Zaterdag 18/09/2021

Johan Heldenbergh (45)

Het is een plezier om met Johan Heldenbergh (45) te praten. Omdat hij een interessante artiest is en openhartig durft te zijn. Een interview over 'The Broken Circle Breakdown', de prachtige nieuwe film van Felix van Groeningen waarin hij een hoofdrol speelt, wordt meteen een gesprek over het leven zelf, in al zijn wankele momenten.

Johan Heldenbergh is een man die veel kan: teksten schrijven, theater maken, spelen in films. In The Broken Circle Breakdown komen al die talenten samen. Het scenario is gebaseerd op zijn theatertekst en -voorstelling, en hij speelt samen met Veerle Baetens de hoofdrol.

Het is een film waarbij een mens moeilijk onbewogen kan blijven. Een verhaal over twee geliefden die elkaar helemaal vinden, en samen een kind krijgen. Een leven vol vrolijkheid. En dan wordt hun dochtertje Maybelle ziek.

Je hebt voor de derde keer met Felix van Groeningen gewerkt. Waarom zeg je elke keer weer ja tegen hem?

"Er zijn mensen met wie ik altijd kan werken. Felix is er zo eentje. Omdat hij op het idiote af gedreven is, en dat ook vraagt van zijn acteurs. Als hij je probeert te bereiken, en je belt hem niet binnen het kwartier terug, wordt hij lastig. Ik ken dat verlangen naar zoveel focus. Maar de manier waarop hij dat aanpakt, daar sta ik elke keer weer van te kijken. Zonder ook maar één moment boel te maken, krijgt hij een hele crew zover om hem te volgen in wat soms ongewone keuzes zijn. 'Het is het beste voor het project om die kamer opnieuw te behangen.' En hop, de hele decorploeg werkt de nacht door om dat waar te maken. Ik kan daar alleen maar jaloers op zijn. Ik zou in zo'n geval ruimte laten voor discussie, en mij al op voorhand excuseren voor wat ik vraag. Als iemand dan weigert, zou ik uiteindelijk gedwongen worden om te zeggen: 'En toch zal het moeten.' Niet goed hè. Ik ben te veel een sorrymens."

Bang om de liefde van de ander te verliezen?

"Waarschijnlijk wel. Het is zelfs nog ingewikkelder, denk ik. Ik ben altijd bang dat het beeld dat de ander van mij heeft niet overeen komt met het beeld dat ik graag zou hebben dat iemand zich van mij vormt. Ik wil dat ze mij een goed mens vinden. Voor mij is dat heel belangrijk. Omdat ik probeer recht te zetten wat figuren uit mijn verleden fout hebben gedaan."

Zoveel druk die je op jezelf legt.

"Ik kan gelukkig veel stoom aflaten in mijn werk. Ik schaam me er niet voor om te zeggen dat spelen, schrijven, regisseren ook een therapeutische functie heeft. Ik herinner me Jappe Claes, die vertelde dat hij op de begrafenis van zijn vader zat te denken: zo voelt het wanneer je je vader verliest, dat moet ik onthouden voor als ik zo'n scène moet spelen. Je zit zo objectief mogelijk naar jezelf te kijken, terwijl de dingen je overkomen. Dat helpt.

"Maar de druk is wel groot, ja. Ik ben de voorbije zomer in therapie geweest. Heel fijn om de dingen te kunnen bespreken met een slimme, betrokken buitenstaander. Zelfs dan betrap ik mezelf erop dat ik de ander binnen probeer te doen. Ik zal mijn gedrag verpakken als ik dingen moet vertellen waar ik niet trots op ben, in plaats van gewoon rechtuit te zijn. En ik zeg zelfs in die omstandigheden sorry. Die therapeut moet elke keer opnieuw bevestigen dat er geen oordeel wordt geveld over mij, pas dan kan ik verder."

Wijst dat dan op een gebrek aan geloof in jezelf?

"Ja, ik denk het wel. En dat moet je in jezelf zoeken. Als je het moeilijk vindt om in jezelf te geloven, wordt bevestiging van anderen erg belangrijk, als je niet oppast. Maar dat is als een lijntje coke: het werkt maar even, en als het weg is, herinner je je hoe leuk je dat vond en krijg je zin in meer. Ik probeer er mijn geluk alvast niet meer van te laten afhangen.

