Vrijdag 23/08/2019

'Je verliest altijd van de hoop'

Niks zo schoon als de wankelende mens. 'Al wil je zelf natuurlijk net níét wankelen', zegt Tom Lenaerts. Maandag begint op VIER 'Met man en macht', de nieuwe fictieserie die hij met Tom Van Dyck schreef. Over kiezen en verkozen worden en wat je met die keuzes doet. In de dorpspolitiek, in het leven tout court. Over wankelen dus.

De Dorpstraat ligt vanaf maandag in Ransegem, Josse De Pauw is er N-VA-burgemeester en zijn kleindochter Mieke heeft het syndroom van Down. U hoeft dit hier niet te geloven, maar kijk maandag en dan zult u dat wel doen. Met man en macht is een serie die De parelvissers en Van vlees en bloed minstens evenaart. Een serie die verrast en beklijft. En een tip: hou misschien een zakdoekje bij de hand. Ontroeren zal het u.

Woensdagavond laat in restaurant Kijk Uit in Vilvoorde kan Tom Lenaerts er bijna niet níét over praten. De vermoeidheid van de zenderopstart van VIER, ook vier maanden De kruitfabriek en de opname daarvan die pas een half uurtje voorbij is, veranderen daar niks aan. Hij blijft joviaal. Vriendelijk. Geestig. Dezelfde man die in de uitzending Jean-Luc Dehaene, Pascal Smet en Kamagurka vlot de huiskamer heeft ingeloodst. Iemand noemde hem de "Mark Uytterhoeven 2.0.": natuurtalent zonder autocue.

Hij vindt dat een compliment. Hij is geen interviewer. "Ik ben alleen een geïnteresseerde mens", zegt hij. "Als er een enquête verschijnt waaruit blijkt dat het slecht gesteld is met de actuele kennis van mensen in de lerarenopleiding, dan komen er spontaan vragen in me op. Is het een probleem, vinden we dat een probleem en wat zegt het dat dat al dertig jaar zo is en we daar niks aan doen? Volgens mij zegt het dat de politiek het geen probleem vindt. Anders hadden ze dat allang aangepakt. Maar nee, het gaat al veertien dagen over de benoeming van een gouverneur. Dat vind ik pas smaad aan de bevolking. Het toppunt van cynisme."

"Een programma als dit is een nieuwe wereld", zegt hij dan. "Heel confronterend toch ook. Dat heeft met trots te maken. Als je naar buiten treedt, stel je je kwetsbaar op. En als je je kwetsbaar opstelt, wil je trots zijn op wat je doet. Dat ben ik ook, maar het is totaal iets anders dan wat ik gewoon was. In Met man en machtben je god, of zijn Tom (Van Dyck, RVP) en ik de goden van ons eigen universum. Daarin heb je alle details zelf in handen, je kunt alleen hopen dat de kijker ervan houdt. In De kruitfabriek ben je een dienaar. Mensen mogen dat ook beoordelen, maar ze zouden dat wel met een wekelijks gemiddelde moeten doen."

Een praatprogramma dat je eigenlijk zelf niet wilde presenteren, zo wordt gezegd. Waartoe ze je moesten dwingen.

"Mijn ambitie reikt meestal niet verder dan volgend jaar. Ik had net drie jaar aan Met man en macht gewerkt, waarvan 105 draaidagen. Als een regisseur 40 draaidagen met een film bezig is geweest, zegt hij: laat me nu drie maanden met rust. Het kindje was er, maar de nageboorte nog niet. Maar toen kwam De kruitfabrieken zodra ik besliste om dat toch te doen, deed ik het met plezier."

Je liet net de term 'wekelijks gemiddelde' vallen. Hoe ziet dat er volgens jou uit?

