Vrijdag 07/05/2021

boekrecensie

Jan Siebelink - 'De buurjongen': boete doen tot in alle eeuwigheid

null Beeld rv
Beeld rv

Succesauteur Jan Siebelink borduurt verder op zijn jeugdjaren te Velp en haalt nu de zachtmoedige buurjongen Henk Wielheesen uit de coulissen. Zijn geaccidenteerde leven raakt nauw verbonden met dat van tuindersfamilie Siviez uit Knielen op een bed violen.

Ooit stond Jan Siebelink (°1938) te boek als een auteur die garen spon uit decadentie en dandyesk verval. Zijn vroege werk was doordrenkt van de Franse literatuur en het fin-de-siècle. Zo vertaalde hij destijds ook J.K. Huysmans' cultboekÀ rebours (1896). Voor Siebelink betekende de Franse wuftheid een levensnoodzakelijke ontsnappingsroute: "Het amorele universum waarmee hij daarin kennismaakte voelde als een tweede - een nieuwe - huid. Het stond haaks op zijn orthodox calvinistische jeugd. Was grenzeloos, overvloedig, verleidelijk, verdorven", aldus de Nederlandse journalist Menno de Galan in een Nieuwsuur-portret van Siebelink.

Toch is de kans reëel dat Siebelink als schrijver voorgoed vastgepind wordt op die dorpse, streng protestantse én terneerdrukkende atmosfeer, waarin hij zijn magnum opus Knielen op een bed violen (2005) drenkte. De roman bevorderde hem in Nederland tot een succesauteur zonder weerga. Het boek over de stugge, godsdienstwaanzinnige vader Hans Siviez en zijn bloemenkas ging bijna 800.000 keer over de toonbank, met als extra ook de AKO Literatuurprijs én een verfilming.

Literaire goudader

De kwekerij in Velp werd Siebelinks literaire goudader en bestookt hem zelfs nu nog in zijn dromen: "Ik hoef er maar met een stok op te slaan en er ontspringen beelden en verhalen, mijn schrijverschap is eruit ontstaan. Voor een jongen was zo'n kwekerij een paradijs: ik hield van de ruimte, de geuren en de planten, maar ik zag ook het keiharde ploeteren van mijn vader en de eeuwige schulden", aldus de van een lichte beroerte herstellende Siebelink in een interview met het dagblad Trouw.

Ook na Knielen op een bed violen is hij geduldig blijven wroeten in zijn jeugdjaren. Het mondde uit in het ingetogen Margje (2015), een portret van de moeder uit Knielen op een bed van violen, die hij eerherstel biedt voor haar rol in de luwte. Het boek is geschreven vanuit het perspectief van de (bejaarde) zoon Ruben.

Nu neemt Siebelink een zijstapje. In De buurjongen (het vermoedelijke sluitstuk van de trilogie) voegt Siebelink de geschiedenis toe van de timide, licht autistische buurjongen Henk Wielheesen. Hij zal later tijdelijk het bloembollenbedrijf van Hans Siviez overnemen.

In beknopte scènes schetst Siebelink het eerder tragische bestaan van deze Henk, kampend met homo-erotische gevoelens ten aanzien van Ruben en volledig uit het lood geslagen door de dood van zijn moeder. De jongen is amper elf jaar wanneer zij, werkzaam als EHBO-verpleegster, omkomt onder een trolleybus. Zelfmoord of ongeval? Dat blijft onduidelijk.

Stiefmoeder Toos neemt spoedig haar plaats in en ontpopt zich als een regelrechte feeks. Ze beknot hem en koeioneert hem terwijl zijn vader hem aan zijn lot overlaat. Vanaf dat moment brengt Henk steeds meer tijd door bij de Siviez-familie en ontwikkelt hij zich tot een geducht botanicus én harde werker. Tot hij zelfs de zaak in handen krijgt, wat helaas niet van lange duur zal zijn. Henk huwt met de soms bitsige Anna en krijgt een kind. Maar demonen blijven hem teisteren, net als het verlangen naar Ruben, zijn ersatz-'broer'. Ook paradeert hij in het geheim met de jurken van zijn overleden moeder. 'Hij voelde dat vlak onder het schuldige een lichamelijk verlangen zat, een pijnlijke nieuwsgierigheid naar de gewaarwording werkelijk borsten te bezitten.'

De schutterige Henk is amper opgewassen tegen de druk van de buitenwereld. Zeker wanneer hij helemaal in het nauw wordt gedreven door beschuldigingen van incest met zijn dochtertje Guusje en ook zijn vrouw hem straal begint te negeren. Wat overeind blijft tot op zijn sterfbed is de vaak beproefde, maar altijd hechte vriendschapsband met Ruben.

Beklemmend

Siebelink voert je met vakmanschap mee door het geaccidenteerde en onbeholpen leven van deze 'buurjongen', die uiteindelijk psychisch kapseist. Zoals vanouds borrelt het van onuitgesproken spanningen en prangende stiltes, ingegeven door geloofsijver en schaamte. Vaardig weet hij - in een traditie die teruggaat naar Maarten 't Hart en Jan Wolkers - de beklemming van een protestantse omgeving tastbaar te maken. Maar Siebelink schrijft bij momenten vlak, zonder veel omhaal of uitbundige metaforiek, zij het af en toe alluderend op de christelijke taalcadans. Pas wanneer Henk volledig in de greep raakt van zijn manie en de duisternis hem tergt, voel je de ware noodzaak van deze roman. Dan valt de doem je met een klap in de nek. 'Zichzelf straffen. Boete doen tot in alle eeuwigheid. Hij keek om zich heen, zocht naar een manier om zichzelf nog meer pijn te doen.' In wezen taalt Henk naar een vroeg verloren paradijs.

Toch krijg je regelmatig een gevoel van déjà-lu. De opgeroepen wereld van Siebelink is al tot in den treure beschreven. Misschien voegt deze evocatie daar té weinig aan toe. Goed, dat een auteur zichtbaar niet klaar was met het milieu van zijn jeugd en daaruit een sequel puurt, kun je hem moeilijk voor de voeten werpen. Maar Siebelink beseft donders goed dat er een hongerig Nederlands publiek paraat blijft staan voor meer van hetzelfde. Dat leidt tot enige voorspelbaarheid.

null Beeld rv
Beeld rv

Wie moeite had met Knielen op een bed violen en zijn portie calvinistische ontworstelingen al voor de kiezen kreeg, kan deze roman beter links laten liggen. Maar wie geïntrigeerd blijft door de zich wijd vertakkende geschiedenis van de getormenteerde Siviez-familie en omgeving, treft hier een goed geoutilleerd boek aan. Siebelink wéét hoe hij verwrongen en vaak broeierige familieverhoudingen moet dissecteren. Dat uiteindelijk vooral de vriendschap onbezoedeld blijft, is allerminst toevallig.

Jan Siebelink, De buurjongen, De Bezige Bij, 293 p., 19,99 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234