Vrijdag 23/10/2020

Interview

Jan Terlouw: "Hou de vrede goed in de gaten, want voor je het weet ben je haar kwijt"

Jan Terlouw.Beeld Bob Van Mol

“Democratie, vrede: dat mag je niet laten afkalven. Als je daarmee nonchalant omspringt en je laat de zaken hun gang gaan, dan kan het snel uit de hand lopen.” Een gesprek met schrijver, ex-minister en toekomstig VUB-eredoctor Jan Terlouw (86) gaat altijd naar de essentie.

Hebt u ooit van Twello gehoord? Wij tot voor drie weken alleszins niet. Maar het is een magnifiek dorp in de provincie Gelderland, nabij de IJsselrivier. Omgeven door uitgestrekte weiden en bossen. Het is de plek waar Jan Terlouw al jaren woont, samen met zijn vrouw Alexandra. In een huis met grote ramen die uitkijken op een mooi domein met schapen, moestuin, fruitbomen en bloemen. 

“Ikzelf reis niet meer zo vaak”, antwoordt de schrijver en voormalig D66-politicus op ons compliment dat zijn woonst voor een instant-vakantiegevoel zorgt. “Maar het is nog erg druk. Bijna elke avond geef ik een lezing. Vanavond spreek ik een groep ondernemers toe. En over enkele dagen mag ik naar Leuven voor een debat en de week daarna ontvang ik een eredoctoraat aan de VUB. Een grote eer vind ik dat.”

Jan Terlouw is 86 en misschien wel de meest duurzame hype van de lage landen. "Ook veel Belgen dragen in hun leven een laagje Terlouw mee", zullen we hem antwoorden wanneer hij ons op het einde van het gesprek vraagt of we toevallig een van zijn kinderboeken hebben gelezen. Koning van Katoren, Pjotr, Oorlogswinter. Het doet hem plezier dat we de titels van zijn boeken kennen. “Ja, dat is toch wel een mooi levenscadeau: dat jongeren de boeken die ik ondertussen al 45 jaar geleden schreef nog steeds in hun hart dragen. Een echte bonus, is dat.”

Terlouw zegt minstens evenveel verwonderd te zijn over de intense reacties op zijn korte toespraak in het tv-programma De Wereld Draait Door. Het is ondertussen al zes maanden geleden, maar zijn aangrijpende oproep om de planeet te redden en elkaar meer te vertrouwen blijft discussie uitlokken. Het is ook een van de redenen waarom de VUB hem volgende week het eredoctoraat geeft.

“Ja, dat was een wonderbaarlijke dag”, herinnert Terlouw zich. “Als cadeau voor mijn 85ste verjaardag had presentator Matthijs van Nieuwkerk me zeven minuten zendtijd aangeboden waarin ik mocht vertellen wat ik wou. Ik hoefde daarover niet lang na te denken: ik wou het hebben over klimaatverandering. Over de verschroeiende manier waarop we onze planeet aan het ontbossen zijn en onze oceanen aan het vervuilen. Maar tijdens dat toespraakje zei ik ook dat we dat probleem niet zullen oplossen als we elkaar niet kunnen vertrouwen. 'Zo'n gigantische taak vergt wederzijds vertrouwen', zei ik. 

"Vooral met dat laatste raakte ik een gevoelige snaar. Ik merkte het al in de studio. Er waren ongeveer honderdvijftig mensen aanwezig, vooral jongeren. Terwijl ik aan het spreken was verdiepte de stilte. Na mijn pleidooi keek ik de zaal in en zag ik in de ogen van al die jonge mensen. Toen ik de studio verliet stonden velen van hen me op te wachten om me te feliciteren. Dat ontroerde me enorm. 'Voor hen heb ik dit gedaan', dacht ik. En bij mijn thuiskomst zei Alexandra dat de sociale media roodgloeiend stonden. Zoiets had ik nog nooit meegemaakt. Vooral op die passage over het eroderende vertrouwen werd veel en heftig gereageerd.”

Hoe lang is dat erosieproces al bezig?

“Ik denk dat de bankencrisis van 2008 toch wel voor een inzinking zorgde. Toen ik jong was had je twee instituten die je vertrouwde: de kerk en de banken. Je bracht je geld naar de bank, je kreeg er een behoorlijke rente voor en je kon je geld op eender wel moment weer ophalen. Maar nu weten we dat banken failliet kunnen gaan en dat al te gretige bankiers je geld kunnen inpikken. Ook in de politiek is het vertrouwen sinds enkele jaren erg laag. Natuurlijk hadden we daarvoor al allemaal kritiek op de politici. Dat hoort ook zo te zijn. Maar Kamerleden, ministers en premiers: ze hadden wel moreel gezag en dat is nu veel minder.”

Hoe komt dat?

“Tja, door het gedrag van politici natuurlijk. Als ze uit de politiek stappen, krijgen ze mooie postjes bij de banken en gaan ze waanzinnig veel geld verdienen. Plotseling valt hun streven voor de publieke zaak weg. Dat voelt niet goed. Kijk naar de Clintons. Hillary heulde mee met Wall Street en liet zich door een bank honderdduizenden dollars betalen voor een lezing. Zo werd ze deel van een systeem dat door veel mensen niet meer vertrouwd wordt.”

Hoe kunnen politici dat vertrouwen terugwinnen?

“Wees integer en straal uit dat het publieke belang boven alles gaat. Maak duidelijk waarvoor je staat. En weet u wat veel mensen ook missen in de politiek? Ideologie: politici die duidelijk zijn over hun ideeën. 

"Als politicus is er maar een manier om het vertrouwen van de kiezer te verdienen en dat is door bij elke belangrijke beslissing steeds weer diezelfde vraag te stellen: wat is rechtvaardig? Het antwoord op de vraag zal verschillen naargelang de ideeën van de politicus: ben je liberaal of sociaal democraat, conservatief of progressief? Maar net dat is voor een kiezer essentieel. 

"Als een politicus zijn of haar ideologische standpunten duidelijk verwoordt en er hard voor vecht, is een kiezer tevreden. De kiezer begrijpt heus wel dat een politicus soms compromissen moet sluiten, zolang die politicus maar zijn uiterste best doet om zijn of haar ideeën te verwoorden en te verdedigen.”

Hebben de huidige politici dan geen ideeën meer?

“De ideologische discussie staat op een laag pitje. Politici zijn tegenwoordig vooral managers, oplossers en regelaars. Als ze een probleem zien stellen ze zich de vraag: oké, hoe lossen we dit zo efficiënt mogelijk op? De veel belangrijkere vraag 'wat is rechtvaardig', lijkt weggevallen.”

Uw pleidooi ging ook over het vertrouwen tussen gewone mensen. U herinnerde aan de tijd waar mensen een touwtje uit de brievenbus hingen zodat iedereen binnen kon. Nogal wat mensen vonden dat naïeve nostalgie.

“Ja maar, dat touwtje was natuurlijk een metafoor. Ik weet ook wel dat je in onze moderne, stedelijke samenleving niet meer zomaar touwtjes kan buitenhangen. Maar het gaat mij om de ideeën van openheid, wederzijds vertrouwen, gastvrijheid, gelijkheid en broederlijkheid. Het lijkt me namelijk een goed idee om opnieuw meer gelijkheid en broederlijkheid in de samenleving te krijgen. 

"Met de notie vrijheid valt het nog wel mee. We hebben een hele hoop vrijheid verworven: consumentenvrijheid, ondernemersvrijheid, vrijheid van kapitaal, vrijheid om werkelijk alles te zeggen wat je denkt enzovoort. Maar de gelijkheid: die gaat achteruit; lees er Thomas Piketty maar op na. De kloof tussen vermogens en inkomens neemt almaar toe en dat zorgt er dan weer voor dat ook broederlijkheid, verbinding en vertrouwen onder druk komen te staan.”

Uw toespraak in De Wereld Draait Door kwam er enkele weken na de Trump-overwinning en op een moment dat in Europa gevreesd werd voor een doorbraak van Geert Wilders en Marine Le Pen. Ondertussen zijn de verkiezingen in Nederland en Frankrijk achter de rug. Het 'oef-gevoel' lijkt nu te overheersen. Ook bij u?

“Wel, mijn eerste reactie op de Nederlandse verkiezingen was er een van ongeloof over het zware verlies van de socialisten. Zowel in Nederland als in Frankrijk. Zo'n mokerslag! Ongekend. Zo'n ontzaglijk verlies kan alleen maar betekenen dat de socialisten de kern van hun boodschap en hun ziel kwijt zijn. Solidariteit en gelijkheid: het zijn zaken waarover je socialisten steeds minder hoort praten. 

Beeld Bob Van Mol

"Vroeger was het credo van de Nederlandse PVDA dat ze de mensen van in de wieg tot in het graf gingen verzorgen. Maar de laatste jaren verlieten de sociaaldemocraten dat pad en gingen ze wel heel ver mee met de vrije markt en de kapitalistische benadering. Behoorlijk wat mensen voelen zich tegenwoordig slechter bediend door de verzorgingsstaat en dan hoeft het niet te verwonderen dat zij zich afkeren van de socialisten.”

En over dat 'oef-gevoel'.

“Een 'oef-gevoel' heb ik over het feit dat de groene partijen in Nederland gewonnen hebben: GroenLinks, D66 en de Partij van de Dieren. Dat is hoopgevend: politici die de klimaatverandering willen aanpakken, krijgen steeds meer aanhang. En over extreemrechts: tja. In Nederland heeft de PVV van Wilders gewonnen maar lang niet zoveel als gevreesd werd. De PVV is weliswaar de tweede partij van het land, maar wel op grote afstand van de VVD.”

“Voor Frankrijk ben ik minder gerustgesteld. Marine Le Pen heeft verloren maar wel met meer stemmen dan ooit tevoren. 35 procent van de Fransen stemde voor haar en dat is toch een heleboel. Ten tweede zijn er ook heel veel Fransen die niet gaan stemmen zijn of die blanco hebben gestemd. Ze wantrouwen Macron om dezelfde redenen waarom veel Amerikanen Hillary Clinton wantrouwen: hij is een neoliberaal die volop meegaat in de globalisering en de tweedeling niet ziet. 

