Zondag 07/03/2021

'Je draagt de naam Tolstoj niet zomaar'

De achterkleinzoon van tsaar Alexander III stierf deze week, arm en eenzaam, onder een boom in Australië. Theologieprofessor Katja is even Russisch van geboorte, even belast met een iconische familienaam: dezelfde als die van schrijver Leo Tolstoj.

Het is een mondvol. Katja Tolstaja, E.V. Tolstoj. Je zult haar niet snel op een literaire avond zien voorlezen uit Anna Karenina. Hoewel er een vermoeden van verwantschap is, Katja een nazaat van de Grote Russische Schrijver noemen, is voor haar een brug te ver. Katja is in Rusland geboren, naar Nederland gevlucht, woont in Kampen en doceert theologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Al decennialang proberen de Tolstojs uit Rusland haar in te lijven, of beter: vragen ze haar en haar familie de toestemming om onderzoek naar hun gezamenlijke roots te voeren, maar Katja houdt die boot af. Het was ook even aandringen om haar zo ver te krijgen hierover te praten.

"Ik word er de hele tijd op aangesproken. 'Bent u familie van?' Er gaan theses en verhalen rond over die afkomst, maar ik nuanceer meteen. Niet omdat ze onjuist zijn - de verwantschap moet nog nagegaan worden - maar wat zijn familieverhalen waard zonder context? Trouwens, door het Sovjetregime zijn vele feiten over afkomst en roots gewoon verloren gegaan."

Graaf Leo (Lev) Tolstoj was een telg uit een oud Russisch geslacht. Ook Katja komt uit de betere klasse, groeide op in een milieu van artsen, kunstenaars, filosofen. "Ik kom uit dat zogenaamde elitaire milieu van de Russische intelligentsia, geen adel. Na de revolutie van 1917 heeft de communistische partij de adel als onbestaand verklaard. Hun goederen werden opgeëist." Toch hebben edele verwanten van Tolstoj de voorbije decennia dus contact opgenomen met Katja's familie om de tak te laten onderzoeken. "Ik heb er mij altijd expliciet tegen verzet."

Verkeerdelijk in de pers

Zijn roots, bloedverwantschap, je geschiedenis kennen niet belangrijk? "Jawel. Ik ben intussen geëvolueerd. Ik vind het stilaan tijd om op onderzoek te gaan, maar ik wil mijn persoonlijke verhaal niet loskoppelen van de reflectie op de hele Sovjetgeschiedenis. Als blijkt dat alle Tolstojs effectief familie zijn van elkaar, zoals wordt beweerd, als blijkt dat mijn dochters en ik tot een clan behoren, dan is dat maar zo. Het is niet iets om over op te scheppen, maar om in de juiste proportie te zien. Familiegeschiedenis én de historische context zijn belangrijk."

Katja praat nogal academisch, én bedachtzaam, ze corrigeert constant en wikt haar woorden, er zijn vaak denkpauzes tussendoor. De vraag 'Ben je niettemin een beetje trots op de naam?' wordt gepareerd met: "Het is een mooie naam, maar je draagt die niet zomaar. Het voelt soms aan als een claim die op jou wordt gelegd. Je achter zo'n naam verschuilen, heeft iets oneigenlijks. Je moet voor jezelf ook iets betekenen, je eigen plaats bepalen. Vandaar mijn aanvankelijke aversie voor die zoektocht naar verwantschap. Ik wist dat na de val van het communisme heel wat nazaten van adellijke families misbruik maakten van hun oude namen, en daarop hun carrière bouwden. Dat kan niet de bedoeling zijn, je moét echt zelf iets voorstellen."

Katja heeft twee dochters, een tweeling, Warja en Vera Tolstoj. Vera las vorig jaar nog voor uit Oorlog en vrede, in de Nieuwe Kerk van Amsterdam en werd toen prompt als 'nazaat' aangekondigd. Katja: (kregelig) "Het is verkeerdelijk zo in de pers gekomen. Wij hebben dat intussen rechtgezet. Vera mag als mens, als lezer een verwantschap voelen met de schrijver, maar ze weet ook dat die mogelijke bloedverwantschap nog dient uitgezocht."

