Dinsdag 27/07/2021

Jonathan Franzen binnenstebuiten

Great American Novelist Jonathan Franzen heeft met Zuiverheid een nieuw boek uit en was zondag voor het eerst in jaren weer in België. VRT-journaliste Annelies Beck interviewde de schrijver in Bozar, maar nam hem eerst een dag op sleeptouw in Brussel. Een persoonlijke impressie.

"Ik ben het zó moe, interviews geven." Over twee minuten moeten we het podium op van de Henry Le Boeufzaal in Bozar voor een gesprek naar aanleiding van zijn nieuwe roman Zuiverheid. Het is zondagavond 18 oktober.

This must be Brussels. Jonathan Franzen (56) is al zeven weken onderweg, on tour, alleen. Na vanavond reist hij door naar Nederland, Zweden, Polen en Canada. Het is stil in de antichambre waar we zitten. Hij zucht en maakt zijn gedachte af: "Daarom schrijf ik graag journalistieke stukken: dan hoef ik niet te praten en kan ik luisteren." Twee minuten later hangen 1.600 mensen aan zijn lippen, anderhalf uur lang.

Ik had hem die middag al ontmoet voor een opname van De afspraak (Canvas). We pikten hem op in een chique hotel in de buurt van de Louizalaan in Brussel. Jonathan Franzen, uitgeroepen tot Great American Novelist door Time Magazine, ziet eruit als op de foto's bij kranteninterviews en op boekomslagen, iets groter misschien dan ik verwachtte, iets slanker ook, maar verder de karakteristieke zwarte bril, de grijze haardos en het zwarte jasje op zwarte jeans.

Je weet nooit van tevoren of en hoe het klikt met een auteur die je interviewt. Beschouwt de auteur promotie als een vervelende bijkomstigheid of leeft hij of zij op door het contact met lezers en goed voorbereide en belangstellende interviewers? In wat voor stemming is hij of zij die dag? Je hoeft elkaars beste vriend niet te worden, maar het helpt als er vertrouwen is.

Uitgestorven in België

Franzens reputatie snelt hem overal vooruit: zeer belezen en intelligent, pedant, grappig, verlegen, snel in zijn oordelen over wie en wat zijn aandacht waard is of niet. 'Recalcitrant' is het woord dat schrijfster Saskia De Coster later die avond gebruikt in haar laudatio.

Ook voor de entourage van een auteur met zijn statuur staat er veel op het spel. Het is nog maar de tweede keer dat Franzen in België is. Het is belangrijk dat er op zo'n uitputtende promotietoer goed voor hem wordt gezorgd, dat zijn wensen worden vervuld. Beter nog, dat erop wordt geanticipeerd.

Maar die middag in dat luxueuze hotel is hij de voorkomendheid zelve. Hij heeft 's ochtends gewerkt en hij heeft net twee telefonische interviews met Spaanse journalisten achter de rug, maar wanneer we hem een korte wandeling naar de Marollen voorstellen, lijkt hij er echt zin in te hebben. "Ik stelde me altijd voor dat iemand ooit een doctoraatsthesis over mij zou schrijven en ik hoopte op een lezerspubliek. Na de eerste twee boeken leek dat niet te zullen gebeuren. Weer drie boeken later is de respons echt ongelooflijk. It's nice because it's not actually about fame. It's about writing books that people want to read."

"A silly question, but does Belgium still have a king? Vreemd toch dat de noordelijke Europese landen nog altijd een monarchie hebben, terwijl de zuidelijke landen die met pek en veren hebben onttroond." We kijken vanaf het Poelaertplein uit over Brussel. Hij vraagt naar het justitiepaleis en naar "dat gebouw met de groene koepel" (de basiliek van Koekelberg) en hij verbaast zich over het Atomium in de verte. Hij kijkt en test gedachten uit.

In het gesprek over Zuiverheid schemert regelmatig de ironie door die zijn stijl en aanpak kenmerkt. "Ik wil niemand zeggen hoe ze het boek moeten lezen. Ik wil geen standpunt innemen met mijn roman, integendeel, ik vind het net leuk aan de slag te gaan met het tegenovergestelde van wat ik denk." In zijn journalistieke reportages daarentegen, onder andere in The New Yorker, is hij eenduidig, zeker als het over klimaatverandering gaat of over het lot van pakweg de grijze gors ("uitgestorven in België!", beweert hij met grote stelligheid).

