Vrijdag 29/05/2020
Ufuk Demir leert de baglama bespelen: ‘Het leek me cool om zo’n traditioneel instrument onder de knie te krijgen.'

AchtergrondProductiviteitsschaamte

Jezelf optimaliseren in lockdown? Onzin

Ufuk Demir leert de baglama bespelen: ‘Het leek me cool om zo’n traditioneel instrument onder de knie te krijgen.' Beeld Francis Vanhee

Van Spaans leren tot push-upchallenges: tijdens de lockdown kampen heel wat mensen met een schuldgevoel over hun tijdsbesteding – zeker wanneer ze zien dat anderen hun uren wel optimaal lijken te benutten. Enter productivity guilt, de ziekte die niet veroorzaakt wordt door een virus.

Dag 34 van de lockdown en ik heb nog steeds geen zuurdesembrood gebakken. Ik heb geen enkel moment gemediteerd en ik kan nog steeds evenveel talen als toen de lockdown van start ging – misschien zelfs minder.

Toen de maatregelen afgekondigd werden en duidelijk werd dat ik mijn avonden en weekends niet meer kon vullen met excuses, ging er nochtans een alarm af in mijn hoofd. De plots vrijgekomen tijd lijkt een onverwacht geschenk voor zij die deze uren niet moeten vullen met jengelende koters te entertainen, de zieken en zwakkeren in de samenleving in leven te houden, brood op de plank te brengen of op een creatieve manier ­alsnog een inkomen bij elkaar te harken. Er is immers zoveel dat ik nu kan doen. Moet doen. De stapel boeken naast mijn bed effectief lezen in plaats van ze te gebruiken als decoratiestuks. Kleding die ik niet meer draag fotograferen en op Vinted ­zetten. Mijn badkamertegels opnieuw voegen. Uitzoeken waarom mijn cloud zegt dat hij vol zit. Uitzoeken wat de cloud eigenlijk is. En eigenlijk zou ik me ook ­moeten vervelen! Zodat ik de mentale ruimte heb om mijn debuutroman te schrijven.

Pandemie? Opportuniteit!

Mijn sociale media bevestigen de druk die ik voel. Ik heb twee maanden om mijn cv, mijn lichaam en mijn woonst te transformeren, om alle dingen te doen waar ik altijd van zei dat ik er geen tijd voor had. Een meme die ik te vaak heb zien opduiken, spreekt de gevleugelde zinnen dat “Als je na de lockdown nog steeds geen sixpack hebt, geen businessplan voor je eigen bedrijf hebt opgesteld of dat scenario hebt geschreven, ontbrak het je niet aan tijd, maar aan discipline.”

Je zou denken dat mentaal en fysiek overeind blijven terwijl je geconfronteerd wordt met de grootste gezondheidscrisis van de afgelopen decennia voldoende is, maar blijkbaar geldt dat niet als cardio. Als we deze tijd niet ten volle benutten, zo lijken de marketingjongens en -meisjes achter mijn Instagram-ads te zeggen, hebben we die dan wel echt beleefd? “Komaan watjes, dit is geen pandemie, dit is een opportuniteit!”

Het is niet zo verwonderlijk dat we deze lockdown proberen te optimaliseren. Dit is tenslotte de maatschappij waarin van iedereen wordt gevraagd om werkelijk elke job – of je nu magazijnier bent voor een dag of jurist – ‘met passie’ te doen. “We zijn voorgeprogrammeerd om altijd maar meer en beter te willen”, schrijven organisatiewetenschappers Carl Cederström en André Spicer in hun boek Desperately Seeking Self-Improvement. “Net zoals we niet maar één paar jeans kunnen kopen en dan tevreden zijn met die broek voor de komende jaren, voelen we hetzelfde over onszelf. Er schuilt een miljardenindustrie achter het idee dat we ieder deel van onszelf constant moeten upgraden – zelfs delen waarvan we niet wisten dat ze een upgrade nodig hadden.” Die Alles Kan Beter-economie, die The Atlantic ‘the commodification of inadequacy’ noemt, is de drijfveer achter bijvoorbeeld vulvacosmetica, apps die je slaap tracken en je stappen tellen, maar ook achter alle advertenties die ons nu uitgekiende zeswekendiëten voorschrijven.

Wat ga je immers doen als je geen Mandarijns leert met de tijd die je over hebt omdat je geen twee uur moet pendelen, geen communiefeesten moet afschuimen of niet naar dat optreden kan? Helemaal niets? Kan niet, zo zegt ons buikgevoel.