"Dat is heel moeilijk. Ik ben er trots op, maar natuurlijk kan alles elke dag beter. Maar het is zoals ik mijn kinderen meegeef: je moet je in het dagelijks leven alleen echt zorgen maken over de dingen waar je iets aan kunt doen. De rest hebben we niet in de hand. Als Met man en macht eraan komt, wil ik er bijvoorbeeld voor vechten dat zo veel mogelijk mensen dat kunnen vinden op tv. Vroeger was dat makkelijk: we zetten een trailer tussen Man bijt hond en Thuisen 1,3 miljoen mensen zagen dat. Nu ben ik blij dat ik word uitgenodigd door ATV en TV Limburg om over ons programma te praten. Deze week staat Tom Van Dyck in Dag Allemaal, volgende week ik. Bij het belang daarvan hadden we niet stilgestaan, we waren alleen met ons product bezig. Maar het moet. Een paar weken geleden vroeg een goeie vriend van Martin Heylen nog oprecht 'wanneer VIER nu eindelijk op Eén te zien was'."

Dat product heeft veel namen. De kruitfabriek, een verhaal met wat hoekjes. Er werd al geschoven met het aanvangsuur, er werd gesproken over de laatavondversie, een break van tien weken, de stop vanaf 8 maart. Onduidelijk tot wanneer. Dat wijst op zenuwachtigheid. Het verhaal zegt dat Tom Lenaerts himself bij Wouter Vandenhaute op tafel klopte: als er verder zo met De kruitfabriek geschoven wordt, dan zonder mij. "Daar is niks van aan", zegt hij ferm. "Voor de start was de late avond al een optie. Dat van die onderbreking van tien weken las ik in de pers. Dat was nooit een optie. En dat we niet in mei, maar al in maart stoppen, is eigenlijk een zegen. Of beter: ik had het misschien liever een maand langer gehad. Maar fysiek en mentaal komt dit niet zo slecht uit."

Speculatie genoeg nochtans. Zoals: na de zomer komt De kruitfabriek niet meer terug. Hij blaast: "Als ik zie wat er al allemaal gespeculeerd is... Mocht de gemiddelde architect zijn werk doen zoals de gemiddelde mediajournalist, dan reed er niemand nog over een brug. Dat is overdreven, 70 procent van die mensen doet dat wel goed. Maar het zegt wel alles over het perspectief dat helemaal verloren is.

"De verwachtingen van de pers lagen heel hoog. Zij gingen uit van een tsunami, wij rekenden op een leuke golf. Wel, het golfje is wat kleiner geworden. Wij waren niet zo overtuigd, maar we hadden wel de hoop. En we zijn onder die hoop gebleven. Dat is natuurlijk frustrerend." Het cijfer 143.000 kijkers valt. "Dat geloof ik niet. Ik denk dat De kruitfabriek gemiddeld aan 240.000 zit. (glimlacht bijna betrapt) Maar ik weet het, dat is het verschil tussen heel weinig en weinig. Je verliest altijd van de hoop. Nog eens, dat is frustrerend. Ook hoe moeilijk een fantastisch programma als Man bijt hond het kreeg. En nu kun je wel zeggen: dit of dat was fout. Maar achteraf weet je alles van tevoren. Dat doet me heel erg denken aan de analyse van een voetbalmatch...

"Als je dan met zo'n nieuw kindje komt, lig je daar natuurlijk wakker van. Maar aan de andere kant: we waren verdorie zo trots dat al die acteurs, die we elk in twee, drie uur uitlegden welke serie en welke rol we in ons hadden, meteen toezegden. Er was gewoon geen plan B. Dat was dus een fantastisch compliment. Eigenlijk had het toen al mogen stoppen. Met die mensen mogen filmen, dat is alsof je in de Champions League mag spelen. En dan hoop je dat zo veel mogelijk mensen dat kunnen zien."

Dat van die verwachtingen klopt, al was dat ook niet onlogisch. Woestijnvis is succes. Als het dan toch die tsunami niet wordt, dan is dit België: het kanon wordt geladen, meewarige reacties doen pijn, Twitter als uitlaatklep van de virtuele bagger. "Ik heb al eens gezegd dat Twitter een café in Dendermonde is. Zes maanden geleden heeft iemand van de redactie het voor me geïnstalleerd, bijna vanuit het idee: je bent een neanderthaler als je het niet doet. Nu volg ik een aantal mensen, zelf heb ik nog nooit één bericht gepost. En na een half jaar is mijn conclusie dat het inderdaad een fantastisch instrument is, maar dat het toch ook dat café in Dendermonde is waar gewoon altijd hetzelfde volk aan de toog zit. En als ik dan vandaag over de discussie tussen Yves Leterme en Johan Van Overtveldt (hoofdredacteur van Trends, RVP) lees, dan kan ik alleen denken: dat zijn toch allebei mensen met veel werk? Twitter lijkt soms een soort intranet voor politici en journalisten. Ze zeggen soms dat de culturele elite aan navelstaarderij doet, maar wat de politieke en economische beleids- en opiniemakers doen, is eigenlijk nog veel absurder."

Over politiek, zij het dorpspolitiek, gaat Met man en macht. Blijkbaar waren Tom Van Dyck en jij op hetzelfde moment, los van elkaar, met datzelfde thema bezig. Weet je van jezelf waarom en wanneer dat begon?

"Eigenlijk al 35 jaar geleden. Mijn ouders legden de politiek uit als een soap met een vervolgverhaal. Politici waren romanfiguren. Politiek heeft alles wat het leven interessant en tegelijk ondraaglijk maakt. Alles zit daarin: hoe organiseren we ons, hoe zit het met compassie, wat gunnen we elkaar... En op dorpspolitiek vlak komen daar vaak nog familiebelangen bij. Eigenlijk is de arena van de politiek een metafoor voor het samenleven. In dat opzicht is het een serie die over politiek gaat, maar ook niet over politiek."

Josse De Pauw is N-VA-burgemeester en hij is ook meteen écht zo'n burgemeester.

"We zijn met heel veel politici gaan praten en veel quotes in de serie zijn letterlijke quotes uit die gesprekken. Tom en ik hebben die scènes allemaal gespeeld, maar als je die acteurs ziet... Dat wordt meteen 30 procent beter. En los van het feit dat we de fine fleur van de Vlaamse acteurs hadden, was het ook mooi dat een aantal van hen nog nooit samen hadden gespeeld. Monumenten als Viviane De Muynck en Jan Decleir stonden voor het eerst samen op een set. Dat zijn bomen die elkaar ontmoeten. Ook bij Lucas Van den Eynde en Sara De Roo was dat zo. Svenneke De Ridder en Damiaan De Schrijver, toch twee uitersten in de theaterwereld, spelen een fantastisch duo. Soms vergat ik gewoon 'cut' te roepen, zo was ik aan het genieten. Zelfs bij Tom, die ik zo goed ken en van wie ik ook de kleine kantjes als acteur ken, zakte mijn broek soms af. Hij speelde de pannen van het dak."

Een opvallende rol is die van Els Laenen, een meisje met het syndroom van Down.

"Al in de tijd van Schalkse ruiters wilde ik iets met mongooltjes doen. Ik vind ze een eerlijkheid en een onbevangenheid hebben waar we jaloers op kunnen zijn. En ik besef dat je daar makkelijk in clichés over praat, maar het is zo. Tegelijk zit er ook een grote onberekenbaarheid in. Tom en ik zijn ongelooflijke fans van Theater Stap (een gezelschap dat werkt met mensen met een mentale handicap, RVP)en we zijn twee dagen met die gasten gaan oefenen. Dat waren geen audities, meer spelletjes en oefeningen in improvisatie. Els heeft toen ons hart gestolen. Ze is heel oprecht, maar ook heel slim en sluw en combineert een gigantische warmte met overgave en onvoorwaardelijkheid. Een bad vol liefde, ik kan het niet anders zeggen. (lacht) Ook vermoeiend hoor. Als we haar iets vroegen, wilde ze dat alleen doen als ik haar eerst smeekte of ze met me wilde trouwen. Ik heb létterlijk op mijn knieën gezeten en gevraagd: 'Elske, wil je met me trouwen?' Dan zei ze vol overtuiging 'ja' en konden we voortwerken."

