Woensdag 27/10/2021

Jean Ray Moge de auteur eeuwig leven

De schrijver wordt herbegraven, fictief dan toch. Zijn eigen leven was niet minder verzonnen: 'Als ik nog leef, dan is dat omdat ik altijd eerst geschoten heb'

Brussel

Eigen berichtgeving

Armand Plottier

Veertig jaar na zijn begrafenis verbluft de Gentse schrijver Jean Ray (1887-1964), ook bekend als John Flanders, ons nog steeds met zijn geheimzinnige fratsen. Vanaf vandaag vervult Theater Taptoe immers zijn laatste grote wens: met het 'locatieproject' Semper vivat (Moge hij eeuwig leven) herbegraaft het gezelschap de schrijver, fictief dan toch. Van de Westerbegraafplaats verhuist hij naar Campo Santo, laatste rustplaats van vele bekende Vlaamse kunstenaars en politici. Actrice Chris Lomme leidt de uitvaart.

"Avec Jean, on ne sait jamais", wisten Rays kennissen destijds al. De fantasie van Raymond De Kremer, zoals zijn echte naam luidde, was jarenlang even legendarisch als 's mans tomeloze werklust. Als Jean Ray of John Flanders - die pseudoniemen hanteerde hij voor respectievelijk zijn Frans- en Nederlandstalig werk - produceerde hij romans, kortverhalen, reportages, noem maar op. Een heus eenmansfabriekje. Meer dan honderdvijftig Vlaamse Filmpjes moet hij geschreven hebben en daarbovenop nog meer dan honderd avonturen van Harry Dickson, zijn Amerikaanse Sherlock Holmes.

"Mijn machine is betoverd. Ik zet me achter de machine, draai een wit vel papier in en het ding begint te ratelen. Altijd de machine. Met een elektrische gaat het niet. Ik heb het geprobeerd maar ik ramde ze bijna in elkaar. Mensen houden zo weinig van hun vrienden. Mijn machine is mijn vriendin bij wie ik zweer en waarin eeuwenoude dromen rondwaren", zo beschreef hij zijn schrijfhulp ooit.

Dromen? Bij Jean Ray leken ze nauwelijks te onderscheiden van zijn ware bestaan. Zo verklaarde hij ooit dat "als ik nog leef, dan is dat omdat ik altijd eerst geschoten heb". Een van zijn grootouders zou een indiaanse prinses van de Dakota Sioux geweest zijn, terwijl zijn andere oma in 1848 als Engelse freule deelnam aan de gevechten op de Parijse barricades. Zelf zou hij als zeerover Tiger Jack de Chinese Zee onveilig hebben gemaakt. En eens terug aan land zou hij als dierentemmer een circus roem hebben bezorgd. Zogauw hij de vervelende tijgers beu werd zou hij moeiteloos naar een veiliger job in een Frans observatorium overgestapt zijn.

Helaas, helaas. "De realiteit komt namelijk hierop neer, dat al die schilderachtige bijzonderheden bedenksels zijn, door de schalkse, vermoedelijk niet van mythomanie vrij te pleiten Jean Ray zelf verzonnen", moest ook de fervente Ray-bewonderaar Hubert Lampo weemoedig toegeven. "Het is voor velen van zijn bewonderaars een harde dobber zich bij het denkbeeld neer te leggen dat Jean Ray, wiens beschrijvingen van Londen hun weerga niet kennen (zodat literair belangstellende fotografen er speciaal op uittrokken om er de door hem opgeroepen sfeer vast te leggen!) nooit een voet in de Britse hoofdstad heeft gezet."

De arme dromer en fantast Jean Ray heeft wellicht dus een saai bestaan geleid, denk je dan. Maar ook dat klopt niet. Zo is De Kremer in 1926 tot een effectieve celstraf van zes jaar en zes maanden veroordeeld. Volgens het gerecht was hij een doortrapte aftroggelaar die argeloze burgers oplichtte en zijn buit verkwistte aan een paard met een rijtuig, een jachtgoed en vrolijke tochtjes naar Parijs.

