Zondag 16/05/2021

Boekenrecensie

Jonathan Franzen verkent de krochten van het internet met 'Zuiverheid'

null Beeld rv
Beeld rv

Het was even wachten, maar de nieuwe Jonathan Franzen is er: Zuiverheid, een roman waarin een jonge vrouw haar identiteit ontdekt, Google ze steelt en WikiLeaks ze verraadt. Is de literatuur nog relevant? Reken maar.

ls je Jonathan Franzen (°1959) met één schrijver moet vergelijken, dan komt Charles Dickens wellicht het meest in aanmerking. Net als de grote victoriaan verwerkt hij de hete maatschappelijke hangijzers van zijn tijd in pakkende verhalen en fantastisch goede literatuur.

Ieder decennium heeft zijn thema... en zijn Franzen-roman. In De correcties ging hij onder meer dieper in op de oorlog in Irak en de vele twijfelachtige contracten die het Amerikaanse leger daarvoor aanging met dubieuze of zelfs ronduit malafide leveranciers. Vrijheid stelde de kloof tussen milieu en kapitalisme centraal, met als schokkendste beeld de open mijnindustrie, waarbij hele bergen tot ontploffing worden gebracht zodat de ertsen daarna voor het oprapen liggen. En er natuurlijk een ware milieuravage achterblijft.

Jonathan Franzen. Beeld rv
Jonathan Franzen.Beeld rv

Geen vermaak

Literatuur is nooit zomaar vermaak bij Franzen, en dat is ook in Zuiverheid zo. Hier hekelt hij de manier waarop veiligheidsdiensten en sociale media steeds dieper graven in onze identiteit. Het boek gaat over geheimen, de schaduwkant van ideologische denkbeelden en de duistere zones van het internettijdperk.

Hoofdpersonage is de jonge vrouw Purity Tyler, die zich voor het gemak Pip laat noemen. Ze woont samen met haar moeder, die haar niet wil vertellen wie haar vader is. 'Het was alsof de botjes en aderen zich omhoogwerkten naar de oppervlakte, alsof de huid terugvloeide als oeverwater en de dingen op de bodem zichtbaar werden', schrijft Franzen over de handen van Pips moeder.

En inderdaad, Pips verleden blootleggen - en daardoor ook dat van haar moeder - is uiteindelijk waar het in Zuiverheid allemaal om draait. Hier steekt Dickens de kop weer op. Purity heet niet zomaar Pip. Het is een verwijzing naar de beroemdste Pip uit de literatuurgeschiedenis, die uit Dickens' Great Expectations. In dat boek redt de arme wees Pip een gevluchte gevangene uit de handen van de politie, waarna die zich ontpopt als zijn anonieme weldoener. Hij ontdekt het geheim van zijn afkomst, en dat is ook wat Franzens Pip overkomt. Ook zij weet op het einde van het boek wie haar weldoeners zijn.

Franzen houdt van literaire spelletjes en maakt van zijn boeken graag woordlabyrinten waar je als lezer allerlei lekkers in kunt ontdekken. Net zoals in zijn vorige twee succesboeken hanteert hij in Zuiverheid wat we voor het gemak maar de puzzelstructuur zullen noemen. Ieder hoofdstuk van om en bij honderd pagina's focust op een ander personage, dat helemaal uitgelicht wordt en zijn anachronistische plaats krijgt in het grote verhaal. Vooral in de eerste hoofdstukken leidt dat nogal eens tot verwarring, maar hoe meer vakjes ingekleurd raken, hoe duidelijker alles wordt.

Geheime informatie

Voor Renewable Solutions verkoopt Pip milieuvriendelijke projecten, waarna het bedrijf met het overgrote deel van de subsidies gaat lopen. Pip heeft vragen bij die praktijk, maar ze moet toch iets doen om haar studieschuld van 130.000 dollar terug te betalen. Ze woont samen met vijf anderen, onder wie de Duitse Annagret, die haar een stagecontract opdringt bij het Sunlight Project, een WikiLeaks-achtige organisatie. De stichter ervan, Andreas Wolf, wil haar per se naar Bolivia lokken, voelt ze. En ondanks veel twijfel vertrekt ze ook.