Dostojevski boven

Hoe kwamen ze in Nederland terecht? "Je kon enkel weg uit Rusland als je een uitnodiging kreeg. Ik ontving er één uit Nederland, toeval dus." Katja, pas twintig én moeder, ving de studie theologie aan, en ondernam een zoektocht naar het geloof, wat ons met enige zin voor interpretatie alweer bij Tolstoj brengt. De schrijver hield zich in de laatste decennia van zijn leven vooral met dat geloof bezig en schreef er een massa traktaten over. "Ik ken nog veel mensen die zo'n zoektocht ondernemen", klinkt het ad rem.

Katja presenteerde na haar studie ook een proefschrift, over een Russische schrijver. Dostojevski. Generatiegenoot van Tolstoj, al hebben de schrijvers elkaar nooit ontmoet. Er was zelfs sprake van 'rivaliteit'. "Die was er inderdaad. Mijn keuze voor Dostojevski was ook geen afrekening met Tolstoj of zo. Het was de universiteit die me het onderwerp voorstelde. Dostojevski is sinds mijn jeugd mijn lievelingsschrijver. Tolstoj niet, dat was meer verplichte lectuur op school. Tolstoj was moralistisch en Dostojevski eerder psychologisch, hij verdiepte zich graag in de ingewikkeldheid van het mens-zijn. Dat laatste trekt me enorm aan."

Kortom, Katja is een dame die heel spiritueel bezig is. "De Russische intelligentsia leven per definitie spiritueel. Laatst hoorde ik een collega zeggen dat hij om vijf uur stopt met werken. Ik niet, bij mij gaat het de hele tijd maar door. Ik voed me met literatuur, filosofie, de rest is secundair."

Naast religie stond ook de dood centraal in Tolstojs latere werk. Hoe hij zelf stierf, in een stationsgebouwtje nadat hij onwel werd op de trein, is bekend. Minder bekend is welk boek naast hem lag toen hij de geest gaf. Katja: "Ik weet dat uiteraard: De gebroeders Karamazov van Dostojevski. Dus toch. (lacht) Nu, ik ben van plan aan de lectuur van Tolstoj te beginnen. Ik wil zijn egodocumenten bestuderen, Mijn kleine evangelie en Mijn biecht. Zijn religieuze zoektocht zou boeiend kunnen zijn, voor mij. Daardoor zal ik hem misschien ook beter leren kennen."

Andere keuzes

Leonid Goerevitsj Koelikovski verdiepte zich niet in zijn voorgeschiedenis. Hij leefde teruggetrokken in een trailerpark in de outback van Australië. Pas na zijn overlijden, aan een hartaanval, bleek dat 'Old Nick' de achterkleinzoon was van de Russische tsaar Alexander III. Vorige maandag werd hij begraven in Darwin. Sterven onder een boom in Australië, veel verder van je Russische roots kan een tsarennazaat zich moeilijk bevinden. "Die man heeft zich inderdaad net als ik niet echt met zijn afstamming beziggehouden. Hij maakte wel andere keuzes in het leven." (lacht)

Ten slotte is er nog die naam Tolstaja: een poging om de opdringerige medemens om de tuin te leiden? Katja: "Nee, het is een typisch Russische vrouwelijke uitgang. De Nederlandse ambtenaar met wie ik één jaar lang correspondeerde over mijn naturalisatie verwierp Tolstaja, omdat de Nederlandse taal geen vrouwelijke uitgang kent. Tolstaja is nu mijn nom de plume. Als je wetenschappelijk onderzoek voert en publiceert over Kerk en Russische literatuur, komt dat Tolstoj, zeker bij Russen, nogal vreemd over. Op mijn paspoort staat wel E.V. Tolstoj, E.V. zijn de afkortingen van mijn voornamen."

En klopt het dat Katja en haar dochters de enige Tolstojs zijn van Nederland - ook in België vind je er overigens geen. "Dat heb ik ook gehoord. Of het klopt? Ach, wat maakt het allemaal uit."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234