"Connie Palmen heeft in Geheel de uwe een genadeloos portret geschetst van het type mensen dat acteur wil worden. Ze hebben een afwezige vader, ze voelen de nood om te zeggen: 'Kijk naar mij, zie wat ik kan'. Ze hopen dat ze iets te vertellen hebben, maar zijn te onzeker om een boek te schrijven. Voor mij een absolute aha-erlebnis: dat klopt verdomme helemaal.

"Ik ben niet op alle fronten onzeker. Ik durf bijvoorbeeld wel onvoorbereid een podium op te klimmen en anderhalf uur te praten, zomaar, met het vertrouwen dat mensen daar iets aan zullen hebben. Wat ik dan weer niet durf is tegen mijn garagist zeggen dat hij mijn auto zou moeten repareren binnen de garantie, of op restaurant een biefstuk terugsturen omdat ik hem bleu gevraagd had en hem à point heb gekregen.

"Ik ben nu vijfenveertig, en ik heb veel moeite gedaan om mezelf bij te sturen. Maar ik sta het mezelf nu en dan toe om niet tegen mezelf te moeten vechten. Ik zal die biefstuk wel opeten, ik zal wel zo met die auto blijven rijden, of vragen of Joke (Devynck, zijn vriendin en moeder van hun drie kinderen, GODB) ermee naar de garage wil gaan. Alsof ik aanvaard dat ik een kleine handicap heb. Er ontbreken twee vingers aan die ene hand, dus kan ik niet knippen met mijn vingers, en dat is oké. Dat kan heel warm voelen, soms, dat beetje mededogen met mezelf. Zo lang dat niet te zeer in strijd is met het mededogen dat ik moet en wil hebben voor anderen, tenminste."

Een pleidooi voor mededogen, dat zie je ook vaak in je werk, nee?

"Ja. Er wordt zo snel en zo gemakkelijk geoordeeld. Mensen noemen de dingen zo snel een zonde. Terwijl het vaak een zwakte is, geen misdaad. Stel, in mijn verleden heeft er iemand overal stylo's weggenomen, en ik ben mijn hele leven bezig om overal stylo's terug te leggen, om dat te neutraliseren. Dan zou het zo veel deugd doen als mensen konden zeggen: stylo's stelen is een zwakte, geen vreselijke daad die getuigt van eindeloze slechtheid. Want dan hoefde ik daar niet zo onder gebukt te gaan. Begrijp je?

"Dat is trouwens een van de redenen waarom ik verliefd ben geworden op Joke: zij oordeelt nooit. Zij zal altijd pleiten voor empathie en begrip. Dat is soms ook lastig. Zoals dat wel vaker gaat zijn de dingen waar je voor valt later net de dingen waar je last mee hebt. (lacht) Maar ik blijf het toch bovenal fantastisch vinden van haar."

Wat vind je zelf je grootste onvolkomenheden?

"Goh, dat zijn er zoveel..."

Kies er twee dan.

"Ik kan me maar niet interesseren voor het repareren van de dingen in en om het huis. En ik kan slecht vriendschappen onderhouden. Dat vind ik jammer. Maar ik stop heel veel tijd in mijn werk, en ik heb ook nog een gezin, dus blijft er nauwelijks ruimte over. Ook omdat ik op zulke onregelmatige uren werk, terwijl mijn vrienden in normale ritmes zitten. Ik heb het daar wel moeilijk mee. Want ik kan mij heel erg hechten aan mensen, en dan doet het zo veel zeer om ze weg te duwen, of te merken dat je zelf wordt weggeduwd. Zoals bijvoorbeeld nu met Veerle. Ik voel dat we elkaar op een afstand houden. Dat kan bijna niet anders. We hebben maanden gerepeteerd, daarna intens samen gespeeld. We zijn op zoek gegaan naar een manier om te kunnen geloven dat de wereld zou instorten zonder de ander. We hebben al die liefde op elkaar geprojecteerd. Daar hebben we veel moeite voor moeten doen. Zij waarschijnlijk nog veel meer dan ik. (lacht) Maar nu vervliegt dat allemaal. Want we weten dat we zoiets nooit meer zullen meemaken. Niemand gaat ons ooit nog casten als koppel, want we zijn voor altijd die geliefden uit The Broken Circle Breakdown. En ik heb er evengoed toch last van, van die afstand."

Je hebt de voorstelling destijds gemaakt met Mieke Dobbels. Was het niet vreemd om opeens met een andere actrice te moeten werken?

