Zondag 28/11/2021

Keerpunt

Jesse Segers: "De oude krokodillen gaan er in een rotvaart uit"

Jesse Segers is professor aan de Universiteit Antwerpen en codirecteur van het Expertisecentrum leiderschap aan de Antwerp Management School. Beeld Thomas Sweertvaegher
Jesse Segers is professor aan de Universiteit Antwerpen en codirecteur van het Expertisecentrum leiderschap aan de Antwerp Management School.Beeld Thomas Sweertvaegher

In een wereld waar Trump, Poetin en andere haantjes zegevieren, komt professor Jesse Segers met een gedurfde voorspelling: de leider van morgen deelt zijn macht, cijfert zichzelf weg en staat geregeld op een yogamat. Als de man niet zo’n autoriteit was in zijn vak, we zouden hem weglachen.

Jesse Segers heeft een reputatie waar je niet aan voorbij kunt. Op zijn 37ste geldt de professor als een van de absolute leiderschapsexperts van ons land. Hij is codirecteur van het Expertisecentrum leiderschap aan de Antwerp Management School, schreef met De leider in de spiegel zowat hét handboek over het onderwerp en geeft over de hele wereld lezingen over de leiders van de toekomst. Wat ons doet vermoeden dat zijn these misschien niet zo gek of onrealistisch is als die op het eerste gezicht klinkt.

“We moeten dringend af van het cliché van de leider als eenzame man aan de top”, zegt Segers als we hem ontmoeten in zijn kantoor in Antwerpen. Zijn brede glimlach geeft hem een hoge aaibaarheids­factor, maar als hij praat – snel en gedreven – dwingt hij aandacht af.

“De wereld wordt steeds complexer, onder meer door technologie en globalisering. Het idee dat één individu er vandaag in slaagt om die toenemende complexiteit te vatten, te sturen en iedereen in een bepaalde richting te motiveren is waanzinnig. Onmogelijk. Gedeeld leiderschap is de toekomst, in het bedrijfsleven én de politiek.”

En dat houdt veel meer in dan delegeren, voegt Segers er meteen aan toe. Het betekent: echt de macht delen en een netwerk met andere leiders uitbouwen. “De Duitse bondskanselier Angela Merkel heeft dat goed begrepen. Zij wordt nu door velen gezien als tegengewicht voor de Trumps en Poetins, de beschermer van democratische waarden. Absurd, zegt ze zelf. ‘Complexe en grensoverschrijdende problemen als de vluchtelingen­crisis kan ik niet alleen aan, ik heb andere leiders in Europa nodig die ook opstaan.’”

Probleem: zo’n oproep wordt nog vaak gezien als het doorschuiven en ontlopen van verantwoordelijkheid.

“Dat is het risico. Zeker vandaag. Hoe meer crisis, hoe groter de roep om een grote held die beweert dat hij het allemaal wel zal oplossen. Het ‘daddy, come to rescue’-fenomeen. Complexiteit schrikt veel mensen af, ze kiezen liever voor de illusie van een snelle, makkelijke fix. Daarom floreert een Donald Trump nu ook met zijn boodschap ‘ik zal Amerika wel even op mijn eentje weer groots maken’. Terwijl leidersfiguren als Barack Obama en Charles Michel, die eerlijk verkondigen dat zij niet alles in een-twee-drie kunnen veranderen, dat het stap voor stap moet en in samenwerkingsverband, daarop worden afgerekend.”

Daar zit u dan met de utopie van gedeeld leiderschap. Niemand wil ervan weten.

“In tijden van crisis zullen we inderdaad sneller terugvallen op buikgevoel, angst en nationalisme. Figuren die dat buikgevoel in hun regio kunnen pakken en vertolken, winnen op dit moment. Figuren die meestal niet het voorbeeld zijn van gedeeld leiderschap.

“Trump is, van wat ik kan opmaken, een rasechte machiavellist: hij is niet geïnteresseerd in wat goed is voor Amerika en de wereld, enkel in nog meer macht vergaren voor hemzelf. Hij wil helemaal niet zoeken naar een situatie waarbij alle partijen winnen. Want dat ziet hij als zichzelf verzwakken, en dat maakt hem onzeker.

“Maar gedeeld leiderschap is wel degelijk mogelijk. Toen Trump verkozen werd, dacht ik ook meteen: wat een schitterende kans.”

