Donderdag 18/07/2019

'Je kunt eerlijker zijn als je een rolletje speelt'

Met Toni Erdmann had de Duitse regisseur Maren Ade een Gouden Palm verdiend, alleen kreeg ze die niet. Maar de film over het trieste leven van een carrièrevrouw en haar vader kan de wereld ook inpalmen zonder prijzen.

Toprecensenten, experts en festivalgangers met ogen in hun kop waren er tijdens het voorbije Festival van Cannes over eens: als er één film de Gouden Palm had moeten winnen, dan was het Toni Erdmann. Een film die een grappige en ontroerende kijk biedt op het triestige leven van een carrièrevrouw en haar vader, die haar een verrassingsbezoek brengt en met allerlei fratsen de band tussen hen tracht aan te halen. Toni Erdmann won niet in Cannes. Precies zoals was voorspeld toen niemand de film al had gezien: een Duitse prent die door een vrouw geregisseerd was en ook nog pretendeerde grappig te zijn, kon aan de Côte d'Azur niet in de prijzen vallen. Komt daar nog bij dat de film 2 uur en 42 minuten duurt en de regisseuse in het verleden nog maar twee langspelers had gemaakt die bovendien nooit voor Cannes waren geselecteerd.

Voor de jury was het nochtans de uitgelezen kans om eindelijk nog eens een vrouw met die Gouden Palm te laten pronken. De trofee zou er aan glans mee gewonnen hebben. Want zie, anderhalve maand later is duidelijk dat Maren Ade die Palme d'Or niet nodig heeft om de wereld in te palmen. Elk land waar de beschaving is doorgedrongen, zal de film te zien krijgen. Maar zelf blijft Maren nu liever even thuis. Het moederschap.

Ze legt het uit terwijl we van haar productiekantoor op wandel zijn naar een terrasje in de buurt van de Kastanienallee in Berlijn. "Nu gaat mijn kinderen even voor", zegt ze. Ze is klein en frêle gebouwd, en ook haar hese, slepende stem lijkt niet het ideale instrument om er op een set mee bovenuit te steken. "Ik heb uitnodigingen genoeg gekregen om een jaar te reizen. Maar ik kan niet."

Af en toe stopt ze met stappen om er zeker van te zijn dat ik wel hoor wat ze te zeggen heeft. "Mijn kleinste is vorig jaar in november geboren, ik heb dat kind in de aanloop naar Cannes al veel te weinig aandacht gegeven, ik kan het nu niet nog eens achterlaten of overal meesleuren." Ze lacht, al is dat helemaal niet grappig. Ze lacht veel. Zo veel dat het grappig is.

Wat een vrouw allemaal voor haar kind doet. Daar gaat haar film ook over. Of dan liever, over wat een man voor zijn kind doet. Geheel onverwacht daagt Winifried op in het Roemeense Boekarest om er zijn dochter te bezoeken, die haar warmte en haar humor heeft ingeruild voor een carrière. Ze is hem helemaal ontgroeid. En daar wil hij iets aan doen, in een taal die hij het beste machtig is en die ze in haar jonge jaren zo graag met hem deelde, die van de humor.

"Ik wou iets over familie doen", antwoordt ze op de vraag waar het idee van Toni Erdmann vandaan kwam. We zitten intussen op een terrasje. "Over de rollen die we allemaal spelen. In de film klikt het niet meer tussen de vader en de dochter. Als kind was ze zijn grote schat, kon ze niets verkeerd doen. Hij is een van die vaders zoals je er in Duitsland veel vindt: mannen die kort na de oorlog zijn geboren, middenklassers die een hekel hebben aan gezag en een heel andere opvoeding voor hun kinderen willen dan ze zelf gekregen hebben. Een soort hippies, die vonden dat alles moest kunnen.

"En mede door die attitude is het mateloos kapitalisme kunnen ontstaan. De waarden die hij heeft meegegeven aan zijn dochter, zoals het zelfvertrouwen, flexibiliteit, zelfstandigheid en vastberadenheid als vrouw, heeft ze ingezet voor een job die hij veracht. Wellicht daarom dat zij hem op een gegeven moment meeneemt naar een receptie waar ze in functie van haar werk naartoe gaat. Zoiets doe je eigenlijk niet. Je ouders behoren tot je privéleven. Zij heeft een gezaghebbende functie. En opeens geeft ze iets prijs over zichzelf.

"Maar ze wil hem laten zien wat ze doet. Want ze snakt naar zijn erkenning. Ze hoopt dat hij tenminste een keer gaat zeggen dat ze goed is in wat ze doet. Hij zegt het wel, maar het is altijd met een ondertoon. Want eigenlijk is hij niet tevreden met haar werk. Ze werkt te hard naar zijn zin, bij de verkeerde firma en wellicht ook te ver van huis. Misschien hoopt hij nog op een kleinkind. Zijn leven zou aangenamer zijn, mocht ze twee kinderen hebben en naast zijn deur wonen. Ik herinner me dat we het er op de set nog over gehad hebben hoe de vader wellicht meer begrip zou opgebracht hebben als het een zoon zou geweest zijn die in het buitenland een zakencarrière zou hebben opgebouwd."

In vele opzichten is hij een trieste clown.

"Ja, zijn handelingen vloeien voort uit wanhoop. Hij voelt zich mislukt als vader. Er hangt een enorme spanning tussen hen. Zo zegt ze op een gegeven moment: 'Ik heb je helemaal niet nodig. Ik spring uit het raam als ik daar zin in heb.' Ze doet heel harde uitspraken. Maar in haar binnenste wil ze de dingen ook wel zien veranderen. Ze kwetst hem diep. Hij had razend kunnen zijn en jaren niet meer met haar praten.

"Maar hij richt zich op die 10 procent van haar die ook verandering wil. Dus komt hij terug in die andere gedaante, die andere man die een stapje verder gaat. Als hij in de huid van Toni Erdmann zit, kan hij lachen om haar ellende. Zijn humor is zijn wapen."

Maar hij is ook wreed. 'Ben je eigenlijk wel menselijk?', vraagt hij haar.

"Ja, hij kan ook veel agressie kwijt in zijn humor. Als vader kan hij niet al te kritisch zijn. Hij is in zekere zin van haar afhankelijk. Ze is zijn enige kind. Met ouder worden is de hiërarchie tussen hen veranderd. Maar dankzij Toni kan hij haar weer in de ogen kijken. En kan hij ook de woede kwijt die hij als vader onderdrukt. Door zich als iemand anders voor te doen, wordt de communicatie eerlijker. En natuuurlijk in zekere zin ook oneerlijker, omdat hij zichzelf niet is. Maar die vorm van communicatie is een vorm waar zij beter mee om kan. Omdat er niet rond de pot gedraaid wordt. Ze hoeven zich niet in te tomen. Soms kun je eerlijker zijn als je een rolletje speelt."

Tegen mensen aan wie ik de film wil beschrijven, hoor ik me soms titels aanhalen als The Idiots van Lars Von Trier en A Fish Called Wanda van John Cleese.

"Omwille van de gêne. Juist. Volg ik wel. The Idiots vond ik heel goed. Ik heb hem niet herbekeken voor ik begon te draaien, maar het is zeker een van mijn favoriete films van Lars Von Trier. Ik heb ter voorbereiding vooral naar komedies gekeken, zelfs naar idiote screwball-komedies, maar evengoed naar La Dolce Vita, om te zien hoe Fellini zijn personages van het ene feestje naar het andere sleepte. Maar er was geen enkele film die precies als de mijne was.

"Mijn vorige ging over koppels en toen waren er referenties in overvloed, er zijn veel films over koppels. Maar met deze tastte ik een beetje in het duister. Ik keek ook terug naar alle films waar ik van hield als kind. Een komedie met Gerard Depardieu onder meer, Mon père, ce héros. Ken je die? Ik was zo verliefd op die film. Ik was misschien twaalf toen hij uitkwam, maar ik vond het geweldig omdat het me deed denken aan mij en mijn vader. Zelfs toen ik hem opnieuw zag, was er nog een zekere magie. Toen een Franse criticus me onlangs vroeg naar de films die me inspireerden, liet ik de naam van de film nog vallen, en ik zag hem met zijn ogen draaien. Het was duidelijk een foute referentie. Ik denk dat hij in zijn artikel die titel niet zal vernoemen. Hij zal liever zeggen hoezeer ik wel door (John) Cassavetes beïnvloed was. (lacht) Terwijl er even goed momenten in zitten zoals we ze in Duitsland wel vaker hebben in het boulevardtheater, pure farce eigenlijk."

Hoeveel van je eigen vader of van jezelf is er in de film geslopen?

"Wel, de grappen met dat vals gebit heb ik van hem. Toen ik een jaar of twintig jaar was, ging ik naar een première van Austin Powers en daar deelden ze die tanden uit. Ik wist dat ik er niets mee zou doen en ik gaf ze aan hem. En ze werden deel van zijn leven. Als we op restaurant zaten en de ober kwam, stak hij ze plots in. Of thuis deed hij ze in als hij iets gewichtigs of heel serieus te vertellen had. Niet dat dit zo vaak gebeurde. Maar ik hield wel van die momenten dat hij een rolletje speelde, dat hij een gedaanteverandering aannam. Gelukkig ging hij lang niet zo ver als de man in de film.

"Ik heb ook research gedaan, voornamelijk via het internet, naar practical-jokers, en ik ben er achter gekomen dat veel mensen daar mee bezig zijn, dat het in veel families gebeurt. Vaak filmen ze hun familieleden, terwijl ze fratsen uithalen. Je moet maar eens googlen.

"En zit ik zelf in de film? Tuurlijk. Eerst dacht ik van niet. Maar ik schreef over familie, en uiteindelijk val je toch terug op wat je kent. Ines is een harde zakentante. Daar had ik niets van, dacht ik. Tot ik besefte dat het werk bij mij ook heel vaak op de eerste plaats komt."

Goed als we de film catalogeren als een tragikomedie? Want hij is niet tragisch genoeg om hem als tragedie te bestempelen en te tragisch om hem gewoon een komedie te noemen.

"Bij de financiering verkochten we Toni Erdmann als een komedie. Maar toen ik aan het draaien was, dacht ik: 'Oei, het zal wel een heel melancholische film worden.' Het is een drama over mensen die mekaar terugvinden, over hun verlangens, hun angsten en hun woedes.

"Het was alsof ik de humor als een boemerang weggooide na het schrijven en dat die pas tijdens het monteren terugkwam. Toen nam plots de komedie de overhand. Het is de opeenstapeling van de verschillende scènes die het geheel grappig maakt."

De film zit vol verrassingen. Eén ervan geef je een beetje weg door dat harige beest dat plots in haar appartement opdaagt op de affiche te zetten.

"Dat is een kukeri, een kostuum dat mannen in Bulgarije dragen tijdens een festiviteit waar ze boze geesten te verjagen. We hadden iemand op diezelfde manier uitgedost bij de première in Cannes. En nu is ook die kukeri op tal van festivals uitgenodigd. Maar we hebben neen gezegd. Dit is niet Chewbacca uit Star Wars. Ze moeten er geen promosletje van maken." (lacht)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden