Maandag 26/08/2019

'Je kunt migratie ook zien als een extreme vorm van toerisme'

Arnon Grunberg, kind van Duitse migranten en sinds 1995 zelf inwijkeling in New York, schreef een boek over migratie. 'Die band met het land is toch gewoon negentiende-eeuwse romantiek? Ik hou erg van Zwitserland, ik zou er graag willen doodgaan, maar ik zal het nooit mijn land noemen.'

Ik heb altijd drie dobbelstenen bij me", zegt Arnon Grunberg (46), terwijl hij in zijn zak tast en er twee witte en een groene dobbelsteen uit haalt. "Soms weet ik niet wat ik moet kiezen en dan dobbel ik erom. Ik laat het lot beslissen. Wat zal ik eten? Pasta of risotto? Eén tot drie is pasta en vier tot zes risotto. Dat is heerlijk. Zo'n dobbelsteen herinnert me eraan dat dingen soms buiten mijn macht liggen en dat dat ook goed is."

Het lot, ja, zelfs het noodlot en ons onvermogen om ermee om te gaan, spelen een grote rol in het nieuwe boek van Arnon Grunberg. De eerste boze burger is een krachtig pamflet tegen het idee dat we als moderne mens onszelf en de wereld volstrekt in de hand hebben. Als we merken dat dat niet zo is, volgen teleurstelling, frustratie en woede, schrijft Grunberg. Dan zoeken we een schuldige, degene die het ons moeilijk maakt, onze levenswijze bedreigt en anders is. De migrant dus. Nee, schrijft hij, laten we dan een voorbeeld nemen aan die eerste boze burger, de Bijbelse Job, die zijn gezin en zijn bezit verloor en toch bleef geloven.

"Niet lang geleden sprak ik in het Amsterdamse Stedelijk Museum met een groep kunstenaars die gevlucht waren maar die zich absoluut niet konden vinden in het predikaat vluchteling", vertelt Grunberg. "'Dat is toch geen beroep, vluchteling?,' stelde een van hen. Zij voelden zich als kunstenaar niet serieus genomen, en ik stelde me de vraag hoelang je vluchteling moet zijn voor je mens wordt?

"Ik vind het onderscheid tussen vreemdeling en oorspronkelijke bewoner zo artificieel. Het idee dat je hier de Vlaming hebt en daar de Syrische of Afghaanse migrant doet geen recht aan de hedendaagse complexiteit van migratie en samenleving. Niemand is nog puur en onbevangen een van die twee.

"Het idee van de homogene samenleving is al heel lang geen realiteit meer. Ik begrijp wel waarom die tweedeling tot stand kwam, maar door er te blijven op hameren, creëer je een selffulfilling prophecy. Als je tegen mensen blijft zeggen dat ze vluchteling zijn, wordt aanpassen natuurlijk moeilijk. Als je hen bovendien ook nog eens maandenlang of soms jarenlang in asielcentra opsluit, creëer je problemen. Net zoals gevangenissen leerscholen voor criminaliteit zijn, zijn asielcentra scholen waar je leert vluchteling te blijven.

"Een van mijn beweegredenen voor het schrijven van dit pamflet was mijn ergernis over die tweedeling, die het hele debat bepaalt en maakt dat we er niet meer uit raken. We worden meegesleurd in veronderstellingen die misschien helemaal niet waar zijn."

Zoals?

Arnon Grunberg: "Zoals het zoeken van verklaringen voor ongewenst gedrag in de afkomst van mensen. Jonge Marokkanen zijn tasjesdieven, moslims terroristen en Joden natuurlijk zwendelaars. Misschien blijken er onder misdadigers wel opvallend veel mensen te zitten met schoenmaat 40. Gaan we dat dan ook als een verklaring zien? Oververtegenwoordiging van een bepaalde groep is nog geen verklaring. Dat is een vaststelling van de feiten. Voor die feiten moet je dan een verklaring zoeken."

Begrijp je dat sommigen vinden dat het tegenwoordig wel heel hard gaat met die migratie?

