Dinsdag 28/03/2023

AchtergrondChina

Jongeren die in China de straat op gingen, verdwijnen plotseling achter de tralies

Demonstratie tegen het zerocovidbeleid in Peking, eind november 2022, waar demonstranten witte blaadjes papier omhoog houden als aanklacht tegen de censuur.  Beeld Mark R. Cristino/EPA
Demonstratie tegen het zerocovidbeleid in Peking, eind november 2022, waar demonstranten witte blaadjes papier omhoog houden als aanklacht tegen de censuur.Beeld Mark R. Cristino/EPA

Na de recente protesten in China zijn tal van jongeren opgepakt. Onder hen opmerkelijk veel jonge vrouwen die geen ervaring hebben met actievoeren. Het lijkt erop dat de Communistische Partij een harde waarschuwing wil geven aan de nieuwe generatie.

Leen Vervaeke

Ze waren met vijf vriendinnen, en hadden een gouden toekomst voor zich. Ze waren één of twee jaar afgestudeerd, aan prestigieuze universiteiten in Peking. Ze waren net begonnen aan veelbelovende carrières, in de media, in de uitgeverswereld of in financiën. En ze hadden een goede familieachtergrond, met – belangrijk in China – connecties ‘in het systeem’. Ze groeiden op in welvaart en in een beschermde omgeving, in de betere kringen van Peking.

Toegegeven, hun veilige leventjes waren recentelijk opgeschud. Ze waren bij het protest aan de Liangma-rivier in Peking geweest, een riskante daad in China. Ze wilden hun stem laten horen, na een dodelijke brand in Xinjiang, een zoveelste uitwas van het zerocovidbeleid. Een dag later werden ze opgepakt en ondervraagd, hun telefoons werden afgenomen, maar ze kwamen al snel weer vrij. Al met al leken ze er goed van af te komen. Even later werd het zerocovidbeleid opgeheven. Het ergste leek voorbij.

Maar toen, drie weken later, verdwenen ze een voor een. Op 18 december verloren familieleden en vrienden het contact met twee van de vijf vriendinnen, in de dagen daarna volgden de anderen. Ze bleken heimelijk opgepakt, samen met nog twee mensen in hun omgeving. Drie weken later zitten ze nog steeds vast. Enkelen hebben contact gehad met een advocaat, anderen wordt dat moeilijk gemaakt. Niemand weet wat hen te wachten staat, of waarvan ze worden beschuldigd.

“Als je oprecht naar deze zaak kijkt, zie je vijf ongevaarlijke meisjes die aan het protest deelnamen, maar helemaal niet centraal stonden”, zegt een vriendin, die probeert te analyseren wat de autoriteiten willen. In het beste geval wil de politie hen bang maken, en worden ze binnen 37 dagen (de maximumtermijn) onder voorwaarden vrijgelaten. In het slechtste geval zijn er orders gegeven voor een politieke zuivering, en worden ze veroordeeld voor ‘verstoring van de openbare orde’, met een maximumstraf van drie jaar.

Honderd verzetsacties

Het eerste scenario is het meest waarschijnlijk, maar het tweede is niet ondenkbaar. Zeker niet nadat Chen Wenqing, veiligheidschef van de Chinese Communistische Partij (CCP), de protesten als een actie van “vijandige krachten” kenmerkte. “Er is een richting uitgezet: ze willen jongeren aanpakken, zodat die geen gevaarlijke gedachten krijgen”, zegt de vriendin. “Ik heb het gevoel dat de politie nu die taak moet uitvoeren, en zich richt op een gemakkelijk doelwit: enkele pas afgestudeerde meisjes.”

Eind november vond in China het ondenkbare plaats: in het hele land werd geprotesteerd tegen het zerocovidbeleid, en op sommige plaatsen tegen het regime. De Australische denktank ASPI telde ruim honderd verzetsacties in 39 steden. Honderden betogers werden opgepakt, maar de meesten – voor zover bekend – werden binnen 24 uur vrijgelaten. Een week later werd het zerocovidbeleid abrupt opgeheven, het protest leek voorbij.

