Maandag 19/08/2019

Jonathan Holslag: Europa tussen machtspolitiek en verbeelding

Het ergste is dat we echt zijn gaan geloven dat Europa ten onder gaat.

Lijkt de wereldeconomie vandaag een duizelingwekkende kermis, dan is Europa haar schietkraam. Het frêle Europese zelfbewustzijn moet eraan geloven en zelfs voor de meest overtuigde Europeaan begint het te wegen, de onafgebroken salvo's kritiek, het cynisme, het doemdenken. Opstaan met de verketterende kolommen van de Financial Times, de voorzitter van het Chinese investeringsfonds die een schare Europarlementsleden 'economische achterlijkheid' aanwrijft, lunch met een Amerikaanse collega die de implosie van de Unie voorspelt, een Koreaanse journalist die hengelt naar een zo dramatisch mogelijk aftakelingsscenario voor de eurozone..., ik maak het mee in één dag.

De aftakeling van Europa als rolmodel was al ingezet lang voor de eurocrisis. Europa als motor van innovatie, internationale speler, baken van sociale waardigheid..., weinig landen geloofden er nog in. De crisis lijkt de aanhangers van realpolitik gelijk te geven: geen enkele vorm van samenwerking tussen staten is duurzaam, zeker niet als het machtsevenwicht tussen die staten kentert en politieke elites de verwachtingen van hun bevolking niet langer kunnen inlossen.

Volgen we die logica, dan valt een terugkeer naar negentiende-eeuwse toestanden niet uit te sluiten. Duitsland als succesvolle economische macht wordt gewantrouwd door Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Italië en Spanje. Vanaf het moment dat hun weerstand te groot wordt of de groei van de opkomende grootmacht zelf in het gedrang komt, breekt de competitie om invloed en welvaart pas echt los. In tegenstelling tot de negentiende eeuw, echter, is Europa niet langer het centrum van de wereld. De spanningen tussen de Europese landen zullen meedogenloos worden geëxploiteerd door grootmachten als Amerika, China en Rusland.

Jonathan Holslag is professor internationale politiek aan de VUB. Beeld UNKNOWN

Tot voor enkele jaren lag er in Europa bijna een banvloek op het gedachtegoed van een dergelijke machtspolitiek. Academici en politici hadden zich massaal bekeerd tot multilateralisme en globalisering. Vandaag hoor ik opnieuw jonge beleidsmakers denken zoals Bismarck. Tijdens een sessie van het Wereld Economisch Forum in Istanbul enkele weken geleden legde ik zes CEO's van Amerikaanse en Europese multinationals aan het einde van een discussie drie scenario's voor: de verdieping van globalisering en internationale samenwerking, de fragmentatie van internationale orde in regionale blokken en een reveil van nationalisme. Geen van de zes zwaargewichten koos voor het eerste.

Nu pareert u wellicht dat Europa in het verleden nog voor hete vuren heeft gestaan en werd bekritiseerd voor haar sclerose. Oreerde John Foster Dulles immers al niet in 1953 dat de Europeanen "oud, getergd en uitgeleefd" waren? Telkens echter, crisis na crisis, zette de Europese integratie zich voort. Waarom kan Europa zichzelf deze keer niet overtreffen? Wel, om te beginnen heeft Europa geen gezamenlijke vijand meer en dat neemt de urgentie weg om de krachten te bundelen. Anderzijds gedijde het Europese project in een periode van groei. Er waren recessies, jazeker, maar nu is de rek er uit. De bevolking vergrijst, de productiviteit daalt en de welvaartsstaat is daardoor onbetaalbaar geworden. Het verhaal zou hier kunnen ophouden. Europa heeft gefaald en daarmee is de kous af.

De toestand
De onafgebroken kritiek van vooral de groeilanden heeft me de voorbije maanden echter aangezet om de vermeende aftakeling van Europa van naderbij te bekijken. Neem de welvaartsstaat, die door velen onhoudbaar werd verklaard. Los van het feit of ze chronische ongelijkheid zoals in Amerika heeft weten te vermijden, blijken Europese overheidsuitgaven en het aandeel van de publieke sector in de tewerkstelling niet zoveel te verschillen van die in de Verenigde Staten. De Europese bevolking krijgt er wel een pak meer voor in de plaats. De courante bewering als zou Europa zich blauw betalen aan werklozen, klopt evenmin. De voorbije tien jaar is het aandeel van werkloosheidsvergoedingen in het Europese bnp flink gedaald. Zelfs de schuldgraad van overheden daalde de laatste twintig jaar met liefst 20 procent..., tot aan de eurocrisis. Dat er aan de welvaartsstaat geschaafd moet worden, lijdt geen twijfel, maar het model zomaar bij het brandhout gooien, houdt geen steek.

