Zondag 04/12/2022

Achtergrond

Jihad voor de democratie

null Beeld © AP
Beeld © AP

Het Westen steekt te eenzijdig energie in de zogenaamde oorlog tegen IS, vindt psycholoog Fathali Moghaddam. Hij wil meer inspanningen zien om jongeren die aan het radicaliseren zijn, op het rechte pad te brengen. De eerste stap? 'Gooi het multiculturalisme overboord.'

JANNY GROEN

Uiteraard moeten terroristen worden opgejaagd en liefst uitgeschakeld voor ze kunnen toeslaan. Maar om daar heel Brussel, het hart van Europa, dagen voor af te sluiten, gaat de Iraanse hoogleraar psychologie Fathali Moghaddam veel te ver. Het zekere voor het onzekere nemen lijkt kloek leiderschap. Dat is het niet, zegt Moghaddam, die is gespecialiseerd in de psychologie van conflict. "In plaats van collectieve veerkracht te stimuleren, vergroten de Belgische autoriteiten de angst onder de bevolking alleen maar."

Moghaddam mist politiek leiderschap van autoriteiten die het hoofd koel houden in tijden van dreiging. Leiders die het acute gevaar onderkennen en tegelijkertijd oog hebben voor de langetermijngevolgen van 'de oorlog tegen IS'. Moghaddam vindt dat het Westen te eenzijdig energie steekt in het elimineren van jihadisten die totaal zijn geradicaliseerd.

In Moghaddams psychologisch terrorismemodel (The Staircase to Terrorism) zijn die naar de vijfde en hoogste verdieping geklommen, onbereikbaar voor iedereen. "Begrijp me niet verkeerd. Ook ik vind dat die met alle machtsmiddelen moeten worden opgespoord, gevangengezet en desnoods gedood", benadrukt hij. "Maar het is een kortetermijnstrategie, waarmee we uiteindelijk niet zo veel opschieten. Want voor elke terrorist die wordt gedood, staan twee nieuwe op."

Leiders met moed en visie zouden veel meer moeten investeren in gasten die de vijfde verdieping in het radicaliseringsproces nog niet hebben bereikt, zegt hij. "Dat is niet soft, maar broodnodig. We focussen te veel op de bomvesten en kalasjnikovs, alsof er maar één type terrorist is. In terroristische netwerken zijn diverse specialisten actief. Denk aan financiële experts, netwerkers, computerdeskundigen, explosievendeskundigen, mediafiguren of managers van lokale cellen. Aan lokale predikers die de geesten van jongeren, vaak op een indirecte manier, rijp maken voor de gewelddadige jihad. We moeten inventiever zijn, op elke verdieping jongeren proberen te verhinderen de trap te beklimmen."

Wereldburger

Potentiële Syrië-gangers van wie wordt verwacht dat ze zullen vertrekken of die al eens zijn tegengehouden door de autoriteiten, plaatst Moghaddam op de derde of vierde verdieping. "Nieuwe wetgeving om die af te stoppen, lijkt me niet nodig. Volgens mij heeft het Westen voldoende juridische mogelijkheden om deze categorie jihadisten aan te pakken. Zorg dat ze worden geïsoleerd van hun radicale omgeving, beperk hun toegang tot internet, geef hen een enkelband, denk aan meldingsplicht. Wees creatief. Wellicht zijn er aanknopingspunten in de manier waarop bijvoorbeeld met voetbalhooligans wordt omgegaan."

Vorige week was Moghaddam in Amsterdam om zijn trapmetafoor toe te lichten op een internationaal congres over preventie, deradicalisering en burgerschap, georganiseerd door TerRa, een project van de Europese Commissie. Mede op basis van zijn ideeën heeft TerRa 'gereedschapskistjes' ontwikkeld voor het signaleren en tegengaan van radicalisering in diverse sectoren van de maatschappij: voor leraren en jeugdwerkers, agenten, gevangenispersoneel, religieuze leiders, journalisten en gemeenten.

