Vrijdag 21/01/2022

'Je moet je gedachten leven'

Anton Quintana werd vijf jaar geleden gelauwerd met Het boek van Bod Pa, dat inmiddels tot de klassiekers van de jeugdliteratuur gerekend wordt. Onlangs kwam het tweede boek over Bod Pa uit, De hemelruiter, waarin dezelfde hoofdfiguur - de blinde, gebochelde, drankzuchtige, verhalen vertellende Bod Pa - optrekt met een jongen en eindeloze, sprankelende gesprekken met hem heeft over de dingen des levens.

Anton Quintana

De hemelruiter

Querido, Amsterdam, 366 p., 700 frank.

Ik ontmoet Anton Quintana in de restauratie van het Amsterdamse station, en hij weet me meteen te zeggen dat hij nog niet ophoudt met zijn boeken over Bod Pa. "Als ik er zes heb, laat ik ze samenbinden en noem ik het Het telefoonboek van Bod Pa. Net als Bod Pa is Anton Quintana tegelijk een goedlachs, schertsend persoon en een serieuze man met een filosofische kijk op de dingen. "Ik heb lang geleefd en heb een goed geheugen. Als ik een borrel op heb kan ik ook verhalen beginnen vertellen, net als Bod Pa."

Ik laat hem het biootje achteraan in het boek zien, waarin onder andere een citaat uit een interview in Trouw staat: "Mijn tweelingbroer was een mooie jongen en ik was klein en mismaakt. Toen ik zestien werd, ben ik geopereerd aan mijn gezicht. Maar ik droeg voorgoed het Kaïnsteken." Ik vraag hem of dit soort informatie echt noodzakelijk is.

"Hoe minder je van een schrijver weet, hoe minder je hem ontmoet, hoe beter. In het boek staat al alles wat ik te zeggen heb. De rest is overbodig. Als een schrijver zijn boek af heeft, maakt hij zijn nagels schoon en als iemand dan iets over zijn boek vraagt dan zegt hij: wàt, hè, waar gaat het over? Maar mensen zoeken steeds iets dramatisch Als iemand over mijn werk schrijft, trekken ze het naar me persoonlijk. Ik doe het zelf ook. Ik ben een van de eersten die erover begint."

In hoeverre vereenzelvigt u zich met uw hoofdfiguur, Bod Pa?

"Velen identificeren me met de figuur. In Italië vroegen ze me zelfs wat Bod Pa van de paus vindt. Natuurlijk zit er een hele hoop van mezelf in. Je kan geen pagina fantasie vertellen of het gaat over jezelf. Bod Pa is vermoedelijk een uitvergroting van een gemoedstoestand van me. Ik ben 'onthecht', net als Bod Pa, maar dan vraag ik me meteen af: was Bod Pa dan ooit 'gehecht'? Andere overeenkomsten zijn: ik kan net zo zeuren en net zoveel drinken. Maar een aantal mensen die ik in mijn jeugd heb ontmoet hebben het staketsel van Bod Pa gevormd. Zij verdwijnen na al die jaren heel langzaam weer naar de achtergrond. Bod Pa stond al gecamoufleerd in mijn vroeger werk. Stilaan ontdek ik hem ook in mijn eigen gedrag.

"Ach, het is een moeilijke vraag waar die figuur van Bod Pa vandaan komt. Een astronaut zegt tegen een hersenchirug: 'Ik ben zo vaak in de ruimte geweest en ik heb nooit een engel gezien.' De hersenchirurg antwoordt: 'Ik heb veel knappe koppen opengemaakt, ik heb nooit een gedachte gezien.' Dat zijn geheimen die je niet kan kennen. Net zo min weet je hoe zo'n figuur ontstaat."

Bod Pa is een boeiend vat vol tegenstrijdigheden. Hij wordt een sjamaan genoemd maar vindt dat maar flauwekul. Hij gelooft niet in geesten maar wordt wel gekweld door de duivel. Hij praat in tegengestelden: 'Je beste vriend is je meest gevreesde vijand.' 'Ik ben niet tegen. Ik ben niet voor. Ik heb het spel alleen maar door' is een van zijn lijfliedjes. Hij weigert te liegen, maar maakt van fantastische verhalen vertellen zijn liefhebberij. Hij is een 'sombere kerel die veel lacht'. In één aspect is hij duidelijk. Hij is een zwerver, geen blijver. Is zwerven noodzakelijk om tot inzichten te komen?

"In Het boek van Bod Pa had ik het over de driesprong waar iedere jongen voor komt te staan: of hij blijft een jongen of hij wordt een huisvader of hij gaat zwerven. Als de vader maar niet ontkent dat ook de zwerver bestaat, dan kan de jongen iets worden. Anders wordt hij maar een pantoffelheld. Men heeft me wel eens gevraagd wie ik geworden ben. Ik ben uiteindelijk ook een huisvader geworden. Ik heb maanden lang gezworven, maar nu ben ik al jaren getrouwd. Een schrijver is in wezen natuurlijk altijd een zwerver: schrijven is dwalen en liegen."

Bod Pa is een geduchte zwaardvechter die niet van strijden houdt, maar toch enorm bloeddorstig te keer kan gaan. Vanwaar die tegenstrijdigheid?

"Helden zijn monsters. En een monster dat in de spiegel kijkt ziet een held. Bod Pa richt een moordpartij aan in De hemelruiter. De mensen die hij doodt, beschouwt hij niet als echte mensen, ook al lijken ze erop. Hoe beschaafder je bent, hoe meer je andere kant zichtbaar wordt. Beschaafde mensen zitten aan tafel met vork en mes te eten, heel keurig, maar het mes moet wel lekker scherp zijn, ook al is het eten mals en zacht."