Alles Kan Beter-economie

Het idee dat we bezig moeten blijven en beter moeten worden, zit ingebakken in de mens, schrijft Brits journalist Will Storr in zijn bestseller Selfie. “Het is ons ingegeven door onze natuur – al van in de oudheid respecteerden we dat er een vorm van hiërarchie heerst en verlangen we naar status – om vooruit te komen in het leven.” Ook onze cultuur speelt volgens Storr een rol. “Van de oude Grieken, met hun idee dat de mens een rationeel wezen is dat ernaar moet streven zijn volle potentieel te benutten naar religie, waarin het belangrijk is om jezelf te overstijgen en het nietsdoen een zonde is tot de Amerikaanse pursuit of happiness”, legt Storr uit aan The New Yorker. Sindsdien is het alleen maar erger geworden. Onze neoliberale realiteit en het idee van de maakbare mens, waarbij je je succes en je falen zogezegd in eigen handen hebt en de illusie dat we alles kunnen worden wat we maar willen zolang we maar ons best doen, draagt volgens Storr bij tot het idee dat we geen excuus hebben om niet te streven naar perfectie. Een streven dat doorsijpelt naar ieder aspect van ons leven, met social media die de ander de kans geeft om die perfectie te beoordelen. De perfecte geboorteaankondiging. Het perfecte ontbijt. De perfecte citytrip. En nu dus ook: de perfecte quarantaine. Hustle culture is de cultuur die voorschrijft dat je voortdurend moet werken en dat je daar beloond voor wordt. En hustle culture stopt voor niemand – zelfs niet voor een virus. 

Wanneer we niet streven, voelen we ons schuldig, een fenomeen dat de laatste jaren onder de noemer productivity guilt bekendstaat. De angel? Die zogenaamde productiviteitsschaamte slaat niet enkel op de werkvloer, maar ook op onze vrije tijd. Het is het wrange gevoel dat je krijgt wanneer je Friends voor de tigste keer bingewatcht in plaats van die Serieuze Documentaire waar iedereen het over heeft of wanneer je een uurtje gaat joggen terwijl iedereen wéét dat een high-intensity workout van twintig minuten veel efficiënter is. Tijdens de lockdown viert productiviteitsschaamte hoogtij, zeker bij wie niet in een essentiële sector tewerkgesteld is.

Het is een vraag die langzaamaan de wekelijkse corona citizen-science-enquête binnengeslopen is: voelt u zich vaker nutteloos? In mijn omgeving geven vrienden die meer dan genoeg om handen hebben, bijvoorbeeld omdat ze telewerken en ondertussen kinderen proberen bij te laten benen met hun leerstof, te kennen dat ze zich schuldig voelen omdat hun kroost meer voor tv zit dan anders, omdat ze hun garage nog niet hebben opgeruimd of zelfs omdat ze ’s avonds voor Netflix ploffen – terwijl dit nochtans niet zou afwijken van een ‘normale’ werkweek.

Liese Verbeemen: 'Tijdens een Skype-gesprek met mijn psycholoog kwam naar boven dat ik eigenlijk het schilderwerk waar ik in mijn jeugd zo veel plezier aan had beleefd, misschien toch wel weer wilde oppikken.'Beeld Francis Vanhee

Doe-verslaafd

“Productiviteit is een heilig woord geworden”, weet Rudi Francken, veerkrachtcoach en zaakvoerder van loopbaancentrum Mind Your Brain. “Steeds meer mensen zijn doe-verslaafd en laten hun eigenwaarde afhangen van hun productiviteit. Ze kunnen niet stoppen nee zeggen. Nu er in heel wat sectoren op de pauzeknop wordt gedrukt, stort hun zorgvuldig opgebouwde kaartenhuisje in elkaar. Heel wat werknemers vallen in een zwart gat – zelfs al kunnen ze nog van thuis werken, omdat hun structuur wegvalt.” Volgens Francken zorgt dat voor gevoelens van rusteloosheid en soms zelfs complete mentale chaos. “Onze eerste reflex is om dan maar zo veel mogelijk extra andere dingen te gaan doen, terwijl dat niet altijd de oplossing is. Zeker niet als we de verkeerde dingen doen of de dingen om een verkeerde reden doen.”

Even voor de goede orde: urenlang verlamd in je zetel door het nieuws scrollen is net zomin bevorderlijk voor je welzijn als jezelf de druk opleggen dat je iedere dag een bananenbrood moet bakken. Al is voor sommige mensen dat bananenbrood bakken een remedie om net overeind te kunnen blijven, weet Jasmien Maes (29). Zij heeft haar technische werkloosheid gebruikt om knuffels te leren haken aan de hand van YouTube-tutorials. “Mijn vriend en ik verwachten in juni een kindje, en ik wou daar op een positieve manier naartoe werken in plaats van te zitten stressen over de situatie. Haken had ik vroeger al eens gedaan, maar nooit meer dan een lapje. Die knuffels waren behoorlijk ingewikkeld voor mij – het is met een patroon waarbij je je steken moet tellen en je hoofd erbij moet houden.” Voor de toekomstige mama was het de ideale manier om haar af te leiden van het nieuws en zich te concentreren op iets anders. “Ik heb toen de maatregelen aangekondigd werden niet gedacht: oké, nu kan ik beginnen handwerken. Maar omdat alles waar ik voldoening uit haalde plots wegviel, had ik iets nodig dat me deed stoppen met piekeren. Dit haken is eerder uit zelfzorg.”

Ook voor Liese Verbeemen (29) bleek het afstoffen van een oude passie de manier om deze mentaal uitdagende periode het hoofd te bieden. “Die eerste twee weken van de lockdown heb ik niets anders gedaan dan van mijn bed naar de zetel verhuisd. Ik voelde me zo nutteloos. Tijdens een Skype-gesprek met mijn psycholoog kwam naar boven dat ik eigenlijk het schilderwerk waar ik in mijn jeugd zo veel plezier aan had beleefd, misschien toch wel weer wilde oppikken.” Liese volgde kunsthumaniora en wilde dat ook verder studeren, maar haar onzekerheid en zelfkritiek staken daar een stokje voor. Ze belandde in de horeca en staat nu dus op non-actief. Halverwege de lockdown doopte ze met aarzeling de penselen in de verf. “Ik heb het nog steeds heel moeilijk om de stem in mijn hoofd uit te zetten, maar ik probeer mezelf wel toe te laten om fouten te maken. Ik maak mijn doelstellingen kleiner en realistischer. Als ik niet tevreden ben, hang ik het toch op, en als ik eens een dag niet wil schilderen, is dat ook oké. Ik heb nog geen enkel moment aan mijn werk gedacht”, geeft ze toe. “Voorlopig voel ik me daar ook niet schuldig over.”

Leer je ABC

Kan productiviteit dan ook een copingmechanisme zijn? “Er zijn activiteiten die je nu kan ondernemen om je mentaal welzijn een duwtje in de rug te geven”, weet professor motivatie- en ontwikkelingspsychologie Maarten Vansteenkiste, die uitlegt dat die activiteiten moeten voldoen aan één (of meerdere) van de drie psychologische basisbehoeftes die fundamenteel zijn voor het welbevinden. Die behoeftes kan je onthouden aan de hand van het acroniem ABC: Autonomie, verBondenheid en Competentie. Sinds 19 maart werd de bevrediging van die basisbehoeftes dagelijks in kaart gebracht door Vansteenkiste en zijn collega’s van de UGent. In totaal gaven 15.281 personen met een gemiddelde leeftijd van 49 jaar aan in welke mate ze zich autonoom, verbonden en competent voelen.

“Uit de resultaten blijkt dat verbondenheid, ondanks de opgelegde fysieke afstand, de meeste voldane behoefte van het trio. Blijkbaar slagen we erin om op andere manieren een bevredigend contact te onderhouden met familie en vrienden. Ook met onze competentiebehoefte zit het relatief goed. We voelen ons bekwaam, misschien omdat we nieuwe vaardigheden ontwikkelen of van oude vaardigheden opnieuw gebruikmaken”, zegt het rapport. Wanneer mensen dus iets nieuws leren, zoals bijvoorbeeld een taal, of iets anders kunnen ondernemen, zoals opnieuw in je moestuin werken, kan dat bijdragen tot psychologisch welzijn – zoals we zien bij Liese en Jasmien. Toch, zo duidt Vansteenkiste, is het belangrijk dat het geen verplicht nummer wordt. Dat frustreert je behoefte aan autonomie. “Als je bijvoorbeeld met yoga begint omdat je Instagram je aanmaant dat te doen, kan je je misschien wel competent voelen, maar als dit geen authentieke keuze is die je echt wil, dan zal yoga een minder gunstig effect hebben. Het is een evenwichtsoefening: je kan meerwaarde zoeken en genereren voor jezelf, maar afhankelijk van of die activiteit gedreven is door dwang en de drang om je te bewijzen, ga je dat anders ervaren.”