Hij zegt er nog iets bij: "Bij een shot met haar heb ik letterlijk zitten wenen achter mijn monitor."

Bij welk shot, dat kan niet in dit verhaal. Anders is er maandag veel magie weg. Maar zijn antwoord illustreert iets. Dat Tom Lenaerts zelf een gevoelige man is. Misschien ook dit: in andere interviews vertelden hij en Tom Van Dyck dat hun vrouwen, bij het lezen van het scenario, allebei opmerkten dat ze "wel heel veel van hun eigen leven herkenden". Dat was voor de Tommen een goed teken. Vraag is: wat zit er van Tom Lenaerts in een van die personages? Het antwoord begint cliché. "Ik ben ervan overtuigd dat er iets van Tom en van mezelf in elk van onze personages zit. Of we dat nu willen of niet."

Maar het gaat verder. "De serie start op een moment dat alle personages op een kruispunt zitten. Het gaat over hoe mensen omgaan met verandering en onzekerheid. Niks is toch zo schoon als de wankelende mens, alleen wil je zelf niet wankelen. Terwijl je dan natuurlijk wel op je interessantst bent. Waarom kijken we in een circus zo graag naar zoiets saais als iemand die over een koord loopt? Omdat we allemaal zitten te wachten op het moment dat hij eraf valt."

Dat het dorp Ransegem heet, zou kunnen vertellen dat er iets ranzigs aan dorpspolitiek zit. "Iedereen is vrij zijn eigen connotaties te maken." Met welke politici ze praatten, verklapt hij niet. Ook niet wie in het panel van politici zat aan wie de eerste afleveringen van de serie al vertoond werden. Wel dat ze het 'herkenbaar' vonden.

En dan klinkt plots, het mag verklapt, bij een bijzonder ontroerende scène met Jan Decleir en Viviane De Muynck, 'Als de dag van toen' van Reinhard Mey. Wie in de jaren zeventig klein was, wordt dan week. Tom Lenaerts was dat al langer. "Het tweede liedje van mijn huwelijksfeest", glundert hij. "Na 'Into My Arms' van Nick Cave."

Een liedje als een madeleine van Proust? Hij knikt, hoort het nog klinken in de woonkamer van zijn ouders. "Het gevaar van fictie is alleen dat je moet zorgen dat met zo'n liedje de wereld opengaat waarvan je wilt dat hij voor de kijkers opengaat."

Het talent dat je hebt, waar komt dat vandaan?

"Van mijn ouders natuurlijk. Ik heb een hele goeie relatie met hen, al kunnen we ook ambras maken. Mijn moeder kan koken met om het even wat en mijn vader heeft een onwaarschijnlijk gevoel voor timing, om maar iets te zeggen. Maar het zijn vooral geweldig flexibele ouders die mij en mijn broer in heel verschillende werelden onderdompelden. Ze voedden ons met veel vertrouwen op. Trouwens: elke avond nog krijg ik van hen een mail. Na élke uitzending van De kruitfabriek. Dat zal vanavond niet anders zijn. En ze sparen me niet hoor. Natuurlijk zijn ze trots en ik weet zelf dat je elke vorm van objectiviteit verliest als het over je eigen kind gaat. Maar ze zeggen het ook als ze iets niet goed vinden. Dat is prima, hoe moeilijk het ook kan zijn kritiek te krijgen van mensen die zo belangrijk voor je zijn. Vorige week stuurden ze me trouwens, uitzonderlijk, een mail nog voor De kruitfabriek. Het was aangekondigd dat we het over de Auwch Award voor vrouwonvriendelijkheid zouden hebben en dat Magda De Meyer van de Vrouwenraad en journalist Tom Heremans te gast zouden zijn. Mijn moeder mailde: 'Hou u in, want ge hebt ongelijk.' Ik heb van hen misschien vooral geleerd niet bang te zijn voor enthousiasme. En dat het beter is vier keer op je bek te gaan dan niks te doen in het leven."