Maar tal van jongeren zitten nog steeds gevangen. In Shanghai is van sommige demonstranten sinds hun arrestatie niets meer vernomen. In Guangzhou, Chengdu en Nanjing werden minstens acht jongeren wekenlang vastgehouden. En in Peking werden na half december minstens dertien betogers opnieuw opgepakt, van wie enkelen nog maar vorige week. Vermoedelijk zijn er veel meer jongeren gearresteerd, maar blijft dit onzichtbaar door overheidscensuur.

De Chinese overheid lijkt jongeren aan te pakken nu de aandacht is gaan liggen. Dat is een bekende tactiek van de CCP, die in China “rekeningen vereffenen na de herfst” wordt genoemd. Maar betrokkenen bij de protesten willen de stilte van die ‘herfst’ verbreken.

Zorgen over veiligheid

We spraken met vier vrienden van gearresteerde jongeren in Peking, en met twee advocaten in Guangzhou. Ze spraken allen op voorwaarde van anonimiteit. Drie van de vier vrienden namen zelf deel aan protesten, en maken zich zorgen over hun eigen veiligheid. De politie heeft betrokkenen verboden over de arrestaties naar buiten te treden.

De vrienden willen aandacht voor de overheidsrepressie, maar willen de gearresteerde jongeren niet in gevaar brengen. In het schimmige en gepolitiseerde Chinese rechtssysteem kunnen rond een zaak politieke belangen spelen, waarop aandacht in buitenlandse media van invloed kan zijn. We noemen op verzoek van de betrokkenen geen namen van gearresteerde jongeren.

Harde repressie tegen betogers is in China gebruikelijk. Maar wat de nasleep van deze protesten opvallend maakt, is dat die repressie zich richt tegen tal van jongeren zonder enige ervaring met politiek activisme, die zich lieten meeslepen in de verontwaardiging over een naderhand afgeschaft zerocovidbeleid. Dat zij wekenlang achter tralies verdwijnen en een jarenlange celstraf riskeren, is zelfs naar Chinese normen extreem.

“Als je naar de geschiedenis kijkt, is dit nogal overdreven”, zegt de vriendin. “Zelfs na het 4 juni-incident (het neergeslagen studentenprotest in 1989, LV) werden alleen de leiders gearresteerd. Voor de meerderheid van de deelnemers bleven de gevolgen beperkt tot moeilijkheden bij het afstuderen of vinden van werk. Maar dit keer worden ook gewone deelnemers gearresteerd. En dit protest was heel klein in vergelijking met 4 juni, het was van een heel andere schaal.”

Maar zelfs al was het protest van een andere schaal, het werd door de CCP als bedreigend ervaren. “Het was het grootste politieke protest sinds 1989, en het heeft een enorme impact gehad op veel mensen”, aldus een van de advocaten in Guangzhou. “De partijstaat is nog steeds aan het afwegen wat het zal doen, maar het doel is in ieder geval om mensen af te schrikken. Het is niet uitgesloten dat betogers worden veroordeeld tot gevangenisstraffen.”

Vijf vriendinnen

Ook de vijf vriendinnen uit Peking waren jongeren zonder enige activistische ervaring. Ze waren sociaal bewogen, en enkelen van hen namen deel aan activiteiten rond vrouwenrechten. Opvallend veel betogers, en opvallend veel arrestanten, zijn vrouwen. Sommigen van hen zijn actief rond genderkwesties, een van de laatste sociale vraagstukken in China waar nog openlijk over gedebatteerd kan worden, zij het ontdaan van politieke connotaties.

Volgens hun vrienden waren de vijf zelfs behoorlijk naïef. Na de dodelijke brand in Xinjiang begonnen ze verontwaardigd op WeChat te discussiëren, de Chinese communicatie-app die wordt gemonitord door de overheid. Een van hen suggereerde het gesprek te verplaatsen naar Telegram, een buitenlandse app waar communicatie versleuteld is, maar die in China illegaal is. Ze begonnen een Telegram-groep, voegden vrienden toe, en hadden al gauw een groep met zo’n zestig leden.

En toen plaatste iemand een uitnodiging in de groep voor een wake aan de Liangma-rivier, die zou uitgroeien tot de protestmars. De vriendinnen verdeelden de taken: een zou kaarsen meebrengen, een ander gedenkkaarten, en een ander witte vellen papier. Ter plaatse riepen ze slogans voor persvrijheid. Ze hadden niet door hoe verdacht ze zich maakten voor het Chinese regime: een groep, een taakverdeling, en een buitenlandse app is voldoende om als organisator te worden aangemerkt.

“Veel jongeren hebben hier geen ervaring mee”, zegt de advocaat in Guangzhou. “Ze dachten dat ze gewoon een wit blad papier omhoog hielden en verwachtten niet dat ze daarvoor gearresteerd konden worden. Ze hadden het gevoel dat ze helemaal geen wetten hadden overtreden.”

“Als ik met hen afsprak, had ik altijd het gevoel dat we dezelfde waarden deelden, maar dat zij veel minder kennis hadden van wat er de voorbije dertig jaar in China allemaal is gebeurd”, zegt een ex-collega van een van de vijf vriendinnen. “Ze weten niet waar de CCP het meest bang voor is: dat je een groep of een protest organiseert. Veel mensen hebben geen angst, omdat ze onwetend zijn. Pas als je het meemaakt, weet je hoe angstaanjagend de autoriteiten kunnen zijn.”

Uitdraai van hun gesprekken

De ex-collega was ook aanwezig op het protest aan de Liangma-rivier, maar zij nam – geleerd door eerdere aanvaringen met politie – verregaande voorzorgsmaatregelen. Ze scande geen gezondheidscode, en meldde haar aanwezigheid op geen enkele communicatie-app. Achteraf verborg ze haar telefoon. Maar de vijf vriendinnen communiceerden volop in de Telegram-groep, en een van hen liet na de app te wissen. De politie toonde een volledige uitdraai van de gesprekken.

Volgens vrienden is dat mogelijk de reden voor hun arrestatie: niet omdat ze de harde kern vormden, maar simpelweg omdat ze de meeste bewijzen achterlieten. “Voor de politie kan dat het werk gemakkelijker maken”, zegt een vriend, die zelf in de juridische sector werkt. “Voor de meeste mensen heeft de politie alleen bewijs dat ze aanwezig waren, en kunnen ze alleen een waarschuwing geven. Het is moeilijker te bewijzen dat iemand iets georganiseerd heeft of radicale slogans heeft geroepen.”

Vrienden en familieleden proberen nu te achterhalen wat de politieke orders zijn, en of de vijf vriendinnen kans maken op een vrijlating onder voorwaarden, of afstevenen op een strafzaak. Ze putten hoop uit Chengdu, Nanjing en Guangzhou, waar enkele betogers na één tot vier weken detentie werden losgelaten. In de zaak van de vijf zou voor Chinees Nieuwjaar een signaal moeten komen, andere jongeren zullen het belangrijke familiefeest allicht in detentie doorbrengen.

Maar zelfs als de vijf zonder voorwaarden vrijkomen, kan dat een blijvende stempel op hun leven drukken. Bij een vrijlating onder voorwaarden worden mensen een jaar onder surveillance geplaatst. Ze kunnen naar hun geboortedorp worden teruggestuurd, moeten vaak hun banden met vrienden verbreken, en kunnen hun baan kwijtraken. Als ze zich niet gedragen, kunnen ze alsnog veroordeeld worden. In Shanghai zijn al jongeren ontslagen omwille van deelname aan de protesten.

“Ik denk dat de prijs levenslang betaald zal worden”, zegt de vriendin. “Het maakt me erg emotioneel. Ik denk dat de maatschappij beter kan worden dankzij dit soort moedige mensen die zich blijven verzetten, maar zij betalen de prijs met hun toekomst. Dit zijn echt goede meiden, maar ze zijn zo kwetsbaar. Ze waren nog maar net aan hun nieuwe leven begonnen. Dit is zo wreed voor hen.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234