Het boek van Bod Pa en De hemelruiter spelen zich af in een onherbergzaam gebied: de Gobi-woestijn, waar herders nog als ware nomaden leven. Welk tijdperk het is, is niet altijd duidelijk. Tijd, geloof en cultuur kruisen elkaar en volgen elkaar niet logisch op. Waarom wel die vaste plaats?

"De beschaving is er nog niet doorgedrongen. Eigenlijk gaan mijn boeken over de strijd tussen natuur en beschaving. Over zin en onzin. Natuur is zinnig. In het beschaafd worden hebben we dingen verleerd die we hadden moeten behouden. Beschaving is het voortschrijden van een bepaalde mode. En elk modieus ding kan je omkeren. Verminking is lelijk, maar tatoeages worden gewaardeerd. Vrouwen moeten slank zijn, maar in de derde wereld zijn ze slank omdat ze verhongeren."

Niet liegen, deugdzaam zijn en eervol, dat zijn de ouderwetse waarden van Bod Pa. 'Als het om eer gaat, kun je alleen maar zijn wat je moet zijn'.

"Voor mezelf ook. In het streven naar de waarheid zit meer wreedheid dan achter de meeste leugens. Want als je niet liegt ben je wreed. Ikzelf maak er een punt van dat ik nooit lieg. Maar een schrijver liegt altijd. Dus herhaal ik: ik lieg nooit. Eerlijkheid is heel belangrijk, en eer ook. Eer is doen wat je moet doen. Je moet je gedachten leven. Weldoener kan je niet worden, maar je moet doen wat je doen moet. Denk maar aan het verhaal van Roald Dahl, waarbij de gynaecoloog na een heel moeilijke bevalling het kind ter wereld helpt brengen en zegt: 'Proficiat, mevrouw Hitler.'"

Is dat niet heel erg cynisch?

"Ik ben een oude man, ik mag cynisch zijn. Cynisme is een oude-mannenkwaal, in het verkeerde keelgat geschoten romantiek. Jongen mensen die het zijn, stellen zich aan. Cynisch ben je alleen over iets wat je na aan het hart ligt."

U schrijft jeugdboeken. Houdt u rekening met uw lezerspubliek?

"Voor mij maakt het geen enkel verschil. Maar ik kreeg een prijs als jeugdauteur (De Gouden Uil voor jeugdliteratuur, 1996), dus zal ik wel een jeugdauteur zijn. Mijn boeken gaan over een jongen, het zijn dus jongensboeken. Er komt geen seks in voor, dus zijn het boeken voor de jeugd. Daar kan ik me wel in vinden, noem het maar avonturenboeken, jongensboeken. Ze zeggen dat Het boek van Bod Pa over de grote vragen van het leven gaan. Wat zijn de grote vragen dan wel? Waarom zijn we hier op aarde? Dat weet je toch, dat hebben we allemaal op school geleerd. Om God te dienen en in een hiernamaals gelukkig te mogen worden. Ik zeg altijd: we zijn op aarde omdat de aarde ook mest nodig heeft."

In De hemelruiter speelt de moeder van Joakim een belangrijke rol. Dat is nieuw, want in Het boek van Bod Pa is er voor een vrouw slechts een minimale rol weggelegd.

"Er wordt me wel eens verweten dat ik vrouwonvriendelijk ben. Maar Bod Pa is heel galant voor vrouwen. Zwervers zijn gewoon niet meteen de grootste versierders, omdat een vrouw hem thuis zou houden. Ik ben zelf met zwerven gestopt omdat ik een meisje ontmoette. Dat overkomt Bod Pa in dit boek bijna. Hij heeft de heerlijkste lol met een getrouwde vrouw. Zij is de verstandigste van allemaal en bovendien de mooiste vrouw van het dorp. Maar zij is getrouwd, hè. Nee, het is niet omdat Bod Pa mismaakt is dat hij alleen is. Mismaaktheid heeft ook grandeur. De relatie tussen de dwerg en de koningin, dat is een oud verhaal: noem het Repelsteeltje of wat anders. De dwerg is eigenlijk de andere kant van de koning."

Op het eind van De hemelruiter is de jonge Joakim een pak wijzer geworden. Hij is een hemelruiter geworden, een 'doener die kan denken'. Is dat niet net iets te moraliserend?

"Neen, de jongens zijn echt geen leerlingen van Bod Pa. Joakim komt zelf tot het inzicht dat hij een Hemelruiter is. Hij wordt zelfs wijzer dan Bod Pa zelf, want hij beseft dat zijn zwaard een werktuig is, geen moordwapen. Hij gaat als hemelruiter terug naar zijn volk. De jongens houden op een bepaald moment op met naar zichzelf te kijken. Ze verleggen hun pobleem naar de oude man en genezen zichzelf."

Bod Pa wordt een dagje ouder. Gaat hij naar een einde toe?

"De Hemelruiter laat meer zien van Bod Pa. Hij groeit, maar hij is niet gekker of ouder. 'Ik begin te barsten op de naden,' klaagt hij. Hij lijkt het soms te begeven, je gaat tenslotte dood aan jezelf. Maar Bod Pa leeft al zolang. Er komen nog boeken over hem, dus, neen, hij gaat nog niet dood. Niet iedereen heeft iets aan nog eens een boek over Bod Pa, dat weet ik. En als er in De hemelruiter overbodige dingen staan vond ik ze nodig."

Belle Kuijken

'Ik ben uiteindelijk ook een huisvader geworden. Ik heb maanden lang gezworven, maar nu ben ik al jaren getrouwd. Een schrijver is in wezen natuurlijk altijd een zwerver: schrijven is dwalen en liegen'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234