Waaruit blijkt dat gevoel voor timing van je vader?

"Hij heeft een enorm observatievermogen en thuis speelden we hele afleveringen van Koot en Bie na. Daar hebben we in ieder geval de liefde voor tv en fictie meegekregen en mijn ouders moeten toch ook zot geweest zijn van Koot en Bie. Vijftien jaar geleden belde ik Kees van Kooten eens voor een tv-programma en hij zei al snel: 'Ik ken jou wel.' (glundert)Enfin dat ik al twintig jaar mag werken met mensen die ik geweldig respecteer, zoals Josse De Pauw en Jan Decleir, dat is toch schoon. Je wordt in het leven rijker van de ervaringen die je mag opdoen."

Tegelijk relativeert het wellicht dat je bekendheid ophoudt aan de taalgrens.

"Als ik in een winkel kom en ik zeg mijn vrouw dat ze daar wel heel erg vriendelijk waren, dan zegt Tineke altijd: 'Tom, de mensen zijn niet zo vriendelijk. Dat is omdat ze jou herkennen.' Maar het volstaat inderdaad om dertig kilometer verder te rijden en dan herkent niemand je. Zelfs aan de zee in Oostduinkerke, waar ik heel graag kom, valt het mee. Daar zitten veel Franstaligen. (grijnst) Dat verlaagt de pakkans al. In pakweg Knokke lijkt de drempel voor socializing een stuk lager te liggen. Of als je ver in het buitenland zit. Vorig jaar vlogen we van Mozambique naar Nelspruit in Zuid-Afrika en op de luchthaven daar waren er Vlamingen die me herkenden: 'Hier zie, de Lenaerts.'

"Het product waar je aan werkt kan geweldig zijn, maar je moet niet te snel geloven dat je het zelf bent. En het is belangrijk dat je een vrouw hebt die je naar beneden trekt. Of iemand als Tom Van Dyck. Mensen die het contact met de aarde verliezen, zijn mensen zonder goede vrienden."

Er was de voorbije maanden, zoals je al zei, kritiek en veel meewarigheid. Wat troost een mens dan?

"Mijn vrouw. En een paar vrienden. Muziek en drank dienen om je een versnelling hoger te laten gaan in die emotie. Om daarin te zwelgen. Om je te troosten in die emotie heb je je vrouw nodig."

Straks begint dus Met man en macht, een serie waar zijn eigen zoon Willem overigens een minirolletje in speelt. Ter compensatie voor zoveel afwezigheid? Niet echt. Al staat er vanaf 9 maart, als de pauzeknop van De kruitfabriek wordt ingedrukt, wel tijd op het programma. Tijd voor reflectie. Tijd om terug te kijken op de voorbije vier drukke jaren, sinds de eerste wandelingen met Tom Van Dyck om te praten over deze serie. Tijd ook om na te denken over nieuwe plannen: een nieuwe jaargang van De kruitfabriek, een film, een nieuwe serie. "Wat ik vooral wil, is iets doen waar ik minstens de illusie heb zelf het tempo te kunnen aangeven", zegt hij dan. "En ik wil genieten. Maar niet genieten op commando. Het begrip quality time haat ik verschrikkelijk."

Tijd om nog eens wat te lezen. Hij houdt van Jeroen Brouwers ("zulke mooie zinnen"), van Murakami ("heb ik allemaal"), van Sprakeloos van Tom Lanoye. "Het beste Nederlandstalige boek van de voorbije jaren. Nadat ik het had gelezen, gaf ik het aan mijn moeder. Omdat ik haar erin herkende. Maar toen zij het had gelezen, zei ze: 'Het gaat over de bomma hé.'"

Met man en macht is vanaf maandag 28 januari om 21.05 uur te zien op VIER.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden