Maandag 30/03/2020

Jeetje, Nederland krijgt ‘Belgische toestanden’

Radicalisering en versplintering: het Belgische recept voor politieke chaos wenkt in Den Haag

Goed, ze moeten geen kieskring splitsen op bevel van hun Grondwettelijk Hof. En bruggen bouwen ze in Nederland doorgaans over water en niet over steden. Maar als je B-H-V en BAM even opzijzet, dreigt, afgaande op het resultaat van de lokale verkiezingen, het politieke kluwen in Den Haag straks even onontwarbaar te worden als bij ons. ‘Belgische toestanden’ kortom, met nu al het vooruitzicht van een bijna onmogelijke regeringsvorming in de zomer. Hm, klinkt inderdaad bekend in de oren.

Wilders: Dewinter met een mozartkuif?Als de weerlicht zo snel was Philip Dewinter met zijn felicitaties voor het nieuwe stembussucces van Geert Wilders en zijn Partij Voor Vrijheid (PVV). “Nederland is nu het gidsland voor alle Europeanen die ervoor kiezen baas te zijn in eigen land”, oreerde het VB-boegbeeld. Is Wilders de Nederlandse Dewinter? Dat zou die laatste wel willen (de eerste al heel wat minder: Wilders distantieert zich doorgaans van alles wat naar Vlaams Belang ruikt). Terwijl in eigen stad en land het succes van VB afbladdert, kijkt Dewinter begerig naar de nog groeiende volksgunst waarvan Wilders mag genieten. Het lijkt er momenteel dan ook op dat Dewinter eerder inspiratie uit Nederland haalt dan omgekeerd. Naar het voorbeeld van Wilders probeert de Antwerpse VB’er zijn antimigrantenstandpunten te verengen tot een antimoslimdiscours, al loopt nog altijd niet iedereen bij het Belang daarin mee.“De gelijkenissen tussen Wilders en het Vlaams Belang zitten vooral in de communicatie”, stelt politoloog Stefaan Walgrave (UA), onderzoeker naar populistische partijen. “Zoals de meeste populisten claimen zij de stem van het volk te vertolken, en als enigen te weten wat er leeft bij dat volk. Ze identificeren zich door zich af te zetten tegen het establishment, dat onveranderlijk bestaat uit een elite van politici en linkse journalisten. En hun volk is een exclusieve club: wie van elders komt of een andere godsdienst belijdt, moet eruit. Waarbij ik wel opmerk dat Wilders nog een flink stuk agressiever uit de hoek komt dan Dewinter. Diens ‘pocket van Mohammed’ klinkt bijna als een aangebrande mop in vergelijking met de haatdragende taal van Wilders.”Toch kunnen de fenomenen Wilders en Dewinter niet zomaar met elkaar ingewisseld worden. “Beiden zitten op een verschillend moment in hun bestaan. Terwijl Wilders de minder radicale varianten à la Rita Verdonk verslindt, wordt het Belang na twintig jaar steriele oppositie bedreigd door gematigder concurrenten als LDD of zeker N-VA, die een grotere garantie bieden op een nuttige stem”, meent Walgrave. Het grootse verschil zit evenwel in de ideologische fond. Professor Walgrave: “Die ontbreekt namelijk simpelweg bij Wilders. Hij heeft na Fortuyn vanuit puur opportunisme een gat in de markt gevonden. Bij het Vlaams Blok/Belang is die antimigrantenhouding er pas achteraf komen bovendrijven. De partij koestert tegelijk nog altijd haar radicaal-nationalistische oorsprong, waardoor ze ook diepere wortels heeft in de samenleving. Wilders is een felle steekvlam, net als Fortuyn. Het is zweten, maar het gaat wel weer voorbij. Het Vlaams Belang piekt nu misschien wat minder hevig, maar de partij zal altijd een trouw electoraat blijven aanspreken.” “Dat maakt Wilders meer vergelijkbaar met een Dedecker, inmiddels al op zijn retour”, vindt ook politoloog Kris Deschouwer (VUB). “Beiden zijn afscheuringen op rechts van een liberale centrumpartij. Hun antireligieuze stellingnames zijn een radicale consequentie van dat liberale gedachtegoed, maar op zich is dat geen ideologisch oorspronkelijke stroming. Het Vlaams Belang zal er nog zijn als Wilders en Dedecker allang tot de geschiedenis behoren.”Ondanks die ideologische verschillen blijft het nettoresultaat voor het