Yogachallenge

Wanneer we polsen naar hoe mensen deze lockdowntijd invullen, zijn de antwoorden uiteenlopend. Sommigen reageren smalend met “Welke tijd?”, terwijl anderen droogweg reageren dat ze hun drie weken oude baby in leven proberen te houden, dat ze hun handen vol hebben met hun angststoornis of ernaar streven vooral geen alcoholverslaving over te houden aan dat dagelijks glas wijn om de verveling of chaos tegen te gaan. Veel anderen vertellen wel enthousiast over hun nieuwe hobby of afgestofte passie. Er worden vlijtig talen (her)aangeleerd, yogachallenges aangegaan, instrumenten beoefend en zelfs aan pyrografie gedaan. Nee, ik wist ook niet wat dat was. Opvallend: zij die hun lockdownhobby nog steeds volhouden, zijn effectief zij die zichzelf daar niet in dwingen en gestart zijn vanuit een oprechte interesse. Zeker nu we ons al vaak tekortgedaan voelen in onze autonomie – omdat we ons noodgedwongen moeten houden aan heel wat nieuwe regels die de overheid ons oplegt – is het belangrijk dat die lockdownactiviteit uit jezelf komt.

Ufuk Demir: ‘Ik wilde al een tijdje lessen volgen bij de academie in Berchem, maar het kwam er nooit van.’Beeld Francis Vanhee

Zoals bij Ufuk Demir (32) bijvoorbeeld, die de baglama weer op de schoot heeft genomen. “Het snaarinstrument speelt een heel grote rol binnen mijn cultuur. Ik heb als tiener ooit lessen gevolgd, maar vrij snel opgegeven”, vertelt Demir. “Ik maak nu zelf ook muziek met Turkse en Koerdische invloeden. Het leek me cool om zo’n traditioneel instrument onder de knie te krijgen. Ik wilde al een tijdje lessen volgen bij de academie in Berchem, maar het kwam er nooit van. Nu leer ik via het internet opnieuw de basis. Ik ben nogal inspiratieloos voor mijn eigen muziek op dit moment, dus ik focus mij op iets praktisch, zonder nu al bezig te zijn met wat er ik er uiteindelijk mee kan doen.”

“Die drang naar zelfactualisatie, naar nieuwe dingen leren en onszelf ontwikkelen hebben we allemaal”, zegt Vansteenkiste. “Wat opvalt bij activiteiten die mensen langer volhouden – dat zie je bijvoorbeeld ook bij het formuleren van nieuwjaarsvoornemens – is dat het dingen zijn waar mensen plezier in scheppen. Pure interesse en oprechte nieuwsgierigheid kunnen best de motor zijn. Het risico is dat je deze intrinsiek motiverende activiteiten, die je wel vaker ook goed kan, omturnt tot een prestatietaak. De lat moet steeds hoger. Zo verkrijg je goedkeuring, van anderen of van jezelf. Laat de lokroep van dit prestatiedenken je interesse en genot niet besmetten, laat staan verpesten”, zegt de professor.

'Ik zing doodgraag en het is de enige passie die ik heb waar ik niet professioneel mee bezig wil zijn', vertelt Joppe De Campeneere.Beeld Francis Vanhee

Voor Joppe De Campeneere (22) maakt het niet uit dat de stemoefeningen via TikTok nooit tot een carrière als beroepszanger zullen leiden. “The stakes are low, the fun is high”, lacht de twintiger. “Ik ben al sinds mijn jeugd gebeten door het musicalvirus. Ik zing doodgraag en het is de enige passie die ik heb waar ik niet professioneel mee bezig wil zijn. Voor mij is het echt een uitlaatklep, het is ontspannend, ook al ‘werk’ ik in principe wel aan mijn stem.” De Campeneere vindt in de oefeningen met glaasjes water ook een manier om even heel bewust met zichzelf bezig te zijn en uit te zoeken hoe het lichaam werkt en ademt. “Het is beter dan heel de tijd op mijn telefoon scrollen.”

Ook veerkrachtcoach Francken zegt dat de drijfveer achter je uitlaatklep belangrijk is. Dat je intrinsiek gemotiveerd moet zijn, en geen externe voldoening moet verwachten. Dat wil soms ook zeggen: je hoeft je versgebakken koekjes niet op Instagram te zetten, of met anderen delen dat je ronde acht van dat ene workoutprogramma hebt vervolledigd. Probeer die bevestiging van anderen los te laten, adviseert hij. “Als je er de tijd voor hebt, is dit eigenlijk een uitgelezen moment om stil te staan bij wie je bent en wat je wil. Wie was je precorona, en wie wil je postcorona zijn? Dat is een goede oefening.”

Dat klinkt nochtans verdacht veel als: optimaliseer jezelf deze lockdown?

Francken lacht.

“Ja en nee. Want om de antwoorden op die vragen te vinden moet je eerst kunnen stilstaan en alles verwerken. De oefening begint met het aanvaarden van wat is. Dat je oké bent zoals je bent. Laat rust toe in je hoofd, zodat je minder vanuit angst en meer vanuit intuïtie beslist en voelt wat je nodig hebt en wat je plezier brengt.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234