Vrijdag 25/06/2021

Johan Daisne & de KP

Uit elke regel spreekt zijn bewondering voor de verwezenlijkingen van het Russische volk, een volk dat, zo lijkt het Daisne, elke dag werkt aan een nieuwe maatschappij

Door Jan Stuyck

"De Kommunistische Partij is de georganiseerde voorhoede van het volk, het besturend instrument, dat het volk zelf smeedt in den loop van zijn strijd. Hare historische taak is, het volk naar de overwinning te voeren op de kapitalistische oligarchieën, en het te leiden in den opbouw van eene nieuwe maatschappij." Deze korte programmaverklaring staat afgedrukt op de achterzijde van een van de hierbij afgebeelde lidkaarten van de Kommunistische Partij (KP). Beide kaarten behoren aan de Gentse schrijver Johan Daisne, die vooral bekendstaat om zijn magisch-realistische romans zoals De trap van steen en wolken en De man die zijn haar kort liet knippen. Je zou niet meteen verwachten dat deze schrijver van droom en realiteit zich zou inlaten met politiek, maar onlogisch is dat natuurlijk niet. Met name de KP serveerde van meet af aan een mooie droom van een betere wereld. Kort na de Tweede Wereldoorlog wilde de KP de opbouw van een nieuwe maatschappij realiseren door deelname aan de regering. De KP had namelijk bij de eerste naoorlogse verkiezingen een flinke stemmenwinst kunnen binnenrijven. Dat succes kwam er hoofdzakelijk dankzij haar imago als 'partij van de gefusilleerden'. Een heleboel van haar leden zat tijdens de bezetting in het verzet en velen lieten het leven.

Daisne sympathiseert reeds voor de oorlog met de communisten. Tijdens zijn studie aan de Gentse universiteit, waar hij van oktober 1930 tot begin 1935 economische wetenschappen studeert, interesseert Daisne zich voor Rusland. Een cursus Slavische talen laat hem kennismaken met de Russische taal. In 1935 zal hij samen met August Vermeylen deel uitmaken van een Belgische wetenschappelijke zending naar Rusland, onder leiding van Nobelprijswinnaar prof. dr. J. Bordet. Bij zijn terugkeer schrijft hij hierover een reportage, 'Stof op het Kremlin', gepubliceerd in de socialistische krant Vooruit. Uit elke regel spreekt zijn bewondering voor de verwezenlijkingen van het Russische volk, een volk dat, zo lijkt het Daisne, elke dag werkt aan een nieuwe maatschappij. Tijdens de oorlog wordt Johan Daisne lid van het Onafhankelijkheidsfront (OF) en zorgt hij voor koerierdiensten, hulpfondsen, het opstellen en verspreiden van vlugschriften en clandestiene bladen. Vaak vinden vergaderingen van de plaatselijke OF-afdeling bij hem thuis in alle illegaliteit plaats.

Het OF is de grootste verzetsorganisatie tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het OF vormt zich progressief en relatief snel. Begin 1942 bestaan er reeds kernen van het OF in de grote steden, waaronder in Daisnes Gent. Het OF bundelt naast communistische strijders, ook liberalen, katholieken en in mindere mate ook socialisten. Zo ontstaat een vreemd, maar strategisch huwelijk tussen rivaliserende 'democratische' strekkingen van voor de oorlog. Allen vinden zich terug in het sterk antifascistische karakter van het eenheidsfront OF. Al zit het OF flink ingebed in de KP, de organisatie profileert zich als een pluralistische verzetsorganisatie, zoals ook blijkt uit hun blad Front. Blad van de weerstand en de democratie.

KP-lid en OF'er Johan Daisne debuteert in dit blad in september 1946 met een 'In Memoriam Robert Mussche', over zijn Gentse vriend en collega-schrijver die een leidend OF-lid was. Behalve enkele vertalingen van Russische gedichten, eigen gedichten en filmbesprekingen verschijnt er daarna nog weinig van Daisne in het blad. Wellicht heeft dat te maken met Daisnes groeiende onvrede met de ideeën van de Linkse Heren van de KP. Zo pakt Frontmedewerker en overtuigd communist Nico Rost, aan wie Daisne tijdens de oorlog nog een veilig onderduikadres in Brussel had bezorgd, Daisne stevig aan. Rost verwijt Daisne naar aanleiding van zijn bloemlezing van de Russische literatuur getiteld Van Nisjevo tot Chorosjo (1948) "politieke naïviteit" en "politieke ongeschooldheid". Om zijn stelling duidelijk te maken heeft Rost begin 1949 twee lange artikels nodig waarin hij Daisnes bloemlezing en visie rigoureus met de grond gelijkmaakt. De artikels dragen de titel 'Kritiek onder vrienden', een nogal ongelukkige en cynische keuze want de teksten staan vol van ongemeen scherpe passages. Rost meent dat Daisnes selectie van Russische auteurs niet alleen arbitrair en subjectief is, maar bovenal politiek incorrect. Want, aldus Rost, Daisne vermeldt Russische auteurs die het communistische sovjetsysteem aanklagen en ervoor terechtstaan.

Daisne vindt dit kortzichtig en bekritiseert op zijn beurt de strakke partijlijn: hij staat naar eigen zeggen een ondogmatisch socialisme voor, een socialisme waar plaats is voor individualisme. Daisne ontwikkelt zijn eigengereide visie op het communisme reeds in 1944, wanneer hij nog volop gelooft in de communistische zaak. In een artikel in het Gentse communistische blad Volkswil van 8 oktober 1944 onder de veelzeggende titel 'De nieuwe wereld, door een nieuwe mens', roept hij de lezer op individueel de verantwoordelijkheid op te nemen: "Weest allen soldaat voor een wezenlike nieuwe orde, maar elk zoals hij het het best meent en kan. (...) Werk aan uzelf en uw evennaaste en u zal voor allen werken." Individualisme en een geëngageerd socialisme staan mekaar, volgens Daisne, niet in de weg.

Het Internationaal Vredescongres van Intellectuelen in Wroclaw op 25-28 augustus 1948 brengt een ware ontnuchtering bij de auteur teweeg. Daisne ergert zich aan de "dialectische wartaal" en de "raadselachtige machtspreuk" van de Russische delegatie. Bovendien merkt hij op: "Het hele Congres is neergekomen op een eenzijdige campagne tegen het Amerikaans kapitalistisch imperialisme, zonder te onderzoeken of daar geen Russisch communistisch imperialisme tegenover staat. Voor wat hoort wat."

Daisne ziet almaar meer in dat de KP geen "besturend element (is) dat het volk zelf smeedt in den loop van zijn strijd", maar onwrikbaar dogmatisch en autoritair optreedt. Rond oktober 1948 besluit Daisne definitief het communisme de rug toe te keren. In zijn 'Kerstgedicht 1948' rekent Daisne af met zijn communistische droom, symbolischer dan de laatste twee regels uit het vijfde vers kan het niet: "Ik heb mijn lidmaatkaart gescheurd - barbaar! Bandiet! -// en de twee helften, beide, naar omhoog gestoken".

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234