Woensdag 29/09/2021

Focus

"Jeugdvrienden die sterven aan het front. Dat raakt je"

V.l.n.r. Faisal, Driss, en Moad en Yassine El Boudaati in de cinema. Ze vinden dat de film Layla M. een realistische weergave is van wat ze zelf hebben meegemaakt of van dichtbij hebben gezien. Beeld Wouter Van Vooren
V.l.n.r. Faisal, Driss, en Moad en Yassine El Boudaati in de cinema. Ze vinden dat de film Layla M. een realistische weergave is van wat ze zelf hebben meegemaakt of van dichtbij hebben gezien.Beeld Wouter Van Vooren

Layla M. vertelt het verhaal van een Nederlands meisje dat naar het front in Syrië vertrekt. Wij gingen naar de film met enkele jongeren die weten wat radicalisering is. 'Ik kreeg het bericht dat een zelfmoordaanslag de snelste weg naar het paradijs was.'

Vier twintigers uit Vilvoorde zijn het, die op onze vraag naar Brussel afzakken om naar Layla M te kijken. De Nederlandse film vertelt het verhaal van een meisje met Marokkaanse roots dat radicaliseert, verliefd wordt en naar het Midden-Oosten verhuist. Onze vier panelleden komen pratend en gesticulerend door de deur van de bioscoop gewaaid. Een van hen wil anoniem blijven, zodat hij vrijuit kan spreken. Het is al snel duidelijk wie. Driss* geeft geen hand aan de dames van distributeur Cinemien, die deze avant-première mogelijk maken. Hij kijkt hen met vragende ogen aan. "Ik hoop dat je dat begrijpt." Ze antwoorden bevestigend.

Driss is een indrukwekkende verschijning. Hij heeft een lange baard en een zabiba, een vlek op het voorhoofd door veelvuldig contact met het gebedsmatje. Ook vlak voor de film begint, zoekt hij in stilte een hoekje richting Mekka voor zijn gebed. In ruil voor deelname aan deze screening hadden we popcorn beloofd, maar er is een meevaller voor het onkostenbudget: Driss vast vandaag. Vrome moslims vasten ook buiten de ramadan.

Hij heeft een vriend meegebracht, Faisal. Beide Vilvoordenaars hebben ooit geflirt met vertrek naar Syrië. "Op een bepaald moment was een deel van mijn vroegere klasgenoten vertrokken," vertelt Faisal, "en ze namen contact met mij op via Facebook en berichtenapp Viber. 'Komaan, waar wacht je nog op?'"

"Ik had voor hun vertrek veel met hen gesproken over de oorlog en de video's uit Syrië hadden ook mij geraakt. Ik dacht soms dat ik er humanitaire hulp kon bieden. Maar af en toe kreeg ik ook letterlijk berichten zoals dit: 'Jezelf laten ontploffen, dat is de snelste weg naar het paradijs'."

null Beeld © Pief Weyman/pief.ca
Beeld © Pief Weyman/pief.ca

"Antwoordde je dan niet: als dat inderdaad de afslag naar het paradijs is, waarom neem jij die dan niet?" Moad El Boudaati weet als geen ander hoe hij op dit soort situaties moet reageren. De ene keer met een kwinkslag, de andere keer met kennis van de Koran. Sinds twee jaar is hij casemanager voor de deradicaliseringsdienst van de stad Vilvoorde. Zijn neef Yassine is mee, omdat ook hij de ene na de andere zag vertrekken naar het front en benieuwd is naar de film.

Ouders verliezen greep

De pompende openingsscène krijgt hen allevier doodstil. Layla (actrice Nora El Koussour) blijkt een assertieve meid met een hoofddoek die vrijwillig lijnrechter speelt voor de voetbalclub van haar broer. Na een racistische en vervolgens ook seksistische opmerking van de scheidsrechter geeft ze er de brui aan. Even later blijkt dat Layla met haar vriendinnen actief campagne voert tegen het boerkaverbod. Een foto van Layla in nikab en met opgestoken vuist zorgt voor stevige discussies aan de eettafel. "Het begint met het verbieden van een boerka," declameert Layla, "maar het eindigt straks met Wilders als premier die alle Marokkanen het land uit wil."