Die Andreas Wolf wordt door Franzen neergezet als een gevaarlijke machtswellusteling. Hij groeide op in een geprivilegieerd gezin in de DDR, leed onder een dijk van een oedipuscomplex en zette uiteindelijk een centrum op voor de begeleiding van risicojongeren, wat de poort opende naar een Milan Kundera-achtige wereld vol lekkere grietjes. Door een moord, waarvan hij vermoedde dat die door de Stasi in de doofpot werd geduwd, komt hij psychisch in de problemen. Opeens voelt hij zich een handlanger van het regime en gaat hij het belang inzien van geheime informatie. De eerste zaadjes van zijn Sunlight Project vallen op dat moment in vruchtbare aarde.

De Stasi waar de jonge Andreas mee te maken kreeg, is klein bier in vergelijking met Google en andere Facebooks, impliceert Franzen in zijn roman. Bovendien was dat soort gevoelige informatie vroeger iets van staten, terwijl zij vandaag geprivatiseerd is. En wat dan met de WikiLeaks en de Sunlight Projects van deze wereld? Doen zij dan geen goed? Welnee, laat Franzen een journaliste opmerken, ze ondermijnen de echte onderzoeksjournalistiek en lekken alleen wat in hun kraam past.

Wanneer Andreas bijvoorbeeld te maken krijgt met twee klokkenluiders die willen opbiechten hoe Google gevoelige informatie verzamelt over zijn gebruikers, weigert hij daar iets mee te doen. Hij heeft Google nodig als bondgenoot, geeft hij daarvoor als reden op. Zelfs klokkenluiderssites kunnen natuurlijk niet zonder het internet, en wie het internet beheert, beheert de wereld.

Niet zo zuiver op de graat dus, die Andreas Wolf, denk je dan. En daar heeft hij het zelf niet moeilijk mee. Hij wil helemaal geen messias zijn zoals Assange. 'Hoewel hij er een ironische voldoening aan beleefde geroemd te worden om zijn zuiverheid, koesterde hij geen illusies over zijn vermogen om die zuiverheid ook werkelijk na te leven', lezen we. Het is ook wat Pip hem uiteindelijk verwijt: dat hij zijn informatie niet lekt om van de wereld een betere plaats te maken, maar wel om zichzelf omhoog te stuwen. Hij wil een naam zijn die op ieders lippen ligt.

Arm en puur

Net zoals Franzen in zijn vorige roman alle facetten van het woord vrijheid onderzocht, doet hij dat in zijn nieuwste voor zuiverheid. Voor Pip betekent het trouw zijn aan zichzelf. Voor anderen is het een synoniem voor eerlijkheid of waarachtigheid. Kun je wel zuiver zijn tegenover iedereen tegelijk, vraagt Pip zich af wanneer ze haar werkgever Tom moet bespioneren.

Het pakkendste voorbeeld van wat het idee van zuiverheid met een mens kan doen, zien we bij Anabel, de ex van Tom. Geleidelijk aan wordt zuiverheid voor haar een obsessie. In het begin heeft Tom dat niet door en gaat hij een heel eind met haar mee. Anabel is een telg uit een steenrijke familie actief in de voedingsindustrie. Uit verzet tegen wat met dieren gebeurt in die industrie is ze niet alleen veganiste, maar wil ze ook niets met de opzichtige rijkdom - 'doe mij maar een Château Margaux uit 1945' - te maken hebben. Zij en Tom willen daarom 'arm, obscuur en puur' zijn.

Maar dan overschrijdt Anabel een grens. Opeens krijgt ze het idee dat ze zichzelf moet heroveren en dat ze dat alleen kan door ieder plekje van haar lichaam uitvoerig op film vast te leggen. Het wordt een project van tien jaar, maar nog voor ze klaar is met een van haar benen, is ze veranderd in een anorectisch en psychotisch wezen dat amper nog van de wereld weet. Franzen toont hier niet alleen dat hij over een verbazingwekkend psychologisch inzicht beschikt, hij weet dat ook nog eens in een perfect beheerste taal op papier te zetten.

Jonathan Franzen, Zuiverheid, Prometheus, 616 p., 19,95 euro. Vertaling Peter Abelsen, Anneke Bok en Rob van der Veer.

null Beeld rv
Beeld rv
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234