Moghaddam is verbonden aan de Georgetown University in Washington en hoofdredacteur van Peace and Conflict, een blad van de American Psychological Association. Zijn wetenschappelijk denken is sterk gevormd door zijn persoonlijke ervaringen. Hij is geboren in Iran, vertrok op achtjarige leeftijd met zijn ouders naar Engeland, waar hij psychologie studeerde. Kort na de val van de sjah keerde hij tijdelijk terug naar zijn geboorteland. Hij maakte de islamitische revolutie van dichtbij mee.

Moghaddam werkte een tijdje als journalist, deed veldonderzoek naar culturele diversiteit in Canada, werkte voor de Verenigde Naties onder meer in Pakistan, en trok van hot naar her. "Een wereldburger", zo noemt hij zichzelf, "met een speciaal oog voor de positie van minderheden".

Dat die radicaliseren vanwege armoedige omstandigheden, discriminatie of een gebrek aan stageplekken, vindt Moghaddam onzin. "Dan zou het jihadistenleger veel omvangrijker zijn. Het gaat veeleer om gefrustreerde verwachtingen, om de perceptie van onrechtvaardigheid. De top van Al Qaida en IS wordt niet gevormd door armoezaaiers uit sloppenwijken. Uit westerse landen vertrekken niet louter losers naar Syrië, maar ook artsen en zakenmensen, die soms hun gezin, huis en auto achterlaten."

Persoonlijke karaktertrekken en omstandigheden, zoals gescheiden ouders of huiselijk geweld, spelen ook een rol, zegt Moghaddam. "Bij radicalisering gaat het vaak om een combinatie van persoonlijke en sociale factoren. Voor bepaalde individuen kan het gevoel van onrechtvaardigheid ondraaglijk worden. Ze zien geen oplossingen, raken gefrustreerd, nemen de trap naar de eerste verdieping. Daar kunnen ze charismatische leiders treffen of actiegroepjes die hun alternatieve wegen naar rechtvaardigheid bieden. Sommigen raken ook daar gefrustreerd en gaan op zoek naar steeds radicalere oplossingen om een einde te maken aan door hen ervaren onrecht."

Het grootste gevaar van terroristen schuilt niet in het aantal dodelijke slachtoffers dat ze maken, stelt Moghaddam. "Dat zijn er relatief weinig. Alleen al in de Verenigde Staten komen jaarlijks tienduizend mensen om het leven door automobilisten die onder invloed rijden en vallen er dertigduizend doden bij schietincidenten. Toch wordt de oorlog niet verklaard aan de dronken automobilist of de wapenhandelaar.

"Het grootste gevaar schuilt erin dat de oorlog die we voeren tegen Al Qaida en IS op den duur onze democratie zal ondermijnen. Terroristen, die onze open samenleving haten, zijn daar op uit. Ik maak me zorgen over de oorlogsretoriek die veel politici gebruiken. In tijden van oorlog zijn drastische maatregelen immers al snel gerechtvaardigd. Neem Guantanamo Bay. Ik zou willen dat politici een jihad beginnen voor de democratie."

Omniculturalisme

De eerste stap die in die jihad moet worden gezet is de strijd aanbinden met het multiculturalisme, adviseert Moghaddam. "Dit is uiterst omstreden, dat besef ik. In veel landen is het multiculturalisme een heilige koe, maar ik zie het als deel van het probleem. Want het verheerlijkt de culturele verschillen, in plaats van overeenkomsten te benoemen. Vooral voor minderheden kan dat desastreus uitpakken. Moslimkinderen in Europa krijgen erin gestampt dat ze anders zijn, dat ze afwijken van de meerderheid. Ze verinnerlijken die boodschap. Dat kan frustraties opwekken en radicalisering in de hand werken."

Moghaddam predikt 'het omniculturalisme', een streven om burgers te prikkelen over hun grenzen heen te kijken en niet te blijven hangen in hun eigen culturele gelijk. Zijn jihad zal er een zijn van de hele lange adem. "In drie of zelfs dertig jaar zijn geen grote resultaten te verwachten. Gedragsveranderingen voltrekken zich tergend langzaam. Ik kan alleen maar hopen dat het Westen wordt wakker geschud en bereid zal zijn en blijven in die jihad te investeren. Aan het eind van de 21ste eeuw zullen we zien of onze open en vrije samenleving heeft kunnen overleven."

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234