Toch is uw analyse van de man en zijn leiderschap verre van bemoedigend.

“Trump vertolkt het buikgevoel van een grote groep mensen, en dat mag je niet zomaar verketteren. Dan krijg je miserie. Want mensen willen hun noden eerst beantwoord zien. Alleen: ze zullen zien dat die rechtse jongens met hun aanpak die noden ook niet zullen beantwoorden en weer verder kijken. Alles is een slingerbeweging; eb en vloed.

“Als je nu naar de wereldpolitiek kijkt, lijkt het gedeeld leiderschap inderdaad nog niet te lukken. Maar dat geeft niet.”

Nee?

“In het hier en nu is dat natuurlijk dramatisch. Maar het is net de kunst van leiders om niet te vervallen in het hier en nu. Om net verder te kijken, over generaties heen. Obama heeft ook al gezegd dat hij Obamacare heeft kunnen lanceren door de stappen die Bill Clinton eerder al zette, die op zijn beurt de Kennedy’s mag danken. Leiderschap is een estafettesport.”

Met het risico dat diegene die het stokje nu heeft, achteruitloopt.

“Je hoort Trump toch al zeggen dat hij niet alles van Obamacare zal terugdraaien. Het is een processie van Echternach: twee stappen vooruit, één achteruit. Echt leiderschap vereist geduld en perspectief, op het irritante af. Maar dan gekoppeld aan extreme daadkracht, anders gebeurt er ook niks.

“Een leider is dan ook iets helemaal anders dan een leidinggevende, ook al worden de twee termen vaak door elkaar gebruikt. Als leidinggevende bekleed je een autoriteitspositie waarvan mensen richting, orde en veiligheid verwachten. Terwijl een leider iemand is die net verandering teweegbrengt en mensen in eerste instantie dus zal ontgoochelen. Want je creëert onrust terwijl zij liever veiligheid hebben.”

Zijn sommige mensen van nature een ‘geboren leider’?

“Goed leiderschap kun je leren. Studies wijzen uit dat 30 procent genetica is, 70 procent omgevingsinvloed. Het is dus ontwikkelbaar.”

Valt er een blauwdruk te maken van een goede leider?

“In de jaren 60 hebben ze dat geprobeerd en kwamen ze tot een lijst van tachtig kenmerken. Met andere woorden: zowat iedereen kwam in aanmerking. Dus: nee.

“Een goede leider is ook context­afhankelijk. In tijden van crisis zijn we soms ook echt gebaat bij alfa­figuren met kortetermijnvisie. Maar dan met beperkte macht, als overgangsfiguur.”

Laten we de vraag anders stellen: welke kenmerken moet de leider en leidinggevende van de toekomst volgens u bezitten?

“Kunnen verbinden, zichzelf en het hier en nu overstijgen, de dialoog boven monoloog verkiezen, zichzelf kwetsbaar durven opstellen...”

Gevaarlijk: kwetsbaar wordt nog vaak als zwak gezien. Als het erop aankomt, willen we toch een sterk figuur als leider of CEO?

“Anderzijds zie je het vertrouwen in autoriteitsfiguren en -instituten afnemen. Wat we nu willen zien en voelen, is authenticiteit. En dus ook: CEO’s die zich tonen als mens. Een goed voorbeeld is Rik Vandenberghe, CEO van ING België, die bij het ontslag van 3.500 mensen toegaf dat hij er slecht van sliep. Voor de mensen die moeten vertrekken verandert het niets, maar hij denkt verder: want er zijn er ook veel die blijven en met wie hij nog zal moeten werken.”

Maar is dat authentiek of een goedkope truc?

“Ik geef hem het voordeel van de twijfel. Ik zeg niet dat je als leidinggevende je existentiële twijfels op tafel moet leggen. Maar bij de lancering van een nieuw plan eerlijk zeggen dat je dat plan binnen drie maanden wellicht zult moeten bijsturen, dat je nog moet afwachten wat werkt en wat niet, maakt je eerder geloofwaardig dan zwak. Niemand gelooft nog dat één iemand het allemaal weet en kan.”

In uw boek staat ook: val als leider niet samen met macht.

“Macht helpt mensen dan wel abstracter en op lange termijn te denken, het maakt dat je ook afstand neemt van mensen en in je ivoren toren kruipt. Je voelt minder emoties zoals schuld. Emoties die je nodig hebt om samen te werken. Eén van de hoofdregels van gedeeld leiderschap is daarom: keep your ego in check.”

Makkelijker gezegd dan gedaan.

“Je goed laten omringen is een begin. Jeff Immelt, van het Amerikaanse General Electric, wordt beschouwd als ‘machtig’ zakenman, maar zei ooit dat hij thuis evengoed zijn borden zelf in de vaatwasser moet steken. Even belangrijk is tijd nemen voor introspectie. Mediteren kan daarbij helpen, en mindfulness...”

Alle CEO’s op het yogamatje. Velen rollen nu wellicht met hun ogen.

“Het klinkt wollig, maar geloof me: het helpt wel degelijk. Maar ga je liever op zondag in een bos wandelen, sporten of op café met mensen die je al van kinds af aan kennen: ook prima. Het gaat om momenten inbouwen waarop je bewust nadenkt over wat macht en je positie met je doet, en hoe je de effecten kunt verminderen en minder snel in de val van hoogmoed trapt. Want dat helemaal ontlopen is onmogelijk.

“Herman Van Rompuy ging vaak twee dagen per maand in een klooster zitten. Je kunt niet zeggen dat die man als eerste minister of Europees president niks te doen had, maar die maakte daar tijd voor, bouwde dat structureel in.

“Ik herinner me een persmoment waarbij Merkel Van Rompuy een duwtje geeft, à la ‘leg jij het maar uit, Herman’. Door velen geïnterpreteerd als: Van Rompuy is de loopjongen van Merkel. Terwijl net hij er achter de schermen voor had gezorgd dat Merkel en Hollande weer door één deur konden. Maar hij zegt dat niet. Voor hem was het belangrijk dat Europa een stap verder zette. Wars van ego’s.”

Jesse Segers: 'Een leider moet zich goed laten omringen en tijd nemen voor introspectie.' Beeld Thomas Sweertvaegher
Jesse Segers: 'Een leider moet zich goed laten omringen en tijd nemen voor introspectie.'Beeld Thomas Sweertvaegher

U noemt hem een goed leider, anderen vergeleken hem met een dweil.

“Nigel Farage ja. Hij dweept met een alfamannetje als prototype van een goed leider.”

Veel mensen linken leiderschap toch ook aan charisma, aan flair, gedrevenheid of uitstraling?

“Klopt. Maar belangrijk om te beseffen is: de Steve Jobsen, Elon Musks en Bill Gatesen van deze wereld staan of stonden niet echt alleen aan de top van hun bedrijf. Ze spelen één rol: dat van uithangbord. Maar achter de schermen zijn er mensen die mee de motor vormen. Coleiderschap dus. Problemen ontstaan pas als de gezichten zich meer beginnen voelen dan zij in de coulissen.

“Een leider is ook vooral charismatisch in de ogen van zijn volgers. Charisma is geen noodzakelijk kenmerk om een goed leider te zijn.”

Toch wordt dat nu vaak aangehaald als probleem van Vlaams politiek links: het ontbreekt de partijen aan een charismatisch leider of uithangbord die kiezers kan overtuigen.

“De kunst van storytelling, van je verhaal en visie te verkopen, is natuurlijk wel een metacompetentie van leiderschap. Sommigen zijn daar van nature schitterend in: Obama, Martin Luther King, Steve Jobs, Bart De Wever… Ook dat kun je aanleren. Maar een cursus storytelling maakt je nog geen goede leider. Als je enkel de vaardigheden aanleert, val je snel door de mand. Dan reageren mensen schamper: de manager is duidelijk naar een opleiding geweest. Kijk naar François Hollande: ook al heeft hij een goede speech, het komt altijd nogal houterig en bevroren over.

“Je moet authentiek overkomen, en dan kom ik toch terug bij die wollige introspectie. (lacht) Naast vaardigheden ontwikkelen moet je je ook als mens ontwikkelen. Het is een en-enverhaal. Voor een verhaal kiezen en dat kunnen verkopen, verbinding zoeken, jezelf en het hier en nu overstijgen, dialoog boven monoloog verkiezen en niet samenvallen met de macht.”

Wie komt volgens u dicht in de buurt van dat perfecte plaatje?

“Op bedrijfsniveau mensen als Herman Van de Velde, Wouter Torfs, Joost Callens, Frank Van Massenhoven… De klassiekers. Daarbuiten mensen als Obama en Job Cohen, de oud-burgemeester van Amsterdam.

“Aan die laatste vroeg een journalist ooit waar hij het meest trots op was. Daar had Cohen geen antwoord op. Hij was eerder dankbaar, zei hij. Het bewijs dat het hem niet om ego te doen was. Een goede leider kan zichzelf wegcijferen voor het grotere plaatje.”

Opvallend: u noemt allemaal mannen.

“Omdat die nu eenmaal nog altijd de macht van het getal aan hun zijde hebben. Maar er zijn zeker ook vrouwen te noemen. Angela Merkel bijvoorbeeld. In eigen land vind ik Maggie De Block een goed voorbeeld: ze combineert empathie met daadkracht. Ook zij geeft je het gevoel: het draait niet om mij, maar om het grotere plaatje. Ook al zal ze geen nee zeggen als haar ooit het eersteministerschap wordt aangeboden.”

Geven vrouwen anders leiding dan mannen?

“Onder­zoeken tonen aan van niet. De individuele variabiliteit is nog altijd groter. Het effect van gender op de manier van leiding geven is volgens studies klein, maar wel van dezelfde grootteorde als dat we longkanker krijgen van minder dan tien sigaretten per dag. Het ene vinden we wel significant, het andere niet.

“Als er een verschil wordt gevonden, dan is het dat vrouwen meer transformationele leiders zijn. Dat ze mensen beter kunnen meenemen in verandering.”

We noteren: vrouwen zijn geschikter voor gedeeld leiderschap, hét toekomstmodel bij uitstek.

“Ik kan het me inbeelden. Ego onder controle houden, empathisch zijn, mensen coachen, kijken wat mensen hun noden zijn: het zijn eigenschappen die stereotiep sneller aan vrouwen worden toegeschreven. Maar met stereo­types moet je voorzichtig zijn. Ik zie evengoed mannen die dat fantastisch kunnen en doen. En omgekeerd.

“Toen Hillary Clinton nog in de running was om de eerste vrouwelijke president van de VS te worden, hoorde je geluiden als: met vrouwen aan de macht wordt het allemaal anders. Onzin natuurlijk. Alsof vrouwen immuun zijn voor het corrumperende effect van macht. Ze hebben gewoon tot nu minder kansen gehad om dat te tonen. In Brazilië is er wel een vrouw afgezet, IMF-topvrouw Christine Lagarde is net veroordeeld voor nalatigheid en rond Hillary hing ook rook.”

Het valt op dat veel vrouwelijke leiders eerder het stereotype van het alfamannetje kopiëren. Tot hun kledingkeuze toe.

“Omdat ze dus met dat voorbeeld gevormd zijn. Het zijn kinderen van hun tijd. Vrouwelijke leiders en leidinggevenden bevinden zich nog steeds in een catch 22. Als een vrouw wil voldoen aan de ‘genderrol’ die van haar verwacht wordt, warm en vriendelijk, wordt ze vaak niet als autoriteit erkend. Is ze daadkrachtig, dan wordt ze voor bitch versleten. Ze dient zich bijna als man te gedragen om in zo’n positie te geraken. Dat verandert gelukkig nu er in veel landen meer en meer vrouwen opklimmen; quota helpen wel degelijk, maar het is een traag proces. Stereotypes zijn hardnekkig.”

En wat met de hardnekkigheid van de echte alfamannetjes? Een echte machiavellist laat zich toch niet zomaar opzijzetten door dat gedeeld leiderschap?

“Ik geloof ook dat die haantjes zullen blijven bestaan. Dat is biologie. Alleen gaan die steeds minder ver geraken. Ze hebben de tijdsgeest tegen. Want de wereld wordt nu eenmaal complexer, dat is niet tegen te gaan. En hun soort gedrag zal in die complexe wereld geen sleutel blijken tot succes.

“Kijk naar het bedrijfsleven: daar zie je nu al dat de oude krokodillen en brulapen er in een rotvaart uitgaan. Hun vervangers zijn tussenpersonen: mensen die aanvoelen dat er een ander soort leiderschap nodig is, maar dat nog niet helemaal kunnen doorvoeren. Omdat ze nog zijn gevormd door het oude systeem. Zoals ik al zei: er komt wat geduld bij kijken, op het irritante af.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234