Zaterdag 19/06/2021

Jimmie Durham als kiezel in de schoen van de kunst

Jimmie Durham toont zo'n 120 sculpturen, installaties en video's in een uitgebreid retrospectief in het Antwerpse M HKA. Het werk van deze invloedrijke Amerikaanse kunstenaar is kritisch, persoonlijk en humoristisch. Maar het is vooral ontregelend.

Jimmie Durham. Een kwestie van leven en dood en zingen tot 18 november in M HKA, Leuvenstraat 32, Antwerpen. Di-zo 11-18u., do tot 21u. www.muhka.be

Jimmie Durham (71) is een Cherokee indiaan maar wil daar eigenlijk niet te veel nadruk op leggen. Toch speelt zijn afkomst een niet onbelangrijke rol in zijn leven en zijn kunst.

In de jaren 70 wijdde Durham zich aan de verdediging van de rechten van de indianen in Noord- en Zuid-Amerika: hij werd lid van het American Indian Movement en richtte mee de International Indian Treaty Council bij de Verenigde Naties op. In 1980 stopte hij met zijn politiek engagement en keerde terug naar de kunst. In 1987 verliet hij de Verenigde Staten: eerst vestigde hij zich in Mexico, later kwam hij naar Europa, waar hij nog steeds woont. Tegenover de VS neemt hij nog altijd een afwijzend standpunt in: "De Verenigde Staten zijn een wraakzuchtige natie, omdat wij (de indianen, ER) er onze plaats niet kennen." En: "Alle landen in Noord- en Zuid-Amerika hebben zich schuldig gemaakt aan volkerenmoord op ons, de indianen."

Er zijn nog redenen waarom hij de VS de rug heeft toegekeerd: "De mensen zijn voortdurend boos op dingen die in hun ogen vreemd zijn. Over een boek of een kunstwerk kunnen ze alleen praten in termen van succes . Elke waardeoordeel is gebaseerd op commercie." Durham ontwijkt New York dan ook als kunstcentrum.

Maar eigenlijk praat Jimmie Durham niet zo graag. "Ik ben tegen taal", zegt hij. De kunst moet zelf communiceren. Toch gebruikt hij in zijn werken hier en daar taal, maar speelt er graag spelletjes mee of wijst op de dubbelzinnigheden en tekortkomingen ervan. Durham houdt er ook niet van dat zijn kunst symbolisch geïnterpreteerd wordt. Hij houdt evenmin van emotie of godsdienst.

Zijn afkomst speelt een belangrijke rol in sculpturen en assemblages uit de jaren 80. In het M HKA staan een tiental werken die opgebouwd zijn uit skeletten, hout en gevonden voorwerpen: ze doen denken aan maskers of totempalen, maar telkens zijn er enkele elementen die het werk onderuithalen. Aan een elandschedel heeft Durham op de plaats van het gewei een krik bevestigd en een opgezet dier krijgt een achteruitkijkspiegel mee. Dat soort werk is ontregelend, maar er zijn ook werken met een politieke of filosofische implicatie. Een beeld van Cortez - de Spaanse kolonisator van Zuid-Amerika - is opgetrokken uit een afvoerpijp, enkele betonijzers en een industriële naaimachine. Zo haalt Durham het beeld van 'macht' onderuit. Pocahontas' Underwear uit 1985 is een helrode slip, 'verrijkt' met kralen en veren om het exotische karakter en de clichés over indianen te benadrukken. De rode slip maakt deel uit van de (ironische) installatie On Loan from the Museum of the American Indian.

Durhams afkeer voor religie krijgt vorm in een houten beeld (Jezus?) dat zijn stigmata toont maar ook een rode (bloedende?) fallus heeft en een foto van een dierenskelet toont. Het bloed zit op de 'verkeerde' plaats en leven na de dood is er niet. Explicieter zijn twee manden waarin kleden en baarden liggen van 'ontheiligde heiligen'.

Toch wil Durham met zijn werk geen politieke stellingen innemen, wel aanzetten tot verwarring en denken. Dat doet zijn beste werk ook. Zo is er een 'triomfboog' uit allerlei gevonden voorwerpen zoals een pvc-buis, een voetbal en een gewei. Durham stelt zich veel vragen bij architectuur en de macht die zij bevestigt. Er is een reeks verhullende en onthullende zelfportretten. Wat toont een gezicht? En er is het Museum of European Normality (2008), een parodie op een Eurocentrisch documentatiecentrum.

Soms is zijn kunst erg vermakelijk. Murder Weapons by Maigret begint met een pijp en gaat voort met allerlei objecten die de vorm van een pijp hebben maar iets totaal anders zijn. Zo plaatst Durham zich in een traditie van Magritte en Broodthaers, van dada en surrealisme. Hij speelt met vormen en zet ons vaak op het verkeerde been. Hij speelt met onze vooroordelen, en met onze magische, symbolische of talige manier van denken.

De steen is een element dat vaak terugkomt, in verschillende hoedanigheden. Durham gooit een urinoir kapot (Duchamp!) of bekogelt er een ijskast mee. Dat gebutst object noemt hij St Frigo. Het is zijn manier om een beeldhouwwerk te maken. En er vallen nog stenen: in emmers met verf, bijvoorbeeld, om zo een schilderij te doen ontstaan.

De kunst van Jimmie gaat alle richtingen uit: ze is geëngageerd, politiek, agressief, ontroerend, talig, grappig en vooral ontregelend. Kunst als stoorzender, kunst als kiezel in een schoen.

Toch overtuigt de tentoonstelling niet helemaal. De selectie had strenger gemogen, in bepaalde ensembles is te veel van hetzelfde te zien. De poëtische ontroering en magische ontregeling uit het begin verdwijnen in de jongste werken. Toch blijven een aantal beelden op het netvlies gebrand, zoals de enorme steen die een bed doet ineenzakken. Alsof de steen zich niet bewust was van zijn gewicht en gewichtigheid. Dat is Durham op zijn best.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234