De caffè macchiato die hij drinkt op een terras op het Breughel de Oude-plein is niet zo lekker als die in Napels, een vaststelling die naadloos overloopt in een gloedvol pleidooi voor de boeken van Elena Ferrante en Edward St Aubyn. "Ik ben altijd op zoek naar geweldige boeken." Als de tijd om is, bedankt hij vriendelijk, zegt "tot vanavond" en beent zonder veel plichtplegingen weg. Het is een man die noodgedwongen zuinig is met zichzelf.

Rimpeling van onrust

Weer in het voorvertrek wordt er op de deur geklopt en is het zover. Net voor we het podium betreden, blijkt dat we uitgerust worden met een headset; een beugel wordt over je oren gehaakt en het microfoontje zit tegen je wang geklemd. Daar had Franzen niet op gerekend: "Mijn hoofd is te groot. Die dingen passen nooit."

Hij brengt zijn handen naar zijn nek alsof de microfoon al is aangebracht. "Is er echt geen handmicrofoon?" Een rimpeling van onrust en bezorgdheid trekt door de kring begeleiders. Er wordt gefronst, gerommeld en gepaaid. De professional die Franzen is, laat zich uiteindelijk toch optuigen. De microfoon past perfect, maar de ergernis sluimert. Na de laudatio en een eerste deel gesprek stapt Franzen, friemelend aan zijn microfoon, naar het spreekgestoelte om voor te lezen uit Zuiverheid.

"Ik heb een acute aanval van posttraumatisch stresssyndroom", begint hij, tastend naar de beugel in zijn nek. "Dit herinnert me aan toen ik klein was, begin jaren zeventig, toen iedereen een beugel droeg." In het publiek neemt de lach al een aanloop. Franzens handen beschrijven een brede boog rond zijn hoofd: "Dat waren van die constructies die om je hoofd werden gemonteerd en je tanden van buitenaf in de goede richting trokken."

Hij schudt zijn hoofd. Zijn blik is de punchline. Ergernis wordt verhaal en in de zaal volgt de ontlading. De toon is gezet. Er zal nog vaak gelachen worden die avond - de fans zijn met velen en Franzen geeft de performer en genereuze verteller in zichzelf ruim baan.

Biografie

Uitkijkend over Brussel had ik hem gevraagd naar The Comedy of Rage, de biografie die rond deze tijd over hem verschijnt, geschreven door een professor van Franzens alma mater. Hij reageert koel. "Het boek is unauthorized. Ik heb het gelezen en er een paar fouten uitgehaald. Hopelijk houdt hij daar rekening mee." Vervolgens vertelt hij over een schoolreünie waar zijn oud-klasgenoten een montage projecteerden met tientallen oude foto's van hem. "Het was alsof ik mijn eigen begrafenis bijwoonde. Dat gevoel."

Woede, rage, komt ook in Bozar ter sprake. "If you're angry and you have time on your hands, boy, was the internet invented for you!" Hij bezweert het publiek dat hij de kwade Twitteraars niet veroordeelt. "I know what rage is, once upon a time I was that angry man."

Van iets de humor kunnen inzien heeft hem gered als mens en heeft van hem een betere schrijver gemaakt, zegt hij zelf, en dus zet hij zijn eertijdse idealisten in Zuiverheid neer in een wereld die naar de haaien gaat en kijkt wat er gebeurt, op zoek naar de grens tussen herkenbaarheid en absurditeit. Je hoeft niet te lachen om wat hij schrijft, maar het mag wel. "I'd rather make people laugh out loud than anything else. There are other responses that I hope for, but laughing is maybe the biggest."

De avond is bijna ten einde. Geheimen spelen een grote rol in het boek. "Secrets are the way you know you even have an inside", zegt Andreas Wolf, de internetheld in Zuiverheid. Voor een publiek van honderden mensen en voor miljoenen lezers keert Jonathan Franzen zichzelf binnenstebuiten. Hij is het aan zichzelf verplicht de schaamte te overwinnen en ook zijn minder flatterende kanten bloot te geven, maar voor een schrijver bestaat waarheid niet zonder vorm. Het is niet altijd duidelijk waar het één eindigt en het andere begint. Zo hoort het ook.

Franzen is dankbaar voor de vragen uit het publiek, maar zit het slotapplaus niet uit. Twee uur lang staan honderden mensen aan te schuiven en signeert Franzen met plezier en met aandacht voor elke lezer zijn boeken. Ik denk aan wat hij nog zei vlak voor we het podium op stapten: "Ik ben minder nerveus als er veel mensen zijn. Als er maar een paar mensen zijn, vind ik het vreselijk." Ik vraag waarom. "Als ik veel mensen zie, denk ik: hier gebeurt iets belangrijks. Als er weinig zijn, denk ik: ik heb iets niet goed gedaan."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234