Layla blijkt al een stuk radicaler dan haar ouders en dat stoort ons panel. "De opbouw was te kort", zegt Driss. "We zien haar niet echt veranderen. Bovendien denk ik dat iemand die radicaliseert dat niet onmiddellijk aan haar ouders zou vertellen. Ik denk niet dat ze in een normaal gezin die foto in nikab bij het avondeten zou bovenhalen. Dat soort provocaties doe je niet."

"Let op, in sommige gezinnen wel, hoor", onderbreekt Moad El Boudaati. "Misschien niet de jongens. Die komen laat thuis, kruipen achter hun pc en spreken er niet over. Maar meisjes wel. Dan zie je heel duidelijk dat generatieconflict, waarbij moeders zeggen 'doe dat Batman-kleed eens uit'."

null Beeld © Pief Weyman/pief.ca
Beeld © Pief Weyman/pief.ca

De film maakt pijnlijk duidelijk hoe de liefhebbende ouders de grip op hun dochter verliezen. Na een van de ruzies verwijst de moeder naar de achttiende verjaardag van Layla: "Nog een paar maanden en je bent van ons af. Kun je lekker studeren, uitgaan, plezier maken." Terwijl Layla helemaal niet wil uitgaan of plezier maken. Layla is bezig met het leed in Syrië en Irak.

Driss: "Dat is zeer herkenbaar. We hebben hier een luxeleventje waarin we niks tekortkomen en dan laten ze je die video's zien van een vader met zijn twee overleden dochters. Dan voelt die jongere generatie zich emotioneel aangesproken."

Net zoals bij Sharia4Belgium zie je in de film hoe Layla en haar groepje video's opnemen in het appartement van een van de leden.

Yassine El Boudaati: "Ze overtuigen je ervan dat jij persoonlijk verantwoordelijk bent. Jij hebt een beter leven, maar je behoort tot een en dezelfde gemeenschap, de oemma, dus moet ook jij je deel doen. En ze creëren een wij-zijverhaal door filmpjes te maken over het leed dat bepaalde legers in Syrië aanrichten."

Driss: "In die filmpjes provoceren ze. 'We hebben hulp nodig omdat anders onze broeders en zusters afgeslacht worden. En met de sociale media is het bereik gigantisch geworden én constanter. Met één klik gaat het online, en er is amper nog aan te ontsnappen. Zelfs voor wie er niet gericht naar op zoek gaat."

null Beeld © Pief Weyman/pief.ca
Beeld © Pief Weyman/pief.ca

Het lijkt niet eenvoudig om een antwoord te bieden op de beelden van bombardementen in Syrië. Want het valt moeilijk te ontkennen dat een apathisch Westen het regime van Assad geen strobreed in de weg legt. Misschien zijn we met zijn allen wel verantwoordelijk?

Moad El Boudaati: "Je moet dat ontkrachten door hen te wijzen op het geopolitieke. Zo kun je duidelijk maken dat geen enkele groepering ginder om een edele, religieuze zaak strijdt. Uiteindelijk draait het allemaal om macht. Hun doel is het verwerven van grondgebied. Dat heeft niks met de islam te maken."

Yassine El Boudaati: "Als er aanslagen worden opgeëist, geven ze bijna altijd politieke motieven aan. Zelden of nooit religieus."

Driss: "Terwijl degene die geronseld is, soms bereid is om te sterven als een martelaar. Dat is het doel dat hij voor ogen heeft. Maar hij vergeet dat hij maar een pionnetje is."

"Een vriendin van Layla zegt haar dat ook op het moment dat ze een nikab aandoet op school. 'Dat is allemaal politiek gezeik.' En daar heeft ze gelijk. Maar dat zag Layla op dat moment niet meer, dat vervaagt."

Vriendschappen verbreken

Layla vervreemdt niet alleen van haar ouders en haar broer, maar ook van haar vriendinnen die niet tot de radicale groep behoren. Driss ontkent dat hij ooit om die reden vriendschappen heeft verbroken, maar Moad El Boudaati plaatst daar kanttekeningen bij: "Je trok vanaf een bepaald moment wel altijd met dezelfde mensen op, toch?"

Driss: "Ja, misschien ging ik wel minder en minder met bepaalde vrienden om, dat zou kunnen. Ik had geen nood meer om met hen af te spreken."

Faisal: "Wat gaan die mensen je bijbrengen, als je in tegengestelde richtingen denkt? En dus ga je na verloop van tijd enkel nog omgaan met mensen die je steunen in je gedachtegoed."

Moad El Boudaati: "Ik weet nog goed dat het in 2012 in Vilvoorde altijd dezelfde groep jongens was die met elkaar omging. Ze gingen samen naar de moskee, samen iets eten, en zo verder. Maar in het begin gaan ze tenminste nog naar de moskee, na verloop van tijd zie je ze ook daar niet meer."

null Beeld © Pief Weyman/pief.ca
Beeld © Pief Weyman/pief.ca

Hij laat een filmpje zien op zijn gsm van een protest voor de ingang van de moskee in Vilvoorde. Bijna exact dezelfde scène speelt zich af in Layla M. Onder leiding van Jean-Louis Denis, ondertussen veroordeeld voor ronselpraktijken, delen enkele jongeren flyers uit. Onze Vilvoordenaars duiden op de beelden de ene na de andere aan die ondertussen naar Syrië is. Of ginder zelfs naast Abaaoud zat in de pick-up die lijken voortsleepte.

Moad El Boudaati: "Dat protest was op een vrijdag. Ik zag ze aankomen en wist dat ze er alleen maar waren om problemen te zoeken. Op hun flyers stond: 'Je moet de moskee niet volgen, dat is een dwaalspoor'."

"In de beginfase zijn alle moslims nog hun broeders, maar vanaf een bepaald moment beginnen ze ook daar een onderscheid te maken tussen afvalligen en echte moslims. Dan richten ze hun eigen moskee in bij iemand die genoeg plaats heeft, zoals in de film."

"In Antwerpen was er bijvoorbeeld een zaaltje achter een snackbar en daar hielden ze het vrijdaggebed. Jongeren uit Vilvoorde vroegen me vaak mee. 'Kom, we gaan iets eten in Antwerpen.'"

De gelijkenissen tussen de groep van Layla en Sharia4Belgium zijn treffend. Op een bepaald moment loopt haar groep leeg richting Syrië. De klopjacht van de politie maakt hen opgejaagd wild. Layla, ondertussen getrouwd met Abdel (acteur Illias Addab), vlucht met haar man naar België. En vandaar volgt ze hem naar het Midden-Oosten.

null Beeld © Pief Weyman/pief.ca
Beeld © Pief Weyman/pief.ca

Driss: "Dat trouwen is een belangrijk element. Layla is verliefd geraakt en zet zich in voor haar echtgenoot. Er zijn er die trouwen vlak voor hun vertrek, zodat ze ginder geen partner moeten zoeken. Anderen leren dan weer via sociale netwerken een man in het Midden-Oosten kennen en gaan dan naar daar om te trouwen."

Yassine El Boudaati: "Er wordt hen verteld dat het daar beter is. Dat je in een islamitisch land terechtkomt, waar ze je met rust laten en je in een mooie villa kunt wonen. Tja, een villa die verlaten is omdat de bewoners gevlucht zijn. Ze verkopen het als een utopie, terwijl het een land in oorlog is."

Wie zoals ons Vilvoords panel zoveel vrienden heeft zien vertrekken naar het front, krijgt onvermijdelijk ook met overlijdensberichten te maken.

Yassine El Boudaati: "Af en toe horen we van jeugdvrienden die gestorven zijn aan het front. Dat raakt me altijd, ook al weet je dat ze er voor een stuk voor gekozen hebben. Maar je hebt met hen gesport, gelachen... Soms hoor je gewoon al een tijdje niks meer over iemand, en dan kun je het alleen vermoeden. Meestal brengen ze de ouders op de hoogte. 'Gesneuveld als martelaar' heet dat dan."

Ook Layla ontdekt ter plekke al snel de lelijke kanten van de oorlog. Zelfs al probeert ze zich nuttig te maken in een vluchtelingenkamp in Jordanië.

Driss: "Ik denk dat ze net als ik wou vertrekken om de handen uit de mouwen te steken bij een humanitaire organisatie. Maar ik ken er genoeg die zo uiteindelijk toch bij het front zijn beland."

"Mijn beste vriend en ik, we motiveerden elkaar af en toe. 'De dag dat ik vertrek, laat ik het je weten, dan gaan we samen.' Maar die gast is vertrokken en heeft me mooi niks laten weten." (lacht)

Hij vertelt het nu met de knipoog, maar het valt op hoe dicht Driss bij vertrek heeft gestaan. Terwijl hij nu de eerste is om jongeren te waarschuwen.

"Ik heb me wel wat zorgen gemaakt, maar via zijn broer hoor ik dat hij goed zit in Syrië, getrouwd is en een kind heeft."

Moad El Boudaati: "Driss is hier gebleven omdat hij in contact is gekomen met een ander soort salafisme. Hij was enkele jaren geleden vooral bezig met de jihadistische versie, maar dan zijn er mensen van de niet-politieke stroming komen spreken in Vilvoorde en dat heeft hem beïnvloed."

"In zekere zin ben ik gerekruteerd om hier te blijven", lacht Driss, die zichzelf niet radicaal noemt, of salafist. "Ik ben een moslim, ik hou niet van het categoriseren van mensen."

null Beeld © Pief Weyman/pief.ca
Beeld © Pief Weyman/pief.ca

Zijn striktere interpretatie van de godsdienst maakt het hem alvast niet gemakkelijker. Driss is informaticus, maar vindt geen job. Volgens zijn vrienden zit zijn lange baard daar voor iets tussen. En het feit dat hij geen handen geeft aan vrouwen, terwijl die meestal aan de andere kant van de tafel zitten bij sollicitatiegesprekken. Driss verdedigt zich met vuur.

"Ik vind niet dat ik mijn geloof opzij moet zetten, omdat ze niet eens hun best willen doen om het te begrijpen. Dat ze niet eens zien dat ik het uit respect voor hen doe."

De deradicaliseringswerker in Moad El Boudaati wordt wakker: "Is dat hoe de profeet het ons getoond heeft? Dat we voortdurend de confrontatie moeten opzoeken?"

Stereotiep beeld

Onderwerp gesloten. Het aantal vertrekkers uit België is al enkele maanden nagenoeg stilgevallen. Al was het maar omdat het minder eenvoudig is om in het kalifaat te geraken. Bovendien verliest IS zienderogen terrein. Toch is de strijd tegen radicalisering in ons land nog niet gestreden.

Moad El Boudaati: "Er zijn nog altijd gezinnen zoals die van Layla in Vilvoorde. Ik ken een meisje dat openlijk zegt dat ze naar Syrië gaat en voortdurend in conflict is met haar broers en haar moeder. Ze werd ook echt agressief."

"Ik heb haar lang proberen te overtuigen, maar ze is pas bijgedraaid nadat ze online contact kreeg met een groep Franse vrouwen bij IS. Eigenlijk gaat het om deserteurs van IS die nu deel uitmaken van een anti-IS-groep, maar niet weg geraken uit het gebied. Ze vertelden haar dat het geen plek voor vrouwen is."

Ons panel was aanvankelijk van mening dat de film het radicaliseringsproces te snel afhandelde, maar moet uiteindelijk toch concluderen dat het een zeer realistische weergave is van wat ze zelf hebben meegemaakt of van dichtbij hebben gezien.

Layla M. is fictiefilm die daardoor meer kan laten zien dan om het even welke documentaire en dus misschien wel dichter bij de waarheid komt. Een aanrader voor iedereen die meer wil weten over het onderwerp. Over de ontvangst van de film onder moslims zijn de meningen in ons panel verdeeld.

Moad El Boudaati: "Ik denk dat het negatief onthaald zal worden. Veel moslims zijn het beu dat het altijd over radicalisering moet gaan. Dat is te stereotiep. En de jihadisten in ons land die gaan er eens hard om lachen en het een vertekend, propagandistisch beeld vinden."

Driss: "Aan de andere kant denk ik dat een film met een moslima in de hoofdrol toch de nieuwsgierigheid zal wekken. En het moet gezegd dat die twee hoofdrolspelers ongelofelijk goed acteren."

Het is met andere woorden dringend tijd dat een filmmaker uitpakt met een klassiek, romantisch drama met Nora El Koussour en Illias Addab in de hoofdrol. In afwachting is er Layla M.

*Driss is een fictieve naam.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234