Zeventig jaar later bagatelliseerde De Kremers vriendenkring het verhaal. "Hij had gewoon wat geld 'geleend'. Hij was een artiest, hé, hij dacht daar niet bij na. Achteraf is hij waarschijnlijk zelf geschrokken van de gevolgen." Tijdens zijn onaangename verblijf in de gevangenis zou De Kremer, enkele van zijn beste novellen schrijven: La ruelle ténébreuse, Le psautier de Mayence en Le péril gris: le rat.

De naam Jean Ray was echter meer dan aangebrand en een nieuw pseudoniem bijgevolg meer dan wenselijk. Uiteindelijk werd dat John Flanders, naar Moll Flanders, de heldin van Daniel Defoe, beter bekend als de geestelijke vader van Robinson Crusoe. Waarom Defoe, kun je je afvragen. Omdat die zo mooi over Engelse piraten van Vlaamse afkomst kon schrijven, zo wil de officiële versie het.

In 1929 komt De Kremer vervroegd vrij. Noodgedwongen wordt hij een veelschrijver die zich onder talloze pseudoniemen op talloze kranten- en tijdschriftenartikels smijt.

Pas in 1931 haalt hij het pseudoniem Jean Ray weer van onder het stof. Drie jaar later begint hij als John Flanders voor de paters van Averbode Vlaamse Filmpjes, kortverhaaltjes voor de jeugd, te schrijven. Die samenwerking zou tot het einde van zijn leven duren. Hubert Lampo houdt het voor waarschijnlijk "dat De Kremer wel het onderscheid maakte tussen wat hij om den brode schreef en een aantal kortere en langere verhalen waarin hij zich als kunstenaar volledig kon uitleven".

Flanders oogste succes, de meer literaire Jean Ray vond nauwelijks erkenning. "Ik heb de grens tussen lectuur voor volwassen en die voor de jeugd steeds erg los gehouden. Ik vind dat men de jeugd geen groter affront kan aandoen dan hen van die zeemzoete literaire taartjes voor te schotelen," verklaarde de schrijver kort voor zijn dood.

Of de kloof tussen De Kremers alter ego's werkelijk diep was, betwijfelen ook onafhankelijke critici. Lieven Tavernier merkte ooit terecht op: "De wetten van zijn journalistieke werk golden ook voor zijn literair werk: in eerste instantie een sfeer neerzetten en aanhouden, geen woordballast, de lezer overrompelen. En voor alles: een verhaal moet snelheid hebben."

Als Jean Ray, de Vlaamse Edgar Allan Poe, blijft De Kremer tot op de dag van vandaag bekend van zijn fantastische verhalen Les contes du whisky en zijn roman Malpertuis (1943), waarin de socialistische voorman Edward Anseele een belangrijke rol speelt - Harry Kümel verfilmde dat boek trouwens, met Orson Welles in de hoofdrol. Ray is de grondlegger van de Vlaamse detective (de avonturen van Harry Dickson) en de Vlaamse stripheld (Edmund Bell, met Frits van den Berghe). Op het einde van zijn leven gaf de Parijse uitgeverij Laffont zijn volledige werk uit. "Hij is de dichter van de angst, naast wie je op wereldvlak slechts een H.P. Lovecraft en - niet zonder enige aarzeling - een Borges zal noemen", stelt Lampo. En John Flanders blijft ook nu nog de schrijver van Vlaamse Filmpjes en fantastisch griezelige kinderboeken. Lang voor het succes van Anthony Horowitz of J.K. Rowling schreef hij "heerlijk onpedagogische, avontuurlijke verhalen".

Wie De Kremers herbegrafenis wil bezoeken, moet beseffen hoezeer hij de schrijver de dood wel vreesde. "Mijn hond is oud. Soms lijdt hij en zijn blik wordt smekend. Ik ben zijn God. Hij weet niet dat er achter de God die hij smeekt en die hem redden zal, een andere staat die hij niet ziet. Staat er nog een andere achter de onze? De hond kruipt voor mijn voeten. Voor wiens voeten moeten wij kruipen?"

Semper vivat, nog een zowat de hele maand maart. Meer info: 09/225.01.01, www.publiekstheater.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234