"Ik krijg vaak de vraag of er niet een bovengrens ingesteld moet worden voor het aantal migranten die jaarlijks het land in mogen. Hoe zou zo'n bovengrens er dan uitzien? Moeten we quota vooropstellen en bijvoorbeeld zeggen dat een bepaalde stad het komende jaar 2.000 migranten kan opnemen? Dat is toch net zo absurd als stellen dat die stad het komende jaar 4.000 paar zwarte schoenen nodig zal hebben?

"De Europese president Donald Tusk heeft net gezegd dat nationale quota niet werken, net zomin als het sluiten van de grenzen. Misschien weet zelfs Trump dat. Je kunt dat natuurlijk wel doen, net zoals je drugs of prostitutie kunt verbieden, maar daarmee verdwijnen die niet. Als mensen er doorheen willen, komen ze er doorheen.

"Ik sprak ooit met het hoofd cyberbeveiliging van ING. 'We proberen het natuurlijk tegen te gaan,' zei hij, 'maar lukken doet het nooit echt. Je moet het zien als een waterbed. Wat je hier naar beneden drukt, komt op een andere plaats weer naar boven.' Zo werkt migratie ook. Mensen willen ergens heen omdat ze denken dat het leven daar beter is. Ik kom net terug uit Caïro en ben eerder al vaak in het Midden-Oosten geweest. Natuurlijk willen mensen daar weg. Dat zou jij ook willen. Als je geen werk hebt en weet dat je zonder werk ook geen vrouw zult vinden, ga je toch gewoon weg? Zeker als je in oorlogsgebied als Syrië woont."

Vinden we migranten ook niet ondankbaar?

"Waarom zouden we daarvoor dankbaarheid moeten krijgen? Ik pleit voor een fundamenteel recht op ondankbaarheid. Je kunt migratie ook zien als een extreme vorm van toerisme. Als jij naar Spanje op vakantie gaat, bedank je die lieve Spanjaard toch ook niet omdat je op zijn strand mag liggen? Zowel in de VS als in Europa draaien veel illegalen mee in de grijze economie. Dat wordt vaak vergeten. Dat zijn de mensen die het werk doen dat wij voor zo weinig geld niet meer willen doen, en dus niet degenen die ons werk afpakken, zoals je vaak hoort. En dan zouden ze er ons nog voor moeten bedanken ook?"

In feite ben jij toch ook het kind van migranten?

"Mijn ouders zijn net voor de Tweede Wereldoorlog naar Nederland gekomen. Na de oorlog leerden ze elkaar kennen en ze zijn gebleven. Nederland was niet hun land, hoe dicht het ook bij Duitsland lag. Wat betekent het dan om migrant te zijn?

"Ik ben Nederlander, maar woon in New York. Ik denk dat migratie gepaard gaat met een zekere onthechting, maar ook wie van een dorp naar de grote stad verhuist heeft daarmee te maken. Er zijn nog wel mensen die hun hele leven blijven wonen waar ze geboren zijn, maar dat is een vrij zeldzame groep. Wij zijn niet meer verbonden aan het stukje land waar we wonen, omdat we het niet meer bewerken."

Zou je jezelf dan een kosmopoliet noemen, een lid van de happy few die zorgeloos van New York naar Dubai reizen en daar hun Londense vrienden ontmoeten?

"Dat is een cliché van het kosmopolitisme. In realiteit worden we allemaal kosmopolitischer, zowel rijk als arm, en dus ook de slaven die in Dubai de boel draaiende houden. Dat zijn mensen die verhuisd zijn en geld naar huis sturen. Voor mij is de Mexicaan die in New York in een restaurant werkt ook een kosmopoliet. Ik zou zelfs verder durven te gaan en zeggen dat iemand uit Hasselt die in Brussel gaat wonen ook een kosmopoliet is."

Stel dat je ouders nu als vluchtelingen zouden aankomen in Nederland, hoe zou het hen dan vergaan?

"Niet zoveel anders dan toen, denk ik. Zij probeerden zich te assimileren en tegelijkertijd hun eigenheid te bewaren. Ik denk dat ze het wel oké hadden gedaan. Wel met een soort spanning, die er ook toen was, omdat ze altijd beseften dat ze anders waren. En dat is prima, je anders voelen.

