Donderdag 01/10/2020

Jan Vanriet

God schiep de wereld in zeven dagen, Jan Vanriet werkte een jaar om de Bijbel om te zetten in tachtig schilderijen. Vanriets werk is nu samengebracht in de uitgave De testamenten. Verhalen uit de Bijbel met schilderijen van Jan Vanriet en tentoongesteld in het Zwart Huis in Knokke. De voorbereidende tekeningen hangen in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen (KMSKA). Dat gezegd zijnde: welke krantenkop moet je daarop zetten? 'Goddeloze illustreert en interpreteert de Heilige Schrift?' Of verkiest u een variatie op 'het evangelie volgens Johannes?'

De testamenten volgens een goddeloze

Antwerpen

Van onze verslaggever

Ward Daenen

'Hoeveel Jan Vanriets zijn er eigenlijk?', vraagt Cees Nooteboom zich af in de catalogus bij het voorbereidende werk voor De testamenten. Als je 's mans output in ogenschouw neemt: veel. Aan zijn variatie in stijl en onderwerp af te meten: misschien nog meer. Maar er is slechts één Jan Vanriet. Een kunstenaar die in de jaren tachtig deelnam aan de biënnales van Venetië en Sao Paolo en die het voorbije jaar, op vraag van het Davidsfonds, dat samenwerkte met de Katholieke en de Vlaamse Bijbelstichting (KBS/VBS), een Bijbelcyclus in beelden heeft gerealiseerd.

Of hij als ongelovige verloren liep in het boek der boeken? "Soms wel, meestal niet", zegt Vanriet. "Ik vermoed dat de meeste gelovigen zich evengoed buitenplanetaire wezens voelen als ze in het Oude Testament belanden. Rooms-katholieken hebben ongetwijfeld veel op met de verhalen van Jezus, maar kennen ze die over Jefta of Ohola en Oholiba?" Toch is het lang niet al bevreemding wat de klok slaat. Jan Vanriet: "Je kunt niet loochenen dat je te maken hebt met een van de basisteksten van onze cultuur. Alleen al onze taal staat bol van Bijbelse uitdrukkingen, zoals bijvoorbeeld 'Niets nieuws onder de zon' uit Prediker. Het moeten knappe ghostwriters geweest zijn die de Bijbel hebben samengesteld. Een club met oog voor plots en voor de impact van beelden."

Vanriet las en herlas de Bijbel en transformeerde hem in beelden. Naar 'de man met de lange baard' is het alvast tevergeefs zoeken: Als Jacob worstelt met God, worstelt hij volgens Vanriet met zichzelf. "Ik zou niet weten hoe God af te beelden. Ik beperk mij liever tot het gewriemel van de kwetsbare mens die geschapen is naar Zijn Evenbeeld. Ik vind het dus interessanter om Jacob te laten worstelen met zichzelf, of met een soort licht."

In het gewriemel van de mens eisen Bijbelse vrouwen geen onbelangrijke rol op. Jan Vanriet portretteert hen uitvoerig: Eva, Rebecca, Mirjam, Delila, Suzanna of Ohola en Oholiba, de zussen die er in Ezechiël 23,11-49 op los 'hoereren'. "Die Bijbelse bordeelscène is een van de amusantste passussen uit het Oude Testament", vindt Vanriet. Amusant is misschien niet het juiste woord, want Ohola wordt met het zwaard gedood, Oholiba uitgebreid geterroriseerd. "Je moet geen moralistische consequenties verbinden aan zulke dreigende passussen. De dingen die in de Bijbel worden afgestraft gaan achteraf gewoon door. Niemand trekt er conclusies uit en God laat betijen. Het is 2005 en de gewelddadige praktijken floreren meer dan ooit."

De sprong naar 2005 is geen toeval. De testamenten van Vanriet refereren aan vroeger maar zijn van nu. Oholiba is bij Vanriet een callgirl voor een zakenman. Eva een vrouw van vandaag, al heeft ze onwerelds rode ogen en lijkt het alsof er een groene spot op haar gezicht staat gericht. "Die ogen kondigen de eerste moord al aan, van haar zoon Kaïn op zijn broer Abel." De bevreemdende combinatie van de complementaire kleuren rood en groen keren herhaaldelijk terug. "In De uitdrijving uit het paradijs loopt een vrouw weg tussen verticalen van rood en groen. Het volgende schilderij portretteert Abel en Kaïn die worstelen in een poel van bloed."

Je hebt Kaïn en Abel, maar je hebt ook de gelofte van Jefta (Rechters 11,29-40). Daarin belooft Jefta God om in ruil voor een overwinning tegen de Ammonieten de eerste die uit de deur van zijn huis komt als brandoffer op te dragen. Wie verscheen na Jefta's overwinning als eerste in het deurgat? Juist, zijn dochter. "Je vindt het ook bij de Grieken, maar ik begrijp het mechanisme van het offer niet. Ik kan er nog net bij dat iemand zich zijn eigen leven totterdood wegcijfert voor het soms betwiste algemeen belang. Zelfs daarbij heb ik mijn vragen, want de recente geschiedenis staat bol van de goedbedoelde offers die, als gezworen vijanden ineens maatjes worden, umsonst bleken." Het overweldigende dood meppen en offeren verdwijnt wel naarmate de Bijbel vordert, merkt de schilder op. "Het primaire geweld maakt plaats voor de terreur van het Romeinse bestuur. Aan het einde beslist God om zijn eigen kind te offeren. Ineens is dat grote offergebaar terug en wordt de cirkel of de spiraal gesloten."

Bij Vanriet is de toren van Babel een troosteloze flat en de ark van Noach een dolend schip. Is de Bijbel een boek van heden? "Het heeft ook te maken met mijn algemene manier van werken. Ik ben er de man niet naar om in de negentiende-eeuwse traditie pseudohistorische reconstructies te borstelen." Wat hij wel doet: "Strikt genomen haal ik mijn beelden uit de periode van 1930 tot heden. Voor De moord op de onnozele kinderen (Mattheus 2,1-23) heb ik bijvoorbeeld een tv-beeld gebruikt van Beslan, waar een moeder snel-snel haar kind griste en wegliep. Andere beelden lopen parallel met mijn familiegeschiedenis. Zo heb ik voor het huwelijk van Rebecca met Isaak (Genesis 24, 1-67) mijn moeder op haar trouwdag geportretteerd. De verloochening is een portret van een man met gesloten ogen en een vissersmuts. Ik deed hem de ogen sluiten omdat hij weet maar niet wil zien. Zoals Petrus." Het blijkt een zelfportret. "Ik vond het comfortabel om mezelf te portretteren in een laffe houding." Vanriet houdt niet van uit één stuk gehouwen figuren. "Helden met zwakke momenten, Columboachtige figuren, die zijn het boeiendst."

In De testamenten laat de kunstenaar de eerste eeuw met de twintigste versmelten. Met uitdagende stellingen als gevolg. De volkstelling van Vanriet is meer dan een reisje van Nazareth naar Bethlehem op bevel van Augustus, het suggereert tegelijk de laatste reis van zes miljoen Joden op bevel van Hitler. De kunstenaar zet nog een stap verder, door De volkstelling te koppelen aan De aanhouding, waarbij de gevangenneming van Christus de aanhouding van een demonstrant wordt. "Ik ga bij De aanhouding in tegen het traditionele beeld van de lijdzame Christus. De stelling die ik verdedig: als er een historische Jezus van Nazareth was, ageerde hij tegen de verdrukker." Als je daar van uitgaat, verhouden De volkstelling en De aanhouding zich als 'overgave' tot 'verzet'. "Je kunt daarin de transformatie zien van een lijdzaam volk in een volk dat zich met harde middelen verdedigt en handhaaft. Het is het verschil tussen de situatie in de Tweede Wereldoorlog en de situatie in Israël vandaag."

Jan Vanriet, De testamenten, tot 20 november in Het Zwart Huis, Knokke, www.hetzwarthuis.be; Testamenta, tot 31 januari in KMSKA, Antwerpen, 03/238.78.09, www.museum.antwerpen.be/kmska.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234