Donderdag 14/11/2019
Jan Nolf

Interview

Jan Nolf over de misstanden in het vredegerecht: ‘Ons kent ons, het is alleen dat’

Jan Nolf Beeld ID/Thomas Sweertvaegher

In zijn nieuwe boek trekt erevrederechter Jan Nolf ten strijde tegen ‘geboefte in toga’. Hij brengt negen verhalen over hoe Vlamingen onder bewindvoering worden geplaatst en wat daarbij kan misgaan. ‘Ik heb een knipselmap van vijf à zes centimeter dik, met verhalen over misbruiken.’

Ronny werd begin 2015 in de psychiatrie opgenomen. Zijn moeder overleed en liet hem het hoevetje na waar hij met haar had gewoond. Ronny was gepensioneerd, had een vast inkomen en had goed gespaard. Na zijn opname wou hij terug naar zijn hoeve. Helaas: achter zijn rug had een door de vrederechter aangestelde advocaat die te koop gezet. Er was geen enkele financiële noodzaak voor, de advocaat had het autonoom zo beslist, mogelijk doordat de wet op de bewindvoering hem recht kon geven op 3 procent van de verkoopsom.

Ronny had elf kinderen. Mondige kinderen, gelukkig voor hem.

Terwijl de advocaat duizenden euro’s van Ronny spendeerde aan notariskosten, lukte het de kinderen uiteindelijk om via een kortgedingprocedure de verkoop op de valreep te blokkeren. Het is een van de negen verhalen in de Praktijkgids voor kwetsbaren in het recht, het nieuwe boek van erevrederechter en justitiewatcher Jan Nolf (68).

“Ik koos voor negen verhalen”, zegt Nolf, “omdat het tiende het jouwe zou kunnen zijn. Al sinds 1991 is het de uitdrukkelijke wil van de wetgever, van de politiek, om bewindvoering over zorgbehoevende mensen waar mogelijk onder te brengen bij de familie. Dat is een uitgesproken, democratisch tot stand gekomen keuze. Toch blijft men zich er vanuit de gerechtelijke wereld met alle middelen tegen te verzetten. Blijven vrederechters vinden dat een volstrekt onbekende advocaat veel beter geplaatst is om je leven te besturen dan je dochter, je zoon of je zus.”

De Brusselse advocaat Jean-Luc Burlion beheerde tot zijn arrestatie in 2006 de vermogens van een duizendtal bejaarden, bestal hen van 9 miljoen euro en kocht zich een domein, een wijnkelder met vierduizend grand cru’s, twee Porsches, een Jaguar en een oude formule 1-wagen van Thierry Boutsen. Na elk nieuw schandaal schreven volksvertegenwoordigers nieuwe wetten die kwetsbaren moesten beschermen tegen ‘geboefte in toga’. Ook net voor de val van de regering nog, toen justitieminister Koen Geens (CD&V) zijn nieuwe wetsontwerp voorlegde aan de Kamer.

Het vredegerecht behandelt onder meer zaken rond bewindvoering. Beeld Tim Dirven

U staat er opnieuw heel sceptisch tegenover.

Jan Nolf: “Ik heb intussen een knipselmap van vijf à zes centimeter dik met verhalen over misbruiken met bewindvoering door de jaren heen. Daar zit een rode draad in. Het probleem heet networking. Ons kent ons, het is alleen dat. Ook de vrederechter is weleens ziek of gaat op verlof, en dan wordt hij of zij vervangen door een plaatsvervangende vrederechter. Dat is bijna altijd een advocaat die dat onbezoldigd doet. Wat zie je in de praktijk? Heel vaak is dat een advocaat die door diezelfde rechtbank al een paar keer werd aangesteld als bewindvoerder.

“Het is iets heel evidents, zo’n cumulverbod. De Hoge Raad voor de Justitie adviseerde al in 2006 om het in te voeren, daarin gevolgd door een voor België erg kritisch rapport van de Groep van Staten tegen Corruptie. Het zat in de oorspronkelijke teksten van de wet van 17 maart 2013, maar werd er op de valreep uit gelicht. Het cumulverbod zat ook in het laatste wetsontwerp van Koen Geens, maar nadat de regering viel en Raf Terwingen het indiende als wetsvoorstel werd het wéér geschrapt.”

Waarom, denkt u?

“Je kunt het terugvinden in de parlementaire teksten. Wegens, staat er, ‘strenge kritiek vanuit de gerechtelijke wereld’. En ook, letterlijk: ‘Mogelijk minder belangstelling voor de functie van onbezoldigd plaatsvervangend vrederechter.’ Dan vraag ik mij af: waarom wil zo’n advocaat eigenlijk plaatsvervangend vrederechