Maandag 20/09/2021

Review

John Gray: "De beschaving gaat nergens heen"

null Beeld Belga Image
Beeld Belga Image

"Niet ingrijpen was beter geweest in Syrië." "De mens is in se gewelddadig." "Er zit geen opwaartse lijn in de geschiedenis." De Britse denker John Gray doet wat we van hem gewoon zijn: genadeloos clichés onderuithalen.

We zien de loop van de geschiedenis graag als een universele processie van Echternach: twee stappen vooruit en eentje achteruit. Oké, denken we dan, het gaat momenteel niet goed. Er wordt gevochten in Oekraïne en zowat het hele Midden-Oosten, maar dat zijn slechts tijdelijke fenomenen. Als je de eeuwen overschouwt, zie je dat er steeds minder geweld is in de wereld en dat we er ethisch op vooruitgaan.

Wie die stelling voorlegt aan de Britse filosoof John Gray (66) wordt op hoongelach onthaald. "In Frankrijk en Denemarken worden onschuldige mensen vermoord om wat ze zeggen en denken, in Oekraïne sterven duizenden burgers in een oorlog, en dan zwijgen we nog over de miljoenen doden in Afrika", vaart hij meteen uit. "En toch blijven we geloven in de geweldloze humaniteit van de mens.

"Er zit echt geen opwaartse lijn in de menselijke geschiedenis. Ze gaat nergens heen. Er is geen vooropgesteld doel. Versta me niet verkeerd, ik voorspel het einde van onze beschaving niet, of van de liberale samenleving. Ik zeg alleen dat we haar niet vanzelfsprekend mogen vinden, en dat we haar iedere dag moeten verdedigen, want haar vijanden liggen onophoudelijk op de loer om haar neer te halen."

Een klassiek voorbeeld dat Gray graag aanhaalt om zijn stelling te bewijzen is dat van het waterboarden, dat door het Bush-regime als een legitieme ondervragingstechniek werd beschouwd, terwijl het door de rest van de wereld al decennialang onder de categorie ongeoorloofd martelen viel.

Maar ook de oorlog in Oekraïne is voor hem een teken aan de wand. Wie had het tien jaar geleden voor mogelijk gehouden dat er opnieuw gevochten zou worden in Europa? Wij hadden ons lesje na de Tweede Wereldoorlog toch wel geleerd?

"In 2002 schreef ik al dat als Europa zou gaan knabbelen aan de grenzen van de voormalige Sovjet-Unie, Oekraïne uit elkaar zou vallen", verduidelijkt Gray. "Iedereen vond dat toen een bespottelijk idee, maar je hoefde maar naar de historische kaart van Rusland te kijken en naar die van de Krim om dat te zien. In die zin is Poetin niet anders dan Gorbatsjov geweest zou zijn. Ook hij zou een europeanisering van Oekraïne niet toegestaan hebben."

undefined

null Beeld rv
Beeld rv

Moreel narcisme

John Gray was tot zijn emeritaat in 2008 hoogleraar 'European thought' aan de London School of Economics. Vanuit een historische interesse naar de wereld kijken, is daardoor essentieel voor hem, zowel wat Oekraïne als het Midden-Oosten betreft. Politiek is altijd een kwestie van kiezen tussen twee kwaden geweest, houdt hij vol. Hij geeft daarbij het voorbeeld van Winston Churchill die een gloeiende hekel had aan alles wat ook maar in de verte naar communisme rook maar die toch niet te beroerd was om samen met Stalin Hitler aan te pakken.

Van de twee kwaden koos hij het minst schadelijke, en dat durven we vandaag niet meer, aldus Gray: "Kiezen tussen twee kwaden vinden we vandaag immoreel. Het ontbreekt het Westen op dit vlak aan realisme. Neem Irak. Vandaag is dat een mislukte staat die voor een derde gecontroleerd wordt door IS en waarvan de rest onder de toenemende dominantie van Iran staat. Daar zijn wij verantwoordelijk voor omdat we er per se een democratie wilden stichten.

"En zo gaat het steeds opnieuw. Men wil steeds het goede doen, terwijl internationale politiek over het algemeen gaat over realistische keuzes maken. Dat ieder ingrijpen op het uiteenvallen van Irak moest uitlopen, wist iedereen die ook maar even naar de geschiedenis van dat land had gekeken. Irak is een creatie van de Britten, een volkomen kunstmatige staat waarin Koerden, soennieten en sjiieten opgesloten zaten. Probeer daar een democratie van te maken en de boel ontploft.

"En we leren nooit bij. Na Irak doet men hetzelfde in Syrië. Daar staat het extreem gewelddadige Assad-regime tegenover groepen jihadisten die van het land een moslimstaat willen maken of het willen opdelen. Een derde mogelijkheid is er niet; dus geen democratie. Alleen wil het Westen dat weer niet inzien en daarom schippert het een beetje tussen Assad en IS.

"Alvorens ergens in te grijpen, zouden we goed moeten nadenken over de consequenties van onze acties. En als we tot het besluit komen dat we niets kunnen doen - en dat is vaak zo - dan moeten we ook niets doen. Zeker niet opdat we ons daarna beter zouden voelen. Dat is niet meer dan moreel narcisme."

undefined

Hongarije

Maar niet alleen onze kijk op ethiek en politiek wordt door idealistische droombeelden beheerst, beweert Gray, ook ons mensbeeld is volkomen fout. En zonder moeite geeft hij toe dat hij zijn oor te luisteren heeft gelegd bij Sigmund Freud. We zien onszelf graag als vredelievende wezens, beweerde deze vader van de psychoanalyse, terwijl we in realiteit irrationele en gewelddadige creaturen zijn.

"Als je de geschiedenis van de mensheid overschouwt, merk je dat het genot geschonken door het vervolgen van andere mensen daar een grote rol in heeft gespeeld", aldus Gray. "Mensen die anderen proberen uit te roeien putten niet alleen genot uit hun wreedheid, het stelt hen ook in staat te ontsnappen aan de chaos van hun dagelijkse leven. Ze krijgen immers het gevoel een hoofdrol te spelen in een universeel drama.

"Uit de nieuwe Adolf Eichmann-biografie blijkt bijvoorbeeld dat de nazi na de oorlog geen banaal leven heeft geleid zonder enige diepe overtuiging. Hij had helemaal geen spijt van wat hij tijdens de oorlog had gedaan. Integendeel, hij zei openlijk dat hij spijt had dat hij niet meer had kunnen doen. Oké, dit is een extreem voorbeeld, maar het moet ons eraan herinneren dat veel mensen, inclusief een massa intellectuelen, zich achter de nazi's schaarden.

"En dat kan opnieuw gebeuren. Vandaag hebben we het absurde idee dat de middenklasse ons naar een eerlijker, vrijer en geweldlozer wereld zal leiden. Dat zou mij heel erg verwonderen. Kijk naar Hongarije, waar alle demonen van het oude Europa weer de kop opsteken: antisemitisme, vreemdelingen-, homo- en Romahaat."

undefined

Religieuze denkbeelden

Ook over de oorzaak van ons hedendaags irrealisme heeft Gray nagedacht. Dat is immers iets vrij recents. De oude Grieken en Romeinen wisten bijvoorbeeld perfect dat de mens geen doetje is. Ergens in de late middeleeuwen is het fout gelopen, toen we religieuze denkbeelden gingen seculariseren.

Het traditionele heilsverhaal dat de geschiedenis een verborgen structuur en doel heeft, kreeg toen een heel andere invulling: in plaats van alleen God kende nu ook de mens dit heilsverhaal. Gray: "Hegel, Marx en nogal wat liberale denkers pretendeerden te weten hoe de wereld in elkaar zit en wat er gedaan diende te worden om hem beter en rijker te maken.

"Het besparingsplan dat Griekenland opgelegd kreeg, is daar een mooi voorbeeld van. Dat is gebaseerd op een aantal theorieën die ons naar meer economische stabiliteit zouden moeten leiden. Dat een hele generatie Grieken daarvoor opgeofferd moet worden, speelt daarbij geen rol. Nee, het neoliberale credo eist dit. Als ik een Griek was, steunde ik wellicht Syriza. Niet omdat ik iets heb met het pseudo-marxistische gedachtegoed van die partij, maar wel omdat het door Europa opgelegde keurslijf niet door de beugel kan.

"Momenteel is het fascistische Gouden Dageraad de derde partij in Griekenland. Als Europa Syriza op de knieën dwingt en de Griekse kiezer zich bekocht voelt, is de kans groot dat Gouden Dageraad bij de volgende verkiezingen de tweede, of zelfs de eerste partij wordt."

Joël De Ceulaer praat op zaterdag 7 maart om 20 uur met John Gray over vrijheid.

John Gray, 'De ziel van de marionet', Ambo/Anthos, 175 p., 18,99 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234