"Ja. Mieke is mijn theaterlief, de persoon met wie ik van alle mensen het liefst heb gespeeld. Maar ik heb de klik moeten maken. Niet alleen voor mezelf, maar ook voor Felix en Veerle. En dat is aardig gelukt, want het was fijn werken met haar. Hoe zij mij bijvoorbeeld bij de hand heeft gepakt toen we die vrijscènes moesten doen. Ik had dat nog nooit gedaan. Ik was tot nu toe altijd de kerel in de rolstoel, of de foute janet, maar nooit de jeune premier. Dus was ik poepzenuwachtig. Maar met veel humor heeft zij mij geholpen. Geweldig van haar."

Wat is het fijnst en het moeilijkst aan spelen met jou, denk je?

"Zoals iedereen denk ik dat ik een hele gemakkelijke mens ben om mee te spelen. (lacht) Ik vermoed dat het leukste en het lastigste aan met mij werken hetzelfde is: ik leg de verantwoordelijkheid altijd bij de speler. Omdat ik hem of haar gekozen heb en dus honderd procent vertrouw, vind ik het niet nodig om te zeggen hoe hij of zij het moet doen. Ik wil niemand beperken. Sommige acteurs vinden dat heerlijk, anderen worden er zot van."

Ik heb begrepen dat het een heftige draaiperiode is geweest. Dat kan bijna niet anders, als je het over ziekte en verlies moet hebben, neem ik aan?

"De eerste opnameweek was die in het ziekenhuis. Dat is inderdaad ongelooflijk heftig. En dat kleurt de rest van de periode. Omdat je je dat diepe verdriet moet voorstellen om het te kunnen spelen. Dat had ik al tijdens de theatertournee, dan kwam ik thuis en dan kon ik 's ochtends aan de ontbijttafel beginnen te janken omdat ik zo blij was dat mijn kinderen er nog waren, terwijl ik ze in mijn verbeelding de vorige avond weer eens had omgebracht. Ook tijdens deze draaiperiode hebben mijn dochters meer dan eens gezegd: 'Papa, je moet ons niet zo hard vastpakken.' (lacht)

"Het is ook nogal wat om te werken met zo'n jonge actrice. Dan speel je tussendoor toch onvermijdelijk ook een beetje papa voor zo'n meisje. Wat mij betreft heb ik met Nell Cattrysse dan ook een band voor het leven opgebouwd."

Waar kwam de keuze voor zo'n beladen onderwerp eigenlijk vandaan?

"Ik wou een theaterproject maken rond countrymuziek. Daarin gaat het nooit over louter vrolijkheid. En de manier waarop ze de dingen benoemen, dat intrigeerde mij. Ze zullen nooit zeggen: ik voel mij slecht want mijn moeder is dood. Ze zullen zeggen: ik heb gisteren opnieuw behangen, want mijn moeder is dood. Ik hou van die omweg die zo veel vertelt.

"Die keuze voor country was intuïtief. Omdat ik de nood voelde aan vlees voor mezelf als speler, de nood om diep te gaan. En dan is een verhaal over een kind dat ziek wordt, en een koppel dat worstelt om dat met elkaar te overleven, ongeveer het ultiemste wat je kunt vertellen.

"Het heeft ongetwijfeld ook met angst te maken, en hoe die te bezweren. Het gebeurt zo vaak dat Joke met de kinderen weg is, terwijl ik elders ben. En dan schiet dat toch wel eens door je hoofd: wat als er nu iets met hen gebeurt?"

Jij kiest wel vaker voor de lastigere thema's. Wat zegt dat over jou?

"Veel van die onderwerpen draag ik mee vanuit mijn verleden: zelfmoord bijvoorbeeld, dat blijft mij maar fascineren. En dus niet omdat ik zelf geneigd ben om dat te doen, maar om wat ik heb meegemaakt. Rebellie, politieke boosheid, ook dat komt vaak terug. Omdat ik iets wil veranderen. Al is het maar iets kleins. Omdat ik wil geloven dat mijn voorstellingen verandering teweeg kunnen brengen. Zoals na Massis. Toen zijn vijf toeschouwers, ik heb ze geteld, mij komen vertellen dat ze al jaren voor het Vlaams Belang stemden, en dat ze dat nu toch niet meer gingen doen. Zulke dingen maken mijn beroep voor mij waardevol."