Er is ook geen reden om te veronderstellen dat Europa niet kan groeien of gedoemd is haar industrieën te verliezen. Het enige land dat echt deïndustrialiseert, is het Verenigd Koninkrijk, en dan vooral nog omdat het zelf meent geen industrie nodig te hebben. De vergrijzing is een uitdaging maar kan worden opgevangen. Een aanzienlijk deel van de Europese bevolking wil mits een aangepast regime ingevoerd wordt langer werken. Welvarende samenlevingen zijn evenmin gedoemd om jobs te zien verdwijnen. Oostenrijk, een rijk land met sterke vakbonden, heeft zijn werkloosheidscijfer de laatste twintig jaar systematisch beperkt tot 4 percent, dankzij sterk technisch onderwijs en een hoog welbevinden bij werknemers. Deficitlanden zoals Spanje en Portugal kunnen aansluiten door investeringen van surpluslanden door te sluizen naar productieve sectoren. Groei is mogelijk mits er aanpassingen gebeuren, en vooral ook door ons niet de kaas van tussen het brood te laten eten door de economische machtspolitiek van landen als China en de Verenigde Staten

Wat dan met de politieke crisis van Europa? Onderhandelingen over de redding van het eurosysteem zullen onvermijdelijk op het scherpst van de snee gevoerd worden, maar alle landen beseffen dat de prijs van een implosie vele malen groter is dan de baten. Een medewerker van Angela Merkel stelde het als volgt tegen me: "Het einde van de euro zal Duitse producten tot 40 procent duurder maken, onze industrie ontwrichten en massale werkloosheid veroorzaken." Ook bij de entourage van Hollande lijkt het besef te bestaan dat Frankrijk uit een ander vaatje zal moeten tappen als het niet volledig naar de staart van het peloton wil terugzakken. Europese burgers lijken overigens nog niet meteen warm te lopen voor euroscepsis. Een snelle telling leert dat het aantal anti-Europese leden in de parlementen van de lidstaten zelfs na vier jaar crisis beperkt blijft rondom 10 tot 15 procent. Er is dus nog ruimte voor politiek compromis.

Verbeelding
Toch beschouwt slechts 13 procent van de Europeanen zich als Europeaan. De Amerikanen hebben hun vlag, de Chinezen hun Partij, vele anderen hun religie; Europa heeft niets van dat alles en dat maakt Europa bijzonder kwetsbaar. Jurgen Habermas pleitte in dat opzicht voor burgersolidariteit en een gedeelde politieke cultuur. Vaclav Havel brak een lans voor een intellectuele identiteit. Wellicht is de oplossing een combinatie van beide. Elke gemeenschap berust op verbeelding. Met het handhaven van vrede en welvaart als handvest redden we het niet. Evenmin zullen we een verschil maken met pan-Europese verkiezingen van Europarlementsleden of de recht-streekse verkiezing van de Commissievoorzitter, als die er niet in slagen een nieuw groot verhaal uit te dragen. Een aantal bouwstenen van dat verhaal liggen nochtans voorhanden - sociale waardigheid, duurzaamheid, creativiteit, humanisme, vrijheid... - en dus kan ook dit geen onmogelijke opdracht zijn.

Het is een goede zaak dat Europa los wordt geschud uit haar roes van zelfgenoegzaamheid. De uitdaging bestaat er nu in dat die noodzakelijke bewustwording niet omslaat in defaitisme, want daar is géén rede toe. Europa staat er niet slechter voor dan pakweg de Verenigde Staten of China. Ik zie ook geen reden om te geloven dat het bij momenten dramatische politieke steekspel dit keer niet de verhoopte resultaten zal opleveren, vooral nu de hoofdsteden eindelijk beginnen te beseffen dat als de Unie geen volwaardige speler wordt, ze zal ontaarden in een speeltuin voor de grootmachten. De economische troeven, de strategische argumenten en de politieke speelruimte zijn alle aanwezig om een doorstart van het Europese project mogelijk te maken. Nu nog de visie en de grote ideeën die dat project inhoud en veerkracht moeten geven.

 
De noodzakelijke bewustwording mag niet omslaan in defaitisme, want daar is géén rede toe. Europa staat er niet slechter voor dan pakweg de Verenigde Staten of China
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden