Zondag 11/04/2021

Javier Solana en zijn strijd tegen de Amerikaanse overmoed

Hoge Vertegenwoordiger van de EU ambieert nieuw mandaat om klimaatopwarming te blijven bekampen

Al jaren is hij een van de belangrijkste spelers in de internationale politiek. Eerst als Spaans minister van Buitenlandse Zaken. Daarna als secretaris-generaal van de NAVO en sinds 1999 als Hoge Vertegenwoordiger van de Europese Unie. Na vijftien jaar topdiplomatie is het werk voor Javier Solana nog niet af. Paul Goossens over de Spanjaard die op zoek gaat naar een verlenging van zijn Europese mandaat.

'Laat dit duidelijk zijn, we zijn geen dichters en poëzie moet u van ons niet verwachten, we zijn met politiek bezig." Een repliek van een geïrriteerde Javier Solana na afloop van de Raad van Europese ministers van Buitenlandse Zaken op 28 januari. De Hoge Vertegenwoordiger wordt er met de vraag geconfronteerd of de Europese Unie in Servië en Kosovo in navolging van Bismarck opnieuw in de realpolitik opereert. Solana houdt niet van confronterende vragen, irritatie dus, maar geen ontkenning. Op 18 oktober 1999 werd Solana de eerste Hoge Vertegenwoordiger van de Europese Unie en hij slaagt in een onmogelijke opdracht. Hij geeft het Europese buitenlandse beleid enige samenhang en geloofwaardigheid. Omdat hij nooit (publiek) blunderde, in de Irakkwestie overeind bleef, meestal zijn vriendelijke zelf is, de pikorde in en buiten Europa virtuoos bespeelt, gaan voor hem in Washington, Moskou en Peking alle deuren open. Zelfs Henry Kissinger weet nu wie hij in Europa kan bellen. Op onnavolgbare manier krijgt Solana het voor elkaar dat hij het buitenlandgezicht van Europa wordt. En toch is de kans groot dat Solana aan zijn laatste maanden als Hoge Vertegenwoordiger toe is. Zijn tweede mandaat loopt eind december af en nogal wat belangrijk Europees volk is op zoek naar een nieuw gezicht en een andere naam.

Of Solana er zelf nog een termijn bij wil doen, zal tot op het laatste moment, zo niet voor de eeuwigheid, onduidelijk blijven. Je moet het hem vooral niet vragen, want dan wordt hij ongenietbaar. "Dit is een job", snauwt hij op het einde van zijn eerste mandaat, "waar je niet voor kandideert." Ongeacht of Solana op post blijft dan wel naar Spanje terugkeert, wordt 2009 sowieso een heel apart jaar. Er is het vertrek van George W. Bush, de stoelendans in het Kremlin en bovenal de klimaattop in Kopenhagen. Daar zal duidelijk worden of er een globaal akkoord over emissiereducties, dus een verbeterd Kyotoprotocol komt. Als de dollar ondertussen verder kopje onder gaat, de olie door het plafond blijft knallen en het poolijs versneld wegsmelt, wordt 2009 niet alleen een apart, maar ook een turbulent jaar. Dan begint het eerste hoofdstuk in de "geschiedenis van de wereld van morgen". Volgens sommigen zijn dat goede redenen om ook in Brussel een aflossing van de wacht door te voeren. Sinds 1992 was Solana, die op de Franse nationale feestdag zijn 66ste verjaardag viert, direct bij alle grote internationale deals en crisissen betrokken. Eerst als Spaans minister van Buitenlandse Zaken, vervolgens als secretaris-generaal van de NAVO en dan als Hoge Vertegenwoordiger. Met zo'n staat van dienst ligt het voor de hand dat je op Brusselse recepties bij het tweede glas als "man van het verleden" wordt afgeserveerd.

Allicht stimuleerde de geruchtenstroom Solana om met een gedurfd beleidsdocument het tegendeel te bewijzen. Enkele dagen voor de lentetop van de Europese regeringsleiders kwam hij met de straffe tekst 'Klimaatverandering en internationale veiligheid' naar buiten. Voor het eerst koppelt de Europese beleidstop de CO2-uitstoot direct aan de strijd voor territoria, grenzen, kusten en grondstoffen. Kortom, het klimaat als hefboom voor migraties, conflicten, zo niet oorlogen. "In feite leidt de klimaatverandering", aldus het document, "tot een verveelvoudiging van de dreigingen, waardoor bestaande ontwikkelingen, spanningen en instabiliteit nog worden aangescherpt." Om alle misverstanden te vermijden en al te softe interpretaties af te blokken, wordt eraan toegevoegd dat de problemen die op ons afkomen niet alleen humanitair van aard zijn."Ze houden ook politieke en veiligheidsrisico's in die de Europese belangen rechtstreeks raken." Die diagnose botst fors met de Europese veiligheidsstrategie, die in december 2003 het nihil obstat van de chefs kreeg. De klimaatproblematiek wordt er slechts terloops vermeld en haalt niet eens de top vijf van belangrijkste dreigingen. Het terrorisme staat op één, gevolgd door de massavernietigingswapens, regionale conflicten, zoals het Midden-Oosten, mislukte staten en georganiseerde misdaad. Minder dan vijf jaar later tapt Solana uit een ander vaatje. De doctrine van 2003, die heel sterk door Washington was geïnspireerd en er volledig mee spoorde, wordt niet onder het tapijt geveegd, wel wordt ze gekaderd. Het klimaat wordt er in feite tot de eerste en de gevaarlijkste dreiging opgetild, want de brandstof die alle smeulende vuurhaarden van de planeet in de fik kan zetten.

Het is niet ongewoon dat Solana en de Commissie met een gemeenschappelijk document naar buiten komen. Erg ongewoon is echter dat Solana er zijn naam onder zet en Commissievoorzitter José Manuel Barroso een adjudant, in casu Benita Ferrero-Waldner, laat tekenen. Uitgerekend rond een thema waarbij Barroso graag het hoge woord voert. "U moet daar niets achter zoeken", verzekert de woordvoerder van Barroso Johannes Laitenberger, "het heeft alleen met taakverdeling te maken. De hele Commissie, ook de voorzitter, staat achter het document." Dat zal wel, maar in hoge (anonieme) Commissiekringen wordt het belang van de nieuwe tekst systematisch geminimaliseerd. Te vulgariserend, te alarmistisch, te modieus. Solana daarentegen vond het nodig om een select kransje Europese correspondenten tekst en uitleg te geven en een ingekorte tekst als vrije tribune in diverse Europese kranten af te drukken. Full treatment dus, en ook dat is ongewoon.

De discretie van Barroso wordt ongetwijfeld door de hidden agenda van Solana geïnspireerd. Of liever de agenda die Barroso, met een minimum aan kwade wil en een maximum aan geloofwaardigheid, Solana kan toedichten. De twee zijn concurrenten en behoren tot verschillende politieke families. Barroso is lid van de Europese Volkspartij van Wilfried Martens en gaat van de juiste veronderstelling uit dat de sociaaldemocraat Solana nooit zomaar een tekst schrijft. Zeker niet zo'n tekst. Dit kan het begin van de campagne voor een derde Solanamandaat zijn, maar ook een ontwerpprogramma voor de volgende vijf jaar. Niet alleen voor de Hoge Vertegenwoordiger, maar voor de hele Europese Commissie. Iedereen gaat ervan uit dat de chefs Barroso na de Europese verkiezingen van juni 2009 nog eens voor vijf jaar op post zullen houden. Het is dan wel nodig dat Barroso de plooien met kanselier Angela Merkel over de CO2-uitstoot van Duitse wagens en het Europese energiebeleid gladstrijkt. Voor Barroso wordt het echter minder comfortabel werken. Hij krijgt een president van de Europese Raad naast zich en bij gebrek aan duidelijk omlijnde taak en met te veel vrije tijd kan die de Commissie en zeker haar voorzitter voor de voeten lopen. En er is meer. In uitvoering van het Verdrag van Lissabon wordt de Hoge Vertegenwoordiger lid van de Commissie. Omdat die Hoge Vertegenwoordiger een bijzonder statuut heeft, zal die binnen het college van Commissarissen altijd een ongecontroleerd elektron blijven. Voor de Commissievoorzitter wordt dat moeilijk manoeuvreren en wordt het een potentieel gevaar voor de eigen autoriteit. A fortiori is dat het geval, wanneer een monument als Solana mee rond de Commissietafel zit.

In maart 2006 werd het nauwelijks opgemerkt en geen enkele krant vond het toen een bericht waard. De Amerikaanse senator John McCain werd in Brussel met veel egards door de EVP opgewacht. Er werden afspraken gemaakt, er werd uitgebreid getafeld en nog langer vergaderd. Onder meer met Barroso. Of de knuffel van de EVP voor McCain zal renderen, moet in november blijken. Met de ontmoeting werd wel duidelijk dat de EVP zich graag tegen de Republikeinen aanschurkt. Bij Solana ligt dat anders. Hij heeft uitstekende contacten met de Clintons, liep nooit de deur van Bush plat en had ongetwijfeld zijn bedenkingen bij de Azorentop van maart 2003, waar Barroso - enkele dagen voor het begin van de oorlog in Irak - als Portugees premier de loper voor Bush, Tony Blair en José Maria Aznar uitrolde. De nieuwe nota van Solana, annex Ferrero-Waldner, over 'Klimaatverandering en internationale veiligheid' kan (moet?) dan ook als een adieu aan Bush, de Republikeinen en hun fixatie op de Global War on Terror geïnterpreteerd worden. Tegelijkertijd is het een eerste poging om de nieuwe Amerikaanse leiders een andere strategische analyse aan te reiken en van de klimaatproblematiek een van de pijlers van hun buitenlandse beleid maken.

Een breuk in het Amerikaanse denken en internationale optreden zou Europa goed uitkomen. Meer Al Gore dus en een stevig slot op de winkel van Dick Cheney, Donald Rumsfeld en de neocons. Die breuk komt er allicht niet met McCain. De oorlog tegen het terrorisme, zo blijkt uit het decembernummer van Foreign Affairs, blijft de eerste zorg van McCain en de beslissende slag moet in Irak geleverd worden. Daar moet gewonnen worden. Terugtrekking van de troepen en het einde van de oorlog aankondigen, zo schrijft de Republikeinse presidentskandidaat, effenen de weg voor een ramp zonder voorgaande. Over Kyoto geen woord, over het klimaat drie zinnetjes in een paragraaf, waarin alleen de noodzaak wordt bepleit om de VS minder afhankelijk van olie en sjeiks te maken. "Als president", zo schrijft hij, "zal ik het aandeel van kernenergie fors opvoeren." Ondertussen blijft het onvermogen, of liever de onwil van de neoconservatieve fanfare om de klimaatproblematiek in hun schema's over de wereldorde in te passen, verbazen. Neem nu Robert Kagan, de auteur van Of Paradise and Power en medestichter in 1997 van het Project for the New American Century, een gezelschap waar Cheney, Rumsfeld en Paul Wolfowitz deel van uitmaakten en dat lang voor 9/11 de nieuwe oorlog in Irak bedacht. Eind vorig jaar verheugde Kagan er zich over dat de droombeelden over een paradijselijke postmoderne wereld grotendeels verdwenen zijn. "De wereld werd opnieuw normaal", zo concludeerde hij. De naties zijn even sterk als vroeger en ook de concurrentie tussen de grootmachten en de ideologische strijd tussen liberalisme en absolutisme zijn helemaal terug. En wat Kagan nog het meest pleziert, is de zekerheid dat de VS nog steeds de enige supermacht zijn en dat nog geruime tijd zullen en moeten blijven. Voor Kagan is de unipolaire wereld de enige manier om de 'regressie' naar een gevaarlijkere wereld te verhinderen. "De bewering dat er zich een keuze opdringt tussen een Amerikaanse wereldorde en een wereld die op de Europese Unie lijkt, is volstrekte onzin", aldus Kagan. Voor alle duidelijkheid voegt Kagan er nog aan toe dat een internationale orde niet door ideeën of instellingen wordt gedragen, wel door (militaire) machtsverhoudingen.

Het is niet iedereen gegeven om in een tekst van circa vijftienduizend woorden over de nieuwe uitdagingen en het Amerikaanse leiderschap het debacle in Irak compleet onder de mat te vegen en niet één keer naar klimaat of opwarming te verwijzen. Toch blijft Kagan in Atlantische fora een gefêteerd iemand. Echt verontrustend is dat hij bij de Republikeinen nog altijd een autoriteit, zo niet een orakel, is. Zijn pleidooien om het defensiebudget verder te spekken worden gekoesterd. Ook door een McCain. Voor de inner circle van de Europese diplomatie, de kleine club rond Solana, is nog eens vier jaar Amerikaanse hybris een ondraaglijke gedachte, want synoniem voor dramatisch tijdverlies, foute prioriteiten en uitzichtloze conflicten, ook binnen de Atlantische gemeenschap. Het discrete Europese ijveren voor een Amerikaanse regime change wordt zowel door zorg voor het klimaat en de planeet als door berekende Europese belangenverdediging ingegeven. In steeds meer Europese rapporten wordt de twijfel over de Kyotodoelstellingen gevoed. "Er zijn twee problemen met Kyoto", aldus Franklin Dehousse, rechter bij het Hof van Eerste Aanleg in Luxemburg en een van de betere Belgische Europakenners, in een zopas verschenen Egmont Paper, "de objectieven zullen niet gehaald worden, bovendien zijn ze meer dan waarschijnlijk onvoldoende." Het heeft alles met de nieuwste metingen van de CO2-concentratie in de atmosfeer te maken. Die nam in de jaren 2000-2006 veel sneller toe dan in de jaren negentig en zou in 2006 reeds 381 ppm bedragen. Daarmee is de gevaarzone van 450 tot 550 ppm in zicht en wordt het steeds onzekerder of de temperatuurstijging tot 2 graden beperkt kan blijven. Ook in de klimaatnota van Solana duikt de vrees op dat dan een "aantal omslagpunten" worden overschreden. "In dat geval", zo schrijft hij, "zet de klimaatverandering zich steeds sneller door en wordt ze grotendeels onomkeerbaar en onvoorspelbaar, met tot dusver onbekende scenario's op veiligheidsgebied."

Het feit dat de Europese Unie met haar neus op het smeltende Noordpoolijs zit, verklaart ten dele de Europese betrokkenheid rond de klimaatproblematiek. Hoe minder ijs, des te groter wordt de geostrategische poker rond Arctica en hoe reëler de kans dat het tot een nieuwe, forse aanvaring tussen de Unie en Rusland komt. Voor Europa is er dus haast bij dat industriële grootmachten als de VS en China aan boord komen. Dat is des te meer noodzakelijk, vermits de Europese Unie onderhand beseft dat de eigen economie en het Europese klimaatplan crashen als die landen aan de kant blijven. Omdat de koolstofintensiteit van de Europese uitvoer beduidend hoger ligt dan die van de VS en China, dreigt enorm concurrentieverlies. "Europa", zo titelt de Bruegelgroep in haar Policy Brief van november, "zit met een koolstofhandicap." Vandaar de vele wrijvingen tussen de Europese Commissie en de lidstaten, alsook de grondig verzuurde relatie tussen Merkel en Barroso. De kanselier meent dat vooral de Duitse industrie voor de kost van het Europese klimaatbeleid moet opdraaien. Op de laatste Europese top eiste en kreeg Duitsland sluitende garanties. Als de VS in 2012 niet in de Kyotoboot zit, zal de Commissie de Europese energie-intensieve sectoren ontzien.

Op de klimaatconferentie van Kopenhagen van eind 2009, waar Kyoto 2 wordt vastgelegd, zal blijken of de Europese agenda het haalt. Voor Europa wordt Kopenhagen veruit de belangrijkste match van het decennium en als het daar fout loopt, zit de planeet met een probleem en dreigt een ravage in de Unie. Dan wordt Europa met het failliet van een strategie geconfronteerd en kan het zich over de grenzen van de Europese macht bezinnen. Een maand geleden, tijdens een lezing in Oxford over de kwintessens van het Europese buitenlandse beleid, gaf Solana al een aanzet voor zo'n brainstorming. "De macht", zo stelde hij, "glijdt ons steeds meer door de vingers. In het politieke systeem breiden markten, ngo's, media en individuen voortdurend hun greep uit. Daarbovenop is er de machtsverschuiving van West naar Oost, van het Noorden naar het Zuiden." Vooral Europa moet zich daar volgens Solana scherp van bewust zijn en er de passende conclusies uit trekken. "We zijn een groep van middelgrote landen en onze invloed in wereldzaken was tot dusver buitenmatig groot. Die tijd is voorbij. De erosie heeft de fundamenten van die machtsbasis, zowel de economische als de demografische, aangetast."

Voor de kleine club rond Solana is nog eens vier jaar Amerikaanse hybris een ondraaglijke gedachte, want synoniem voor tijdverlies, foute prioriteiten en conflicten

De nieuwe nota van Solana over klimaatverandering en internationale veiligheid kan (moet?) als een adieu aan Bush, de Republikeinen en hun fixatie op de Global War on Terror geïnterpreteerd worden

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234