In deze film gaat het ook om de liefde, en hoe moeilijk dat is. Is dat ook iets wat je bezighoudt?

"De liefde is moeilijk, ja. Voor mij is de zin van het leven de zucht naar geluk. En ik kan niet gelukkig zijn zonder verliefd te worden, van tijd tot tijd. Liefde is volgens mij het hele streven van een mens. Ik vind het niet eens dom van mezelf, wat ik nu zeg."

Word je makkelijk verliefd, dan, omdat je zegt: van tijd tot tijd?

"Ja. En meestal op Joke. Ik kan heel goed in stilte bewonderen. En bewonderen hangt nauw samen met verliefd worden, vind ik."

Val je eerder op het verschil of op de herkenning?

"Joke en ik staan in heel veel dingen diametraal tegenover erkaar. Maar in de basis moet er herkenning zijn, anders werkt het nooit, volgens mij. Ik zou bijvoorbeeld nooit een relatie kunnen hebben met een liberaal, laat staan een nog rechts- ere variant. Ik zou niet willen zijn met iemand die iets neemt zonder iets terug te geven, onder het motto: als ik het niet doe, doet een ander het wel. Zo kan ik niet door het leven gaan."

Uit de film blijkt ook een rabiate afkeer van religiositeit, waar komt die vandaan?

"Ik ben niet tegen geloof. Maar ik ben wel tegen fundamentalistische strekkingen binnen het geloof die een mens van zijn verantwoordelijkheid ontslaan, en die bijvoorbeeld bepaalde wetenschappelijke ontwikkelingen in de weg staan. Er zijn al kinderen gestorven aan bepaalde ziektes, omdat George Bush vanuit zijn geloofsovertuiging tegen stamcelonderzoek was. Daar kun je toch alleen maar kwaad van worden? Gelukkig kan ik die kwaadheid kwijt door tegen mijn publiek te staan roepen in een theater. Of door in films te spelen als deze."

Je hebt eens gezegd: er komt een dag dat ik het niet fijn meer zal vinden, dit beroep...

"En die dag is er inmiddels gekomen. Na de laatste take van The Broken Circle Breakdown. Ik was opeens moe, kapot, triest. De fut was eruit. Ik voelde geen enkele artistieke drive meer, ik had niks meer te vertellen. Dat heeft een maand of acht geduurd. Het was gewoon te veel geweest: eerst de theatertournee van The Broken Circle Breakdown, nadien Schellebelle 1919 (de ambitieuze film die Johan Heldenbergh maakte met ongeveer zijn hele dorp, GODB), daarna werken met Felix. Ik ben gewoon te diep gegaan. Maar in retrospect is het wel goed dat dit mij overkomen is. Ik heb voor mezelf beslist dat ik nooit meer zo ver wil gaan. Dat ik een ander kader moet scheppen waarbinnen ik kan werken zonder als een bezetene tot het uiterste te gaan. Dat maakt me ook wel triest, want het was net die intensiteit die er ook voor zorgde dat ik zelf niet één keer een slecht project heb gemaakt, denk ik. Dat klinkt misschien aanmatigend, maar het is wel zo. Omdat ik mij zo totaal gaf, want ik wou niemand teleurstellen. Nooit.

"Het heeft ook met de midlife te maken. Ik kreeg het gevoel dat al het goeie gepasseerd was, en dat ik nu alleen nog kon uitbollen. Ondertussen denk ik: het zal anders zijn, en met wat geluk gaat het niveau van wat ik doe niet naar beneden. Het is vooral een kwestie van de agenda gewoon niet belachelijk vol te proppen. We zien wel.

"Ik ben nu bij compagnie Cecilia een nieuw project in elkaar aan het steken: Giovanni. Een half jaar geleden geloofde ik niet dat het er ooit zou komen. Maar dit keer schrijf en regisseer ik enkel, en dat helpt al enorm. Het is toch dat spelen elke avond dat mij nekte. Ik hoop maar dat het mooi wordt."

Wat mag ik je toewensen, voor de komende jaren?

"Een snelle auto of een jong lief tegen de midlife, dat zou wel wijs zijn. (lacht) Nee, dat ik op een rustigere manier kan werken zonder de goesting te verliezen om mijn publiek te beminnen en te schoppen. En persoonlijk: dat ik almaar beter leer om voor mezelf op te komen, zonder anderen te vergeten. Dat zou geweldig zijn."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234