"Voor mij komt kosmopolitisme er fundamenteel op neer dat het niet langer vol te houden is dat we onze eigen plek hebben. Die band met het land is toch gewoon negentiende-eeuwse romantiek? Je kunt toch ook van een land houden zonder er per se je klauw op te moeten leggen? Ik hou erg van Zwitserland. Ik zou er graag willen doodgaan, maar ik zal het nooit mijn land noemen."

Wat is dan in feite ons probleem? Waarom maken we zo krampachtig dat onderscheid tussen oorspronkelijke bewoner en vluchteling?

"Freud zei dat we het tragische in ons bestaan niet willen zien en dat we daardoor allerlei dingen beginnen af te wentelen op externe factoren. Het menselijke verlangen is altijd groter dan hetgeen het leven je biedt. Het leven zit vol tegenslag en teleurstelling. Dat is zo mooi aan het verhaal van Job, dat hij ondanks alle tegenslag toch blijft geloven en doorgaat.

"Maar dat kunnen wij in onze geseculariseerde samenleving, waar de overheid de plaats van God heeft ingenomen, niet meer. Als ergens een brand uitbreekt, moet de overheid meteen verbieden dat er kaarsjes op tafel worden geplaatst, want dan kan dat niet meer gebeuren. Dus dan breekt er wel op een andere manier brand uit. Je kunt van alles doen, maar je ontkomt niet aan het lot.

"Begrijp me niet verkeerd. Ik probeer ook onheil te voorkomen en vind het prima dat mensen in de auto hun veiligheidsgordel omdoen, maar er zullen nog steeds ongelukken gebeuren. Je kunt het tragische niet uit het leven bannen, ook al denken wij dat dat wel kan."

De secularisering ligt dus aan de basis van ons onvermogen om om te gaan met de realiteit?

"Ten dele. Ik ben helemaal niet zo'n voorstander van een terugkeer van de religie. Niet dat ik an sich iets tegen religie heb, maar die tijd is voorbij.

"Wat ik wel denk, is dat de neveneffecten van de secularisering onderschat zijn. Nu de religie weg is, zitten we met een leegte waarvan we niet weten wat we ermee moeten en die we niet kunnen opvullen met wetenschap alleen. We zijn bevrijd, maar we merken dat we nog steeds behoefte hebben aan autoriteit. Welke plaats heeft het noodlot dan nog?

"Het is niet door de religie af te zweren dat Job er niet meer zou zijn. Natuurlijk niet. Die is er nog steeds. Op het moment dat je geen goden meer hebt, moet je een schuldige aanwijzen voor het falen of het tekort in de wereld, en dan moet de overheid tussenbeide komen. Ik ben helemaal niet tegen een sociaal vangnet. Amerika heeft geen hardcore republikein van me gemaakt, maar ik besef wel dat je ook met een sociaal vangnet nog problemen hebt. Je kunt niet alles oplossen, en toch is het net dat wat sommige mensen verwachten. Als alles maakbaar is, is je eigen verantwoordelijkheid ook te groot. Alles ligt aan jou."

Als alles een keuze is, moet je natuurlijk altijd het goede kiezen. Dus geen vlees meer en zeker geen sigaret. Komen we dan in een morele tirannie terecht?

"Iedereen mag leven zoals hij wil. Wie iedere dag frieten wil eten, moet dat vooral doen. Je moet ergens aan dood.

"In Amerika denken veel mensen dat de onsterfelijkheid binnen handbereik ligt en dat we onszelf in de toekomst zullen uploaden in de cloud. Dat heeft te maken met het idee dat je het lijden en de dood kunt uitbannen. De Deense filosoof Sören Kierkegaard zei dat het lijden bij het leven hoort, en dat denk ik ook.

"Wat wij depressie noemen, is ten dele het onvermogen om met onze eigen negativiteit om te gaan. Dat je je af en toe een paar weken nostalgisch voelt, is doodnormaal, maar wij kunnen daar niet meer mee om. Iedereen moet vandaag altijd vrolijk, gelukkig en succesvol zijn, wat dat ook moge betekenen. Voor negatieve gevoelens is geen plaats meer. Volkomen ten onrechte, want als we er wel plaats voor zouden laten, zouden we ons veel beter voelen."

