Zondag 03/07/2022

AnalyseDepp vs. Heard

Johnny Depp vs. Amber Heard is meer dan de sappige onthullingen: het proces leert iets over onze maatschappij

Amber Heard en Johnny Depp. Beeld AFP
Amber Heard en Johnny Depp.Beeld AFP

Deze week zijn de slotpleidooien in de rechtszaak die acteurs en ex-geliefden Johnny Depp en Amber Heard tegen elkaar voeren. Al anderhalve maand kijkt de wereld toe hoe een toxische Hollywoodrelatie een meedogenloos mediacircus is geworden. Wat fascineert zo aan deze zaak?

Abel Bormans

Depp versus Heard wordt door sommige journalisten al de rechtszaak van de eeuw genoemd. Qua kijkcijfers is dat in elk geval terecht. Het aantal keer dat online een fragment over het scheidingsdrama van de twee Hollywoodsterren werd aangeklikt, is ruimschoots de 10 miljard gepasseerd. Omdat in Virginia, waar de zaak zich afspeelt, videobeelden en bewijsmateriaal openbaar worden gemaakt, krijgt de hele wereld een inkijkje in de toxische relatie van de twee Hollywoodsterren. De zaak Depp vs. Heard omvat heftige beschuldigingen, excessief drugsgebruik, geweld en vernederingen.

De meeste aandacht op sociale media gaat uit naar het ontspoorde gedrag van de voormalige echtgenoten. Zo vertelt Johnny Depp dat hij zijn vingertopje verloor nadat een woedende Amber Heard een fles vodka naar hem had gegooid. Met zijn bloed schilderde hij vervolgens teksten op de spiegel en muren. Depp beschuldigt Heard er ook van dat ze na een ruzie haar gevoeg heeft gedaan op zijn kant van het bed.

Heard zegt dat Depp haar fysiek en seksueel misbruikte. Depp zou “onder invloed van drank en drugs veranderen in een monster”. Leugens, zegt Depp. Volgens hem was Heard juist gewelddadig tijdens hun relatie en heeft ze moedwillig zijn reputatie besmeurd door zich vervolgens als slachtoffer te presenteren en als beroemdheid die opstaat tegen huiselijk geweld.

De zaak is meer dan alleen een onthullend (en verontrustend) inkijkje in een onmogelijk huwelijk tussen twee sterren. Hij zegt iets over de onlinecultuur en de invloed daarvan op het publieke debat. En hij vormt een grote test voor de invloed en continuïteit van de #MeToo-beweging.

Drank en drugs

Acteurs Johnny Depp en Amber Heard ontmoeten elkaar in 2009 op de set van The Rum Diary, naar het gelijknamige boek van Hunter S. Thompson. In de rechtszaak beschrijft Depp hoe hij tijdens een douchescène, waarin ze moeten kussen, gevoelens ontwikkelt “die er eigenlijk niet mochten zijn”. Zowel Depp als Heard hebben destijds een relatie. Nadat die gesneuveld zijn, worden ze in 2012 een koppel. In februari 2015 trouwen ze.

Het huwelijk houdt niet lang stand. Vijftien maanden na de bruiloft in Los Angeles vraagt Heard de scheiding aan. Depp krijgt een contactverbod nadat Heard heeft verklaard dat hij haar onder invloed van drank en drugs emotioneel en fysiek heeft misbruikt. Depp ontkent. Volgens hem heeft Heard die verklaringen afgelegd om gunstige financiële voorwaarden voor de scheiding te kunnen afdwingen. De verwijten over en weer van de voormalige geliefden worden ook dan al in diverse internationale media breed uitgemeten.

In augustus 2016 bereiken Depp en Heard een akkoord over de voorwaarden van de scheiding. Het gezamenlijke statement luidt: “De relatie was intens gepassioneerd, soms grillig, maar altijd liefdevol. Er zijn geen valse verklaringen afgelegd voor financieel gewin. Geen van beiden heeft de ander moedwillig fysieke of emotionele schade toegebracht.” Ook wordt vastgelegd dat ze zich niet meer publiekelijk over hun relatie zullen uitlaten. Depp betaalt Heard zeven miljoen dollar.

Volle laag

Daarmee zijn de media zaak niet plotsklaps vergeten. In het voorjaar van 2018 vraagt The Sun-columnist Dan Wootton zich af waarom schrijver J.K. Rowling zegt zich “zeer gelukkig te prijzen” met de casting van Depp als de duistere tovenaar Grindelwald voor het tweede deel van de Fantastic Beasts-reeks, terwijl hij toch een “vrouwenmishandelaar” is (“wife beater”, schrijft de columnist in zijn oorspronkelijk versie). Depp klaagt daarop de uitgever van The Sun aan. Hij verliest, onder meer door belastende verklaringen van Heard. Het rechterlijk oordeel luidt: er is “overweldigend bewijs” dat Depp Heard verschillende malen heeft toegetakeld. Ze heeft zelfs meermaals voor haar leven moeten vrezen, volgens de uitspraak.

In december 2018 verschijnt in The Washington Post een opiniestuk van de hand van Heard met als titel: Amber Heard: I spoke up against sexual violence – and faced our culture’s wrath. That has to change. (‘Ik sprak me uit tegen seksueel geweld – en kreeg de volle laag. Dat moet veranderen.’) Daarin zegt ze “een symbool van verzet tegen huiselijk geweld” te zijn geworden, maar ze beschrijft ook hoe een toegezegde rol in een film niet doorging en hoe ze het gezicht zou worden van een modemerk, maar dat die campagne werd afgeblazen. Nog altijd beschermen instituties mannen die van misbruik worden verdacht, concludeert ze. Depps naam wordt in het stuk niet genoemd, maar iedereen weet genoeg. Het kan maar om één iemand gaan.

Het opiniestuk vormt de aanleiding voor de rechtszaak die Depp tegen Heard aanspant. Volgens Depp heeft zij met het artikel zijn reputatie grote schade toegebracht, ook in financiële zin. Zo komt het daardoor, zegt hij, dat hij in de nieuwe Pirates of the Caribbean-film de rol van captain Jack Sparrow niet meer krijgt, een rol waarmee hij furore maakte. Daarmee zou hij zo’n 22 miljoen dollar mislopen. Al eerder had Warner Bros hem verzocht om uit de Fantastic Beasts-reeks te stappen.

Depp eist 50 miljoen dollar schadevergoeding van Heard vanwege smaad en reputatieschade. Daarop spant Heard een tegenzaak aan; zij eist 100 miljoen dollar. Oftewel: Depp zegt dat Heard lasterlijke leugens verspreidt, wat Heard op haar beurt als lasterlijke leugens bestempelt.

Wie wil bewijzen dat de ander leugens verspreidt, moet kunnen aantonen hoe het echt is gegaan (volgens het juridisch concept truth as a defense). En dus komen de intiemste details op tafel.

De opmerkelijkste elementen van de zaak Depp vs. Heard op een rij.

Opmerkelijk aan de zaak 1: We krijgen een verbijsterend inkijkje in de getroebleerde levens van een Hollywoodkoppel

Eén ding maakt de rechtszaak van meet af aan duidelijk: de levenswandel van het voormalige koppel is (of was) even grotesk als absurd. In de details die bekend worden, schuilt voor fans en anti-fans de fascinatie: dit is een wereld die wij, normale stervelingen, niet kennen.

Allereerst het drank- en drugsgebruik van Johnny Depp. Op videobeelden is te zien hoe Depp zichzelf ’s ochtends een vol glas wijn inschenkt, de keukenkastjes aanvalt en vervolgens Heards telefoon uit haar handen slaat. Voorts verklaarde Amber Heard dat Depp samen met haar zus cocaïne snoof door de inbrenghuls van een tampon. En dat hij op zijn privé-eiland op de Bahama’s met zijn gezicht in het zand viel, knock-out door alle middelen die hij tot zich had genomen.

Depp gedroeg zich tijdens hun relatie destructief. Op een geluidsopname is te horen hoe hij, met een mes in zijn hand, aan Heard vraagt waar hij zichzelf moet snijden. Hij was ten einde raad, verklaarde Depp. Ook zou hij tegen Heard hebben gezegd dat “alleen de dood” hun relatie zou kunnen beëindigen.

Stomp of klap

Heard, op haar beurt, liet zich ook niet onbetuigd. In een geluidsopname is te horen hoe de twee een discussie hebben nadat Heard Depp heeft geslagen. Depp beoordeelt het als een “stomp” (“punch”), Heard als een “klap” (“I did not punch you, I was hitting you”). Ook gaf ze toe potten en pannen naar Depp te hebben gegooid. Of ze ooit de badkamerdeur in zijn gezicht had dichtgesmeten wist ze niet meer, omdat ze in die tijd aan het slaapmiddel zolpidem zat.

Over en weer probeerden de twee elkaar te vernederen. Zo kleineerde Heard Depp herhaaldelijk vanwege “zijn gebrek aan mannelijkheid”. En ze bespotte Depp omdat hij zichzelf als slachtoffer van huiselijk geweld ziet. “Vertel het de wereld, Johnny: ik, Johnny Depp, ben ook een slachtoffer van huiselijk geweld.” Aan de andere kant zei Depp volgens Heard dat ze haar beroemdheid uitsluitend te danken had aan haar relatie met hem. Op geluidsmateriaal is te horen hoe hij haar acteercarrière belachelijk maakte. Bijvoorbeeld door haar met ‘Aquaman!’ aan te spreken, naar een filmrol die ze speelde.

Zelfs wat de twee in relatietherapie bespraken, kwam naar buiten: vanwege de verdenkingen van strafbare feiten geldt het beroepsgeheim van relatietherapeut Laurel Anderson niet. Haar (onpartijdige) verklaringen zijn onthullend. Zij had vanaf oktober 2015 in totaal 21 sessies met Depp en Heard en verklaarde dat er sprake was geweest van “wederzijds misbruik”.

Vrijheid van meningsuiting of smaad

Heard zou verlatingsangst hebben gehad, waardoor ze vaak de gewelddadige confrontatie zocht met Depp. Wanneer ze zich respectloos behandeld voelde, gebruikte ze geweld als middel om haar eigenwaarde te herstellen. Volgens Anderson probeerde Depp vaker te de-escaleren dan Heard. Maar nadat ze eens blauwe plekken bij Heard had gezien, gaf Depp toe dat Heard “had gekregen wat ze zelf ook uitdeelde”. Volgens Anderson was Depp niet gewelddadig geweest in eerdere relaties, maar maakte Heard bij hem “iets los”. Zowel Depp als Heard had als kind thuis te maken gekregen met mishandeling, vertelde Anderson.

Ondanks het bittere gevecht dat ze sinds jaren voeren, verklaarde Heard in de rechtbank nog altijd van Depp te houden. Maar Depp bezwoer Heard nooit meer aan te kijken na de beschuldigingen van huiselijk en seksueel geweld. Dat deed hij dan ook nog geen seconde, houden fans online bij.

Dat Depp-watchers dat alles minutieus in de smiezen houden, is zo uitzonderlijk niet, zegt Anne Kustritz, als universitair docent media- en cultuurstudies aan de Universiteit van Utrecht gespecialiseerd in fangedrag. Aandacht voor beroemdheden is er altijd geweest. “Mensen als Lord Byron, Jane Austen en vroeg-20ste-eeuwse Hollywoodsterren hadden ook al een sterrenstatus. Maar door sociale media is het gevoel van nabijheid wel vergroot. Als je even vijf minuten niks te doen hebt, pak je je telefoon erbij. Tussen alle berichten en posts van vrienden zie je dan ook hoe het met Depp vs. Heard gaat.”

Toch is het nauwgezet volgen van Depp vs. Heard meer meer dan alleen sensatieconsumptie, schreef historicus Henri Beunders in de Nederlandse krant de Volkskrant. Volgens hem worden de grenzen verkend tussen vrijheid van meningsuiting en smaad. Die grenzen zijn onduidelijk geworden sinds de opmars van sociale media, nu we allemaal buren zijn geworden in een “digitale kosmopolis”. “Wat mag je zeggen zonder te vervallen in smaad, tegen machtigen, tegen zwakken, tegen je naasten, tegen de medemens”, vroeg hij zich af.

Opmerkelijk aan de zaak 2: Het Amerikaanse rechtssysteem leidt tot wonderlijke scènes – maar zo slecht is dat niet

Objection”! Wie het proces Depp v. Heard volgt, maar (relatief) onbekend is met het Amerikaanse rechtssysteem, zal soms met verbazing toekijken. Bijvoorbeeld hoe vaak Depp, Heard en andere getuigen onderbroken worden door een luidkeels “bezwaar!” van de advocaten. Gevolgd door termen als speculation (speculatie), hearsay (‘van horen zeggen’) of relevance (relevantie). In combinatie met de absurde inhoud van de verklaringen levert dat bij tijd en wijle een opmerkelijk schouwspel op.

Heard en Depp worstelen er namelijk zichtbaar mee. Als Heard wil vertellen over Depps mentale problemen als gevolg van zijn middelengebruik, wordt ze in twee minuten acht keer onderbroken door zijn advocaat Camille Vasquez. “Hij hallucineerde”, wil Heard bijvoorbeeld zeggen. Maar dat is speculatie voor iemand die op dat punt geen (medisch) deskundige is.

Hoezeer de advocaten gewend zijn om om de haverklap bezwaar te maken, blijkt uit een wonderlijk moment als Heards advocaat van getuige Ben King, Depps voormalige huismeester, wil weten of hij wist wat de oorzaak was van de verwonding aan Depps hand (het ‘vingertop-incident’). “Dokter Gabriel zei...”, begint King, tot Heards advocaat zelf “objection!” roept vanwege het principe van hearsay. Maar als je zelf de vraag stelt, kun je geen bezwaar inbrengen.

Stotteren, liegen, vastlopen

Ook worden de details minutieus uitgeplozen. Als de advocaat van Heard, Ben Rottenborn, voor de vierde keer vraagt of Depp op een bepaalde datum ergens zijn handtekening had gezet, reageert Depp spottend: “U bedoelt de handtekening die ik al drie keer eerder zette?”

“Je ziet hier dat in Amerikaanse zaken advocaten vaak enorm scherp toezien op feitelijkheid”, legt Olav Haazen, voormalig hoogleraar burgerlijk procesrecht aan de Universiteit Leiden, nu partner bij advocatenbureau Grant & Eisenhofer in New York, uit. “Dat heeft alles te maken met het Amerikaanse jurysysteem. Zo’n jury bestaat uit leken die niet zijn geschoold in het recht. Het systeem gaat er dus van uit dat zij bescherming nodig hebben tegen onredelijke beïnvloeding en retorische trucs. Dat risico is er, en vormt een intrinsieke zwakte van het systeem.”

Er zijn ook voordelen van het Amerikaanse systeem, zegt Haazen: “Al die onderbrekingen door bezwaren leren ons hoezeer mensen gewend zijn om ‘ik denk...’ of ‘ik hoorde...’ te zeggen. Wij staan in het dagelijks leven er onvoldoende bij stil wat mensen allemaal wel niet dénken te weten zonder dat ze het echt kúnnen weten.”

De getuigenissen in de rechtszaal ziet Haazen ook als een voordeel. “In plaats van ze schriftelijke verklaringen af te laten leggen worden getuigen direct onderworpen aan vragen van advocaten. Het zijn rauwe getuigenissen. Je ziet ter plekke of de getuigen, Depp en Heard, stotteren, liegen of vastlopen. Dat is mediageniek natuurlijk, maar in mijn ogen ook zinvol om hun betrouwbaarheid te kunnen inschatten.”

Opmerkelijk aan de zaak 3: onlinedynamiek doet beeldvorming kantelen – van #wifebeater naar #JusticeForJohnny

De grote verscheidenheid aan ernstige beschuldigingen die Depp en Heard over elkaar hebben geuit, maakt de zaak complex en diffuus. Maar zo lijkt het niet voor wie op sociale media rondsurft. Daar is het simpelweg #JusticeForJohnny, #AmberHeardIsAPsychopath of #IStandWithAmberHeard. Een anderhalve maand durende zaak wordt gereduceerd tot opgeknipte, bewerkte filmpjes van zeven seconden op TikTok. Daarin wordt voornamelijk Heard ‘ontmaskerd’, belachelijk gemaakt door cabaretiers of afgebeeld met een pinokkioneus. Het doet cultuurwetenschapper Anne Kustritz zich afvragen “of het een goed idee is dat complexe discussies uit de publieke sfeer nu in feite in handen zijn van socialemediaplatforms van private bedrijven.”

Amber Heard. Beeld AFP
Amber Heard.Beeld AFP

Terwijl Depps reputatie de afgelopen weken en maanden online veranderde van #wifebeater naar #JusticeForJohnny, heeft die van Heard te lijden onder de zaak. Heards verhaal bleek niet waterdicht en de werkelijkheid bleek complexer dan dat Depp uitsluitend dader was. Depps lome, coole uitstraling, ook in de rechtszaal, sprak veel mensen online aan, en herinnerde eraan waarom hij al decennialang zo veel fans trekt.

Het bleef niet zonder gevolgen. Waar #JusticeForJohnny ruim zeven miljard views heeft op TikTok, zijn dat er ‘slechts’ 35 miljoen voor #JusticeForAmberHeard. #AmberTurd – een verwijzing naar het vermeende in bed kakken door Heard – was dan wel weer een van de populairste hashtags. Het is slechts een van vele voorbeelden van de onlinebagger die over haar wordt uitgestort.

‘Imperfect slachtoffer’

Kustritz: “Bij onlinehaat zie je vaak dat vrouwen, net als mensen van kleur of uit de lhbti-gemeenschap, het doelwit zijn. Een deel van de enorme fanschare van Depp komt voort uit zijn langdurige populariteit als acteur. Maar een ander deel is nieuw en komt uit de alt-righthoek of vanuit andere antifeministische bewegingen die vinden dat de MeToo-beweging te ver gaat.”

Politiek journalist Martha Gill schreef in The Guardian dat Heard een “imperfect slachtoffer” is. Maar volgens haar ging #MeToo altijd al over imperfecte slachtoffers. Over vrouwen die verliefd waren op de dader, af en toe dronken waren, seksueel wel erg actief of weleens een leugen vertelden. Over vrouwen, kortom, op wie iets aan te merken is. Volgen Gill kan het einde van de MeToo-beweging inluiden als slachtoffers als Amber Heard niet serieus worden genomen alleen maar omdat ze menselijk blijken.

Drie weken geleden besloot Heard haar gehele pr-team te ontslaan vanwege de negatieve beeldvorming. Ze vreest de zienswijze van Anthony Silard, directeur van het Global Leadership Institute: “Sociale media zijn de nieuwe scheidsrechter die bepalen wat goed en kwaad is.”

Soms is de negatieve beeldvorming ook simpelweg gebaseerd op leugens. Er ging zelfs een bizarre complottheorie rond dat Heard haar eigen moeder zou hebben vermoord.

Goudmijn

Ondertussen is de zaak een verdienmodel. De miljarden views voor filmpjes over de zaak vertegenwoordigen een goudmijn aan advertentiegeld. Ook is er allerlei merchandise te koop die gebaseerd is op de rechtszaak. Zo is er op de Amerikaanse webwinkel Etsy een kindershirt te koop met ‘Team Johnny’ erop en een trui met de opdruk ‘Objection! Hearsay’.

Op sociale media wordt gesproken in termen van ‘winnaars’ en ‘verliezers’. In de comments bij de livestreams wordt geregeld door een net aangehaakte kijker gevraagd: “Wie is er aan het winnen?” Op 27 mei worden de slotpleidooien gehouden. Daarna zal de jury met een uitspraak moeten komen. Gezien al het materiaal dat naar boven is gekomen, lijkt het stug dat daar daadwerkelijk een winnaar uit komt rollen. Voorlopig zal Heard zich in ieder geval de grootste verliezer voelen van de twee.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234