landsbestuur wel gelijk. Aangezien niemand echt met hen wil regeren, vormen ze een dood gewicht in de politiek, wat de keuzemogelijkheden voor een coalitie ernstig inperkt. Met die nuance dat de PVV nooit echt in een cordon sanitaire gezet is, hoezeer Geert Wilders dat ook zou wensen. Meteen na de bekendmaking van de resultaten van de gemeenteraadsverkiezingen oordeelde Femke Halsema van GroenLinks dat de PVV in Almere, waar ze de grootste partij is geworden, maar in het bestuur moet stappen. Op nationaal vlak sluit de PvdA een coalitie met Wilders uit, het CDA niet even expliciet. Na de chaotische passage van LPF in de eerste regering (juli-oktober 2002) is het verlangen om met rechts-populisten te regeren overal in Nederland evenwel danig bekoeld.Ieder zijn eigen partijDe PVV van Wilders is slechts één van de inmiddels elf partijen die in de Nederlandse Tweede Kamer vertegenwoordigd zijn. Een gevolg van die versplintering in het politieke landschap is dat er niet echt meer een leidende politieke familie bestaat. Volgens de nationale polls die tegelijk met de lokale stembusgang werden afgenomen, bikkelen CDA en PVV om een nipt marktleiderschap, volgen ook de PvdA en de liberale VVD op relatief kleine afstand, terwijl de kleinere partijen D66, GroenLinks en SP op en neer wippen volgens de hype van de dag. Ook dat kennen we uit eigen land. In België zijn er inmiddels vijf partijen uit de drie traditionele politieke families nodig om een federale regering te vormen, in Vlaanderen heb je er ook al minstens drie nodig en volgens realistische voorspellingen mag Nederland alvast beginnen wennen aan de gedachte dat er een kabinet van vier partijen komt.“Nederland heeft een traditie van een instabiele kiesmarkt met partijen die als jojo’s op en neer gaan”, weet politoloog Deschouwer. “De CDAwas ten tijde van Paars doodverklaard, tot Balkenende op het toneel verscheen. D66 komt uit een dieptepunt, piekte in de peilingen en helt nu alweer naar beneden. Ook de links-radicale SP lijkt over haar hoogtepunt. De grootste partij die Nederland ooit gekend heeft was het CDA - een fusiepartij van drie kleine confessionele partijen - onder Lubbers met om en bij de 35 procent van de stemmen. Nederland is altijd een politiek verdeeld land geweest, net als België en Zwitserland, waar alle ideologische breuklijnen in meerdere varianten samenkomen. In de Tweede Kamer zetelen nu onder meer drie liberale partijen, drie linkse partijen en drie confessionele partijen.”De afwezigheid van een kiesdrempel werkt de versplintering nog meer in de hand. “Als je een parlement samenstelt volgens een nationale kieskring met 150 zetels, volstaat het om 1/150ste of 0,37 procent van de stemmen te halen om een zitje te veroveren”, legt Deschouwer uit. “Dat zorgt ervoor dat kiezers erg vanuit de buik stemmen. Waarom zou je strategisch nadenken over je stem, als de kans hoe dan ook klein is dat ze verloren gaat? En zo komt bijvoorbeeld zelfs de Partij voor Dieren in de Tweede Kamer terecht.”Wie gelooft die mensen nog?Wat die versplintering evenwel politiek problematisch maakt, in België en nu stilaan ook in Nederland, is de combinatie met de steeds hardere en persoonlijkere campagnes om het kanselierschap. Zo agressief als het in 2007 tussen Yves Leterme (CD&V) en Guy Verhofstadt (Open Vld) toeging, zo staan nu ook de scheidende coalitiepartners Balkenende (CDA) en Wouter Bos (PvdA) lijnrecht tegenover elkaar. Beiden hebben zelfs al min of meer een exclusieve tegen elkaar gesteld. “Net in een geatomiseerd politiek landschap is het zinloos en zelfs contraproductief om de illusie te wekken dat je kiest voor een kanselier met één programma”, waarschuwt Deschouwer. “Die tactiek leverde Leterme 800.000 stemmen op, maar ook een onmogelijke regeringsvorming. De kanselier is bij ons nu eenmaal degene die een regeringsmeerderheid vindt, niet degene met de meeste voorkeurstemmen.” “Die vorm van campaigning is, wellicht via mediaformats, vanuit het buitenland overgewaaid”, vervolgt Deschouwer. “In Groot-Brittannië kan premier Brown zijn uitdager David Cameron de huid vol schelden en vice versa, omdat ze weten dat ze toch nooit in dezelfde regering zullen moeten stappen. Hetzelfde geldt voor pakweg Italië of Frankrijk, maar niet voor België en Nederland. Elke politicus weet hier dat hij daags na de verkiezingen met zijn concurrent weer rond de tafel moet gaan zitten. Daar is op zich ook niks verkeerd mee, maar roep dan niet eerst schijnbaar onoverbrugbare tegenstellingen op. Zoiets is nefast voor het vertrouwen in de politieke instellingen.”Bos = Janssens, Balkenende = VerhofstadtDat met name Wouter Bos nu plots hoog inzet op de kanseliersstrijd, is strategisch anders wel begrijpelijk. Door de regering over Afghanistan op te blazen heeft Bos zijn partij vanuit een verloren positie weer in het centrum van het debat geplaatst. En dat is absoluut geen goed nieuws voor enkele van de winnaars van de voorbije gemeenteraadsverkiezingen. Door nadrukkelijk de confrontatie met de ongenaakbare Geert Wilders op te zoeken hoopt hij het succes van Alexander Pechtold bij D66 te kopiëren. Door zich als links alternatief voor Balkenende aan te bieden kan hij het succesvolle GroenLinks leegzuigen. Doet Wouter Bos de succesvolle mobilisatiestrategie van burgemeester Patrick Janssens in Antwerpen over? Kris Deschouwer blijft sceptisch: “Janssens kon zeer breed appelleren omdat zijn uitdager Dewinter een extremist was. Hij liet zelfs de naam van zijn partij vallen, dat zal Wouter Bos niet kunnen. De kans is dus niet onbestaande dat Bos zichzelf vooral uit de volgende regering aan het profileren is.”De positie van Balkenende heeft dan weer nogal wat gemeen met die van Verhofstadt in 2007. Net als destijds bij de Belgische oud-premier overvleugelt het ‘merk’ Balkenende zijn eigen partij in populariteit, en net als Verhofstadt maakt hij daarom van zijn premierschap de inzet van de kiesstrijd. Dat betekent dan wel dat de komende verkiezingen voor hem ofwel opnieuw naar de regeringstop ofwel - naar Verhofstadts voorbeeld - naar woestijn en politiek brugpensioen leiden. En nog een gelijkenisje: net als Verhofstadt heeft Balkenende zich iets te nadrukkelijk en mislukt warmgelopen voor een Europese promotie. Dat zorgt voor metaalmoeheid bij henzelf en frustratie bij de uitverkoren dauphin, die noodgedwongen nummer twee moest blijven. Bij Open Vld was dat Patrick Dewael, bij CDA buitenlandminister Maxime Verhagen.Conclusie: helse coalitievormingNu al is duidelijk dat Nederland na de verkiezingen van juni op een zeer zware regeringsvorming afstevent, eentje zoals dit land na de vorige federale verkiezingen meemaakte. Een kabinet mét de PVV is moeilijk voor te stellen - velen gaan ervan uit dat Wilders dat ook zelf niet echt wil -, een kabinet zonder moet al bijna zeker uit vier partijen bestaan. Een links kabinet (PvdA, GroenLinks, D66, SP) komt dan nog wellicht zetels tekort, een rechts kabinet zonder Wilders ook. De twee grootste centrumpartijen (CDA en PvdA) staan elkaar naar het leven, waardoor ook in het centrum vele mogelijkheden bij voorbaat dichtslibben. Dan zijn er niet veel alternatieven meer over.De formatie voor Balkenende IV was al kantje boord, nu wordt zelfs gesuggereerd een minderheidsregering te vormen, die project per project steun moet bedelen in het parlement. Dat hebben we zelfs in België nog niet gehad. Of laten we dat, om N-VA-chef Bart De Wever voor te zijn, maar meteen zelf nuanceren: de huidige federale regering overleeft zonder meerderheid bij het Nederlandstalige taalgroep van het parlement. Dat is grondwettelijk overigens geen probleem, maar toen Open Vld’er Herman De Croo daar voor de verkiezingen van 2007 in deze krant iets over zei, sprak Yves Leterme daar nog schande van.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234