Zaterdag 28/11/2020

EssayYuval Noah Harari

Je kunt stemmen. Maar je kunt niet kiezen wat waar is

Yuval Noah Harari.Beeld BELGA

Het doel van verkiezingen is het vinden van een compromis tussen mensen met heel uiteenlopende verlangens, schrijft bestsellerauteur Yuval Noah Harari. Ze zijn echter geen methode om de waarheid te achterhalen, en dat is maar goed ook. ‘Populistische regimes vrezen de waarheid, omdat ze die niet kunnen controleren.’ 

De Amerikaanse presidentsverkiezingen, die vorige week met de Democratische voorverkiezingen in Iowa een nieuwe fase zijn ingegaan, worden wellicht van de meest verdelende en agressieve uit de Amerikaanse geschiedenis. De resultaten zullen nazinderen in de wereld en zullen de wereldorde wellicht voor jaren vastleggen. Naarmate de politieke temperatuur stijgt tot het kookpunt, zouden mensen aan alle zijden eens moeten nadenken over wat democratische verkiezingen eigenlijk zijn.

Verkiezingen zijn geen methode om de waarheid te achterhalen. Ze zijn een methode om een vreedzaam compromis te vinden tussen uiteenlopende verlangens van verschillende mensen. Misschien vind je wel dat je je land moet delen met mensen die volgens jou dom, onwetend en zelfs kwaadaardig zijn – en misschien denken zij wel exact hetzelfde over jou. Maar wil je met die mensen een vreedzaam compromis sluiten, of los je de onenigheid liever op met geweren en bommen?

Aangezien verkiezingen een methode zijn voor het vinden van een compromis over onze verlangens, wordt aan mensen in het kieshokje niet gevraagd ‘Wat is de waarheid?’ Er wordt hen gevraagd: ‘Wat wil je?’ Daarom hebben alle burgers ook gelijk stemrecht. Als je op zoek gaat naar de waarheid, dan hebben de meningen van mensen een verschillend gewicht. Maar op het vlak van verlangens moet iedereen gelijk behandeld worden.

Brexit en de gewone man

In de nasleep van het brexitreferendum in 2016 wierp de eminente bioloog Richard Dawkins op dat de grote meerderheid van de Britten nooit had mogen stemmen omdat ze te weinig achtergrondkennis over economie en politieke wetenschappen hadden. “Je kunt net zo goed een landelijk kiespubliek vragen te beslissen of Einstein zijn rekenkunde wel op een rij had”, schreef Dawkins.

Toch klopt zijn redenering niet. De kiezer vragen of de relativiteitstheorie klopt, is een idioot idee, want hier gaat het over de waarheid, en het zijn experts die daarover moeten beslissen. Als je het over de relativiteitstheorie hebt, dan weegt de mening van een fysicaprofessor veel zwaarder door dan de mening van duizend geschiedenisprofessoren of duizend advocaten.

De vraag bij het referendum van 2016 draaide niet om de waarheid. Ze luidde als volgt: ‘Moet het Verenigd Koninkrijk lid van de Europese Unie blijven of de Europese Unie verlaten?’ Die vraag gaat over verlangen, en er is geen reden om de verlangens van experts hoger in te schatten dan de verlangens van de gewone man.

Je kunt aanvoeren dat verlangens niettemin voortkomen uit feiten, en dat het brexitdebat draaide rond de vraag of bepaalde economische theorieën bewezen of verworpen werden. Zou een vertrek uit de Europese Unie bijvoorbeeld leiden tot een toename of een afname van het bruto binnenlands product (bbp)? De meeste mensen hebben niet de kennis om zo’n complexe economische vraag te beantwoorden. In dat opzicht zou je kunnen stellen dat de brexit beter aan de experts was overgelaten.

Aardbeien met roomijs

Als het bbp de enige relevante overweging was, dan had een kleine groep experts inderdaad kunnen beslissen over de brexit. Maar mensen hadden misschien andere redenen om de EU te verlaten, ook als dat zou leiden tot een economische ramp. In een democratie hebben kiezers het volste recht om nationalistische sentimenten en religieuze idealen te laten primeren op economische belangen.

Experts kunnen zulke voorkeuren afdoen als ‘irrationeel’, maar als experts gaan dicteren wat mensen horen te willen, dan plavei je het pad naar een totalitaire staat. Kent u deze mop? Een communistische activist spreekt een groep arbeiders toe en zegt: “Na de revolutie eten jullie allemaal aardbeien en roomijs!” Een arbeider steekt zijn hand op en zegt: “Maar ik vind aardbeien en roomijs niet lekker.” De communist antwoordt meteen met een licht dreigende ondertoon: “Na de revolutie ga je aardbeien en roomijs wél lekker vinden.”

Aangezien verkiezingen meer om verlangen dan om waarheid draaien, moeten experts geen bijzondere stemrechten krijgen. Maar om precies dezelfde reden moet een verkozen bestuur de onafhankelijkheid van de wetenschap, het gerecht en de media respecteren. Een regering weerspiegelt de wil van de meerderheid van de bevolking, maar de waarheid mag niet ondergeschikt gemaakt worden aan de wil van de bevolking, want de mensen hebben de neiging de waarheid te kneden tot wat ze willen.

Neem christelijke fundamentalisten, die heel hard willen dat de Bijbel waar is en de evolutietheorie verkeerd. Zelfs als 90 procent van de kiezers christelijke fundamentalisten zijn, dan nog mogen ze niet de macht krijgen om de wetenschappelijke waarheid te dicteren of wetenschappers te verhinderen ongemakkelijke waarheden te verkennen en bekend te maken. Anders dan het Congres mag het biologiedepartement niet de wil van de bevolking weerspiegelen. Het Congres kan een wet aannemen die de evolutietheorie als fout bestempelt, maar die wet verandert de realiteit niet.

Een ander voorbeeld. Als een charismatische leider beschuldigd wordt van corruptie, dan willen zijn loyale aanhangers meestal dat de beschuldigingen vals zijn. Maar zelfs als de meeste kiezers de leider steunen, dan nog mag dat verlangen journalisten en rechters niet verhinderen de beschuldigingen te onderzoeken en de waarheid te achterhalen. Zelfs als het parlement een wet goedkeurt die bepaalt dat de beschuldigingen jegens de leider vals zijn, dan verandert die wet niets aan de feiten.

Wetenschappers, journalisten en rechters hebben natuurlijk hun eigen problemen en slagen er niet altijd in de waarheid te achterhalen en bekend te maken. Academische instellingen, de media en de rechtbanken zijn ook vatbaar voor corruptie, vooringenomenheid en vergissingen. Maar als je ze ondergeschikt maakt aan het ministerie van Waarheid, dan maak je de zaken alleen maar erger. De overheid is al de machtigste instelling in de samenleving, en heeft er vaak het meeste belang bij ongemakkelijke waarheden te vervormen of achter te houden. De overheid die de waarheid bewaakt, is zoals de vos die de plak zwaait over het kippenhok.

Manipulatie

Om de waarheid te beschermen, is het beter twee andere methoden te hanteren.

Ten eerste hebben academische instellingen, de media en het gerechtelijke systeem hun eigen interne mechanismen om corruptie te bestrijden, vooringenomenheid te corrigeren en fouten aan het licht te brengen. In de academische wereld zijn peerreviewpublicaties een veel betere manier om fouten op het spoor te komen dan controle door de overheid. Promoties in die wereld hangen vaak samen met hoe succesvol iemand is om fouten bloot te leggen en onbekende feiten boven te halen. In de media leidt de vrije concurrentie ertoe dat als de ene krant een schandaal geheimhoudt een concurrent er wel mee uitpakt. In het gerechtelijke systeem kan een rechter die zich laat omkopen berecht en gestraft worden, net zoals andere burgers.

Ten tweede stelt het bestaan van diverse onafhankelijke instituten die op verschillende manieren naar de waarheid zoeken de instellingen in staat elkaar te controleren en te corrigeren.

Als machtige bedrijven er bijvoorbeeld in slagen het peerreviewmechanisme te ondermijnen door voldoende wetenschappers om te kopen, dan kunnen onderzoeksjournalisten en rechtbanken dat aan het licht brengen en de schuldigen straffen. Als de media of de rechtbanken blijk geven van systematische racistische vooringenomenheid, dan is het vaak de taak van sociologen, historici en filosofen om dat aan de kaak te stellen. Geen van die veiligheidsmechanismen is waterdicht, maar dat is geen enkele menselijke instelling. De overheid al zeker niet.

Er zijn natuurlijk andere cruciale redenen om de onafhankelijkheid van academische instellingen, de media en in het bijzonder de rechtbanken te beschermen. Democratische verkiezingen draaien om het menselijke verlangen. Eén verlangen dat iedereen deelt, is het verlangen om te winnen. Hoe kunnen we verzekeren dat machtige politieke partijen het spel niet in hun voordeel manipuleren?

In het voetbal is het nogal vanzelfsprekend dat de scheidsrechter niet deel mag uitmaken van een van de ploegen. Er moet een onafhankelijke arbiter zijn om meningsverschillen op te lossen. Hetzelfde geldt voor de democratie. Ook dat is een spel met regels, en zelfs een meerderheid van de kiezers mag die niet met voeten treden. Als 51 procent van de kiezers een wet goedkeurt die de andere 49 procent uitsluit van verkiezingen in de toekomst, dan moet een onafhankelijke scheidsrechter ‘fout!’ kunnen roepen en die wet vernietigen – zelfs als een meerderheid van de kiezers de wet steunt. In de meeste democratieën is die onafhankelijke scheidsrechter het hooggerechtshof, en als de onafhankelijkheid van het hooggerechtshof in het gedrang komt, dan wordt het democratische spel een dictatuur van de meerderheid.

Klimaatverandering

Laat ons als voorbeeld het cruciale thema van de klimaatverandering nemen. De vraag ‘Zijn menselijke activiteiten de oorzaak van de opwarming van de aarde?’ draait om waarheid. Veel mensen hebben graag dat het antwoord ‘nee’ is, maar wat ze verlangen verandert niets aan de realiteit. Het zou dus idioot zijn deze vraag voor te leggen aan de kiezer, waarbij iedereen gelijk stemrecht heeft.

Deze vraag moet beantwoord worden door de relevante experts. Als de meeste klimaatdeskundigen ‘ja’ antwoorden, en de meeste kiezers ‘nee’, dan moeten we de experts geloven. De meerderheid van de kiezers mag niet de macht krijgen om academische departementen en media te verbieden ongemakkelijke waarheden te bestuderen en aan het licht te brengen.

Als vervolgens beleidsbeslissingen over de klimaatverandering genomen moeten worden, dan is de wil van het volk uiteraard het hoogste goed. De waarheid van de klimaatverandering erkennen, betekent nog niet dat je het eens bent over wat je daarmee aan moet. Er is altijd keuze, en voor opties gaan is een kwestie van verlangen.

Eén optie is dat je onmiddellijk de uitstoot van broeikasgassen terugdringt, ook al vertraag je daardoor de economische groei. Je zult vandaag wat ongemakken ervaren, maar je bespaart mensen in 2050 wel veel ernstiger problemen en je verhindert dat Bangladesh onder water komt te staan en dat de ijsbeer uitsterft. Een tweede optie is dat je niets verandert. Het maakt je leven nu makkelijk, maar dat van toekomstige generaties veel moeilijker, zet Bangladesh onder water en leidt tot de uitroeiing van ijsberen en vele andere diersoorten. Bij de keuze tussen die twee opties mag het verlangen van experts niet zwaarder wegen dan het verlangen van andere mensen.

De enige optie die niet voorhanden is, is de waarheid achterhouden of vervormen. Als we liever nu een makkelijk leven leiden en ons niets aantrekken van de mensen in Bangladesh en de ijsberen, dan hebben we in een democratie het recht daarvoor te stemmen. Maar we hebben niet het recht een wet aan te nemen die stelt dat de klimaatverandering een leugen is. We kunnen kiezen wat we willen, maar we hebben niet het recht de ware betekenis van onze keuze te ontkennen.

Overheid hackt kiezers

De waarheid en het verlangen van elkaar scheiden is geen nieuw idee. Het is altijd cruciaal geweest bij goed functionerende democratieën. Maar in de 21ste eeuw wordt het belangrijker dan ooit, want nieuwe technologieën maken het makkelijker om het menselijke verlangen te manipuleren.

De combinatie van biotechnologie en informatietechnologie biedt overheden en bedrijven de mogelijkheid om miljoenen mensen systematisch te hacken. We staan heel dicht bij het punt waarop overheden en bedrijven voldoende biologie beheersen, voldoende gegevens verzamelen en over voldoende computerkracht beschikken om ons beter te kennen dan dat we onszelf kennen. Met de hulp van krachtige algoritmes zullen overheden en bedrijven vervolgens in staat zijn niet alleen onze keuzes te voorspellen, maar ook onze verlangens te manipuleren en ons alles te verkopen wat ze maar willen – of dat nu een product of een politicus is. Als die revolutie voltooid is, zullen de algoritmes verzekeren dat je niet alleen van aardbeien en roomijs houdt, maar dat je ook houdt van de partij die aan de macht is.

In een democratie vertegenwoordigt de regering de wil van de bevolking. Maar wat gebeurt er als de regering de macht heeft om de wil van de bevolking systematisch te manipuleren? Wie vertegenwoordigt dan wie?

Wat de zaken nog erger maakt, is dat overal populistische regimes opduiken die aan de macht komen door haat tegen vreemdelingen en minderheden op te wekken, en die vervolgens systematisch elke instelling bestrijden die hun macht zou kunnen beknotten. Hun voornaamste doelwitten zijn precies de instellingen die de waarheid bewaken: de media, de rechtbanken en de academische wereld. Populistische regimes vrezen de waarheid, omdat ze die niet kunnen controleren, en dus beweren ze dat de waarheid niet bestaat. De typische populistische leider charmeert de mensen door hen te vertellen dat hun verlangen het enige is wat telt. Deskundigen die wijzen op ongemakkelijke waarheden, worden uitgeroepen tot verraders die zich verzetten tegen de wil van het volk.

Om de toekomst van de democratie te vrijwaren, moeten we waarheid blijven scheiden van verlangen. Het volstaat niet om je loyaliteit tegenover het abstracte ideaal van waarheid te verklaren. Cruciaal zijn de instellingen. Hoe imperfect ze ook zijn, alleen instellingen kunnen idealen de vorm geven van maatschappelijke toepassingen.

In welk land je ook leeft, als je de democratie wilt vrijwaren, stem dan op politici die de instellingen die de waarheid onderzoeken en bekendmaken respecteren. Stem op een partij die de mensen zegt dat ze weliswaar het recht hebben om te stemmen op de politici van hun keuze, maar dat ze niet zomaar de waarheid die ze willen kunnen kiezen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234