Maandag 30/11/2020

Toogfilosoof

John Locke: kompas voor moderne liberalen

Open Vld-voorzitter Gwendolyn Rutten.Beeld BELGA

Van Socrates tot Freud: 20 weken lang vindt u bij de zaterdagkrant een boekje over een befaamde filosoof. Maar wat kunnen we anno 2016 nog opsteken van die 'denker van de week'? Vandaag: Gwendolyn Rutten over John Locke.

Ik beschouw John Locke in de eerste plaats als een prominente vader van het liberalisme. Alleen al daarom is hij voor mij een filosoof van historisch belang. Met zijn oeuvre legde hij immers de basis van de westerse liberale democratie. Maar nog belangrijker vind ik de intrinsieke waarde van zijn ideeën voor het politieke en maatschappelijke debat van vandaag en morgen.

Lockes filosofie legde de basis voor het moderne concept van de individuele vrijheid. Die idee bestond amper in het Engeland van de 17de eeuw, een statische standenmaatschappij geregeerd door een vorst met absolute - want door God geschonken en dus 'natuurlijke' - macht. Locke bracht de divine rights-doctrine ten val door de redenering om te draaien: hij legde bepaalde rechten en vrijheden bij élk individu, en wel van nature. De idee van de voorrang van individuele rechten op die van een groep of stand vormt ook nu nog de grondslag van het Vlaamse liberalisme.

Uit Lockes revolutionaire idee dat elke mens onvervreemdbare rechten bezit, groeide ook het model voor de moderne westerse maatschappij. Zijn echo weerklinkt bijvoorbeeld luid in de onafhankelijkheidsverklaring van de Verenigde Staten van Amerika (1776): 'We hold these truths to be self-evident, that all men are created equal, that they are endowed by their Creator with certain unalienable Rights, that among these are Life, Liberty and the pursuit of Happiness.' Ook de Belgische Grondwet, en België als constitutionele liberale democratie, zijn op de leest van Locke geschoeid.

Twintig geniale denkers

Van Socrates tot Freud: 20 weken lang vindt u bij de zaterdagkrant een boekje over een befaamde filosoof. Maar wat kunnen we anno 2016 nog opsteken van die ‘denker van de week’? Vandaag: Gwendolyn Rutten over John Locke.

Locke is ook de grondlegger van het eigendomsrecht, niet alleen een cruciaal concept voor liberalen, maar ook de basis voor het vrije-marktdenken en dus voor onze welvaart. Individuele vrijheid en het recht om zelf de vruchten van je inspanningen te plukken, creëren een open lotsbestemming. Of zoals het liberale credo luidt: niet je afkomst maar je toekomst telt.

Locke verbindt de zelfontplooiing van het individu verder met het onderwijs. Voor hem was elke mens van bij de geboorte een onbeschreven blad - een tabula rasa. Een goede scholing vergroot het toekomstpotentieel van de mens. Locke legt hiermee de basis voor het liberale pleidooi over de emancipatorische waarde van het onderwijs. Bij ons zou vrij en universeel onderwijs pas in de 20ste eeuw worden gerealiseerd, maar Lockes pleidooi vuurt mij ook nu nog aan om te ijveren voor een inschrijfplicht vanaf 3 jaar en meer ambitie in het onderwijs.

Als liberalen stellen dat de mens de maat van alle dingen is, en niet de staat, het ras, de religie of de verbeelde gemeenschap ('het volk'), dan vloeit dat voort uit Lockes emancipatiedenken. Voor hem ligt het initiatiefrecht tot het vormen van een samenleving immers bij vrije individuen. Dit sociaal contract maakt vervolgens van individuen burgers. En, als het van mij afhangt, geëngageerde burgers.

Lockes concept van de scheiding der machten leidt verder het typisch liberale wantrouwen jegens machtsconcentratie in. Voor liberalen moet de macht die burgers aan de staat geven herroepbaar zijn, beperkt en welomschreven. De macht van de staat eindigt waar burgerlijke vrijheden beginnen. Dat kompas hanteren liberalen vandaag nog: denk aan de balans tussen vrijheid en veiligheid, zeker in tijden van terrorisme, of aan privacy in het digitale tijdperk.

Locke is ook de pleitbezorger van de scheiding tussen kerk en staat. Zijn redenering is tijdloos en universeel: geen enkele mens kan de waarheidsclaim van een godsdienst ten gronde beoordelen. Zelfs al zou er een ware religie bestaan, kan die niet worden opgelegd aan wie dat niet wil. Het enige alternatief is tolerantie. Iedereen heeft recht op een innerlijke, persoonlijke overtuiging.

Lockes pleidooi voor religieuze verdraagzaamheid is onverminderd relevant voor samenlevingsvraagstukken in een geglobaliseerd en superdivers tijdperk. Idem voor zijn discours over wederzijdse rechten en plichten van vrije burgers in een open samenleving. Als John Stuart Mill het liberale huis heeft opgericht, dan heeft Locke 150 jaar vóór hem de fundamenten daarvoor gelegd. Hij hoort nog voor lange tijd thuis in het rijtje van de allergrootsten. Want Lockes idealen zijn nog lang niet altijd of overal realiteit.

Volgende week: Paul Verhaeghe over Hannah Arendt.

Beeld rv
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234