Je ongelukkig voelen kan dus deugd doen?

"Precies. Slavoj Zizek merkte op dat de verplichting om te genieten het genot onmogelijk maakt. Dat vind ik de laatste tijd zo ergerlijk op restaurant. Dan krijg je je bord voor je neus en zegt de ober: 'Geniet ervan.' Laat dat nu toch eens aan mij over, denk ik dan. Misschien lukt me dat vandaag even niet, maar moet ik toch eten. Stel dat je vriendin voor de seks 'geniet ervan' tegen je zegt. Dan heb je er toch ook geen zin meer in?"

Wat je in feite zegt, is dat het leven nooit probleemloos verloopt. Hadden we geen last van migranten, dan schortte er wel iets anders. Het probleem ligt dus niet bij hen, maar bij ons, want geluk is voor niemand weggelegd.

"Ik denk ook niet dat migranten het grote probleem zíjn. Stel dat alle klimaatvoorspellingen uitkomen en de zeespiegel inderdaad met een paar meter stijgt. Dan hebben we pas echt een probleem. Ik ben politiek filosoof Carl Schmitt aan het lezen. In feite zijn er twee opvattingen over politiek. De eerste wil dat politiek altijd een strijd is. Je hebt vrienden en vijanden en het universalisme is een illusie. Ik denk dat dat een achterhaalde opvatting is en dat politiek veel technocratischer kan zijn, omdat we het met zijn allen over heel veel dingen eens zijn.

"Volgens mij is dat de tegenstelling die je vandaag in Europa ziet tussen de neonationalisten en de mensen die geloven in samenwerking en kosmopolitisme. Niet dat ik het bestaan van natiestaten wil ontkennen, maar het idee van hun soevereiniteit is achterhaald. Nederland doet niet echt veel meer in zijn eentje, net zomin als België. Die hele onafhankelijkheid is een illusie."

En toch lijkt het neonationalisme steeds populairder te worden in Europa.

"Ik was in Barcelona toen de onafhankelijkheid werd uitgeroepen. Wat ik heel geruststellend vond, was dat iedereen gewoon doorging met werken. 'De regering in Madrid maakt het ons wel erg moeilijk, maar echt onafhankelijk? Natuurlijk niet' zeiden de mensen met wie ik sprak. Ik denk niet dat we daar iets te zien zullen krijgen wat vergelijkbaar is met wat in Servië en Kroatië gebeurde in de jaren 90."

En wat zegt dat nationalisme over onze tijd?

"Dat er voor heel veel problemen geen oplossing is en we schijnoplossingen zoeken. We grijpen terug naar oude romantische opvattingen en denken dat wanneer we ons eigen land hebben alles goed zal komen. Daarom vind ik het jammer dat we de Joegoslavië-oorlog vergeten lijken te zijn.

"Dat was een enorm trauma voor Europa en zou een waarschuwing moeten zijn tegen de krachten die nu weer de kop opsteken. Misschien is die oorlog wel relevanter vandaag dan de parallellen die we menen te zien met de jaren 30. Het was een voorbeeld van desintegratie en het plezier in het vechten.

"Ik kende in die tijd in Zwitserland Kroaten die iedere vrijdag de bus namen naar Kroatië om daar oorlog te gaan voeren en die op maandag weer netjes in Zürich op kantoor zaten. Voor hen was oorlog een soort voortzetting van het voetbal met andere middelen. Die oorlog heeft uiteindelijk het hele land verwoest en heel veel slachtoffers gemaakt, maar ik denk niet dat ze daar nu veel gelukkiger zijn dan voorheen. Een illusie armer, dat zijn ze ongetwijfeld."

Moeten we dan wel met zijn allen het volkslied gaan zingen, zoals de nieuwe Nederlandse regering wil?

"Dat is symboolpolitiek. Het CDA wil dat heel graag en in de VS zingt men op school ook het volkslied. Alleen bestaat die traditie in Nederland niet en krijgt het daardoor iets ridicuuls. Laat iedereen Multatuli lezen. Dat lijkt me belangrijker voor het Nederlandse erfgoed dan het zingen van het volkslied. Het idee erachter is natuurlijk dat het voor samenhang zal zorgen. We weten niet meer wie we zijn. Wie is dat, de Nederlander of de Belg? Het enige resultaat zal volgens mij een generatie zijn die een hekel heeft aan het volkslied."