"Laat me besluiten door te stellen dat ik achterblijf met een heel dubbel gevoel: enerzijds ziet het ernaar uit dat het populisme zijn bovengrens heeft bereikt, maar tegelijk kun je toch niet anders dan vaststellen dat veel kiezers op drift zijn en zich afwenden van de gevestigde partijen. De kiezers gaan werkelijk alle kanten op. In Nederland hebben we nu dertien partijen in de Kamer. Dertien!”

U staat op het punt om het woord systeemcrisis te gebruiken.

“Maar het is ook een systeemcrisis. Ik vind dat geen gunstige evolutie. Partijen hebben duidelijk geen wortels meer in de samenleving. En misschien moeten we het in deze context ook maar eens over moraliteit hebben. Nu vind ik dat godsdienst ontzettend veel kwaad heeft aangericht maar één ding moet je religie wel nageven: het gaat over moraliteit. 

"Ik ben opgevoed in een christelijk gezin en iedere dag werd ik geconfronteerd met morele vragen en was ik bezig met afwegingen over goed en kwaad. Met de ontkerstening zijn we die reflex kwijtgeraakt en ik vind dat we die moeten terugvinden. Niet in de religie, maar op een andere manier. Door het vaker te hebben over de grondwet, over staatsburgerschap. 

"Een van mijn slagzinnen als politicus was altijd: 'het hebben van plichten is een recht'. En dat vind ik nog steeds: rechten zijn prachtig maar plichten zijn net zo belangrijk. Pas als je aan plichten moet voldoen, hoor je erbij. Dan ben je medeverantwoordelijk. 

"Dat is een morele discussie die we kunnen terugwinnen als we er van jongs af aan mee bezig zijn. In het onderwijs moeten we veel meer aandacht besteden aan de vraag wat het betekent om staatsburger te zijn. Als we daar opnieuw meer over gaan praten, komt het toch nog goed.”

Een van de manieren om goed en kwaad te onderscheiden is om te kijken naar de geschiedenis. U bent nog zo iemand die als ooggetuige over de Tweede Wereldoorlog kan vertellen en regelmatig waarschuwt dat we zeer omzichtig met het naoorlogse Europees project moeten omspringen. Vindt u dat we lichtzinnig met Europa omspringen?

“De Tweede Wereldoorlog, het is lang geleden en het historische besef glijdt weg. Regelmatig vertel ik aan mensen dat het inderdaad verschrikkelijk is dat een vrachtauto in een mensenmassa rijdt en tientallen doden maakt. Natuurlijk is het walgelijk dat IS een dodelijke bom laat ontploffen in een winkelcentrum. 

"Maar tegelijk mogen we niet vergeten dat 75 jaar geleden, in Europa, 15.000 mensen per dag werden vermoord. Hier, in Europa, op ons continent van Bach, Beethoven en Goethe. In Oekraïne en de Balkan schoten de Duitse Einzatsgruppen elke dag duizenden joden, zigeuners en geesteszieken dood. We kunnen ons dat niet meer voorstellen. Dat wij, Europeanen, ooit zo beestachtig tekeer zijn gegaan. Maar we mogen die kennis niet laten wegglippen. Want het is een permanente waarschuwing. 

"Als je ziet hoe in Hongarije, Polen en Turkije de democratie in gevaar is, dan maak ik me grote zorgen. Democratie, vrede: dat mag je niet laten afkalven. Als je daarmee nonchalant omspringt en je laat de zaken hun gang gaan dan kan het snel uit de hand lopen. Hou de vrede goed in de gaten, want voor je het weet ben je haar kwijt.”

Donderdag 18 mei geeft Jan Terlouw een lezing in STUK Leuven. Inschrijvingen www.gelijkheidontour.be

Op 23 mei neemt Terlouw zijn eredoctoraat van de VUB in ontvangst.

++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++

Jan Cornelis Terlouw (1931)

-Geboren in Kamperveen, in de provincie Gelderland.

-Vader is predikant.

-Studeert wis- en natuurkunde en wordt kernfysicus. O.a. onderzoeker aan de universiteiten van Cambridge en Stockholm.

-1969: de verhalen die hij 's avonds aan zijn kinderen vertelt, bundelt hij in een verhalenboek De avonturen van Oom Willibrord. Zijn vrouw stuurt het manuscript naar een uitgever: het begin van Terlouws schrijverscarrière. Later volgen andere beststsellers als Koning van Katoren, Oorlogswinter en Oosterschelde, windkracht 10.

Beeld Bob Van Mol

-1970-1982: actief politicus voor D66, o.a. economieminister en vicepremier in de regeringen-Dries Van Agt II en III (1981-1982).

-1983: secretaris-generaal van de Conferentie van Europese transportministers.

-1991: commissaris van de koningin in Gelderland.

-1999: senator in de Eerste Kamer.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234