papieren voor haar kinderen te regelen. Geld om met zijn drieën te vluchten was er niet. Mala Leja dwong haar kinderen naar Zwitserland te gaan. Zelf bleef ze achter. Ze werd opgepakt en naar Auschwitz gebracht, waar ze stierf.

Het was iets wat Tony al haar hele leven wou: haar moeder op een waardige manier herdenken. Ze hoorde in 2015 over de struikelstenen, een project van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig, die er in heel Europa al meer dan 65.000 plaatste.

Gevoelig

Maar zo’n steen gelegd krijgen, bleek geen sinecure. Hoewel er in veel Belgische steden al liggen, bleef de aanvraag bij het Antwerpse stadsbestuur jarenlang zonder antwoord. Struikelstenen liggen nogal gevoelig in Antwerpen, waar het Forum voor Joodse Organisaties sterk gekant is tegen het initiatief. Het vindt de steentjes oneerbiedig, omdat iedereen erop stapt en honden erop kunnen plassen. Het Forum ziet liever een monument met daarop de namen van alle Joodse slachtoffers.

Wellicht speelt ook mee dat het niet botert tussen het veeleer conservatieve Antwerpse Forum en de meer vrijzinnige Brusselse Association pour la Mémoire de la Shoah (AMS), dat de struikelstenen verspreidt. In februari werden al eens twee stenen clandestien gelegd in Antwerpen, wat tot verontwaardigde reacties bij het Forum leidde.

Op vraag van burgemeester Bart De Wever (N-VA) boog een expertencommissie zich over de kwestie van de struikelstenen. Begin mei adviseerde die de stenen toe te laten als aanvulling op het centrale monument. De bal ligt zo weer in het kamp van het Antwerpse schepencollege.

Maar wachten was voor Tony Susskind geen optie meer. “Ik wil dat alle mensen, en niet-Joden in het bijzonder, weten wat er gebeurd is. Een monument, dat is prima. Maar een mens heeft het recht, na zijn dood, om ten minste een steen te hebben.”

Verzetsstrijder

De struikelstenen zijn niet alleen een Joodse aangelegenheid. Bij de plechtigheid in de Provinciestraat staat nog iemand met een bronzen kassei in de handen. Daarop staat de naam van Jan De Ridder, een politieman die bij het verzet ging en gedeporteerd werd nadat hij Joodse kinderen had gered. Een van die kinderen is Bob Mendes, die later schrijver werd.

“Voor mij was hij nonkel John”, zegt Willem Kenis, de achterneef van De Ridder. “De nonkel van wie het portret altijd in het familiehuis op de schouw stond. Mijn zus en ik zijn opgegroeid met die verhalen.”

null Beeld Aurélie Geurts
Beeld Aurélie Geurts

Ook Kenis diende in 2015 bij het Antwerpse stadsbestuur een aanvraag in voor een struikelsteen, maar kreeg nooit antwoord. Vorige week schreef hij het districtscollege van Deurne aan en ontving hij wel meteen een mailtje terug. Daarin stond dat de steen voor het district Deurne kan en dat ook de stad Antwerpen de nodige maatregelen zal treffen.

“Maar er stond ook bij dat we nog even geduld moeten oefenen. Dat zal ik doen. Ik wil mijn nonkel John uit de Nacht und Nebel lichten en terugbrengen naar Deurne. En ik wil dat graag officieel doen, niet in het geniep.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234