Moeten we het niet allemaal een beetje

loslaten en wat onverschilliger worden?

"Psychiater Damiaan Denys zat er misschien niet zo ver af toen hij onlangs stelde dat het hele volk een angststoornis heeft. We zitten er te dicht op. Ik pleit vaak voor het recht op onverschilligheid. Het idee dat je bij alles betrokken moet zijn, is onwerkbaar. Er wordt weleens gezegd dat het kwaad begint waar je beslist je er niet langer tegen te verzetten. Ik denk dat veel mensen daar vandaag niet langer de tijd en de kracht voor hebben. De meesten hebben een baan, een gezin en jonge kinderen. Een zekere onverschilligheid is dan toch begrijpelijk?

"De basis van tolerantie is trouwens onverschilligheid. Dat klinkt misschien naar, maar zo is het wel. Wat jij in jouw huis doet en welke god jij aanbidt, is jouw zaak. Dat hoef ik niet goed te vinden of af te keuren. Wat dat betreft vind ik New York toch wel een voorbeeld. Ik ken mijn buren amper, maar ik heb geen last van hen en zij hebben geen last van mij."

Is dat geen al te minimale vereiste voor een samenleving, geen last hebben van elkaar?

"Je mag elkaar wel helpen, natuurlijk, maar je moet ook niet constant gaan vragen of er hulp nodig is. Het idee van de kille samenleving is dat iemand in zijn woning ligt weg te rotten en niemand weet dat hij dood is. Het kan ook heel kil zijn als iedere dag iemand op je deur klopt om te vragen of je nog leeft.

"Misschien ben ik toch wel een beetje beïnvloed door Amerika, waar het recht om met rust te worden gelaten heel belangrijk is. Wat is maatschappelijke samenhang? Dat we elkaar als mens zien, en dan maakt het niet uit of we dezelfde taal spreken of uit een andere cultuur komen. De basismenselijkheid eist dat ik erken dat jouw behoeftes dezelfde zijn als de mijne: dat je veiligheid wilt, geen honger wilt lijden en geen pijn wilt voelen. Dat is wat ons verbindt."

En onze menselijke conditie wellicht, dat we altijd naar iets op zoek zijn dat we nooit zullen vinden, maar dat we ook niet kunnen stoppen met zoeken omdat dat zoeken de essentie van het bestaan is?

"Precies, en je moet anderen er de schuld niet van geven dat je het nog niet gevonden hebt. Het is best mogelijk dat geluk een uitzonderingstoestand is en het leven inderdaad een nooit ophoudende strijd. Misschien moet je op een bepaald ogenblik gewoon tevreden zijn met een zekere mate van ongeluk."

Citaat uit 'De eerste boze burger'

"Mijn ouders waren nieuwkomers. Zij hebben de Nederlandse taal geleerd, maar tot een echte carrière in het beroepsleven is het bij mijn beide ouders niet meer gekomen, in die zin was er sprake van onbenut talent. Hun verhouding tot het land van aankomst was op zijn minst gezegd gecompliceerd. Zij voelden zich slecht behandeld door de Nederlanders, ook de Nederlandse Joden, zij spraken uitstekend zij het niet accentvrij Nederlands, maar vonden Duits toch een veel mooiere taal. Mijn vader, die op bescheiden wijze een snob was, vond het Franse toneel veel beter dan het Nederlandse en allebei vonden ze welke cultuuruiting uit Duitsland dan ook belangrijker en indrukwekkender dan het werk van de meeste Nederlandse cultuurdragers. Desondanks kon mijn vader op het eind van zijn leven schamper doen over het feit dat veel Nederlanders niet meer wisten wie Vestdijk was, wat hij als bewijs zag voor de barbaarse aard van de Nederlander.

Als een Marokkaan iets soortgelijks over Nederland en de cultuur van zijn land van herkomst zou hebben beweerd, was hem dat zeer kwalijk genomen, maar van Duitse Joden kan men tegenwoordig veel hebben, vooral omdat er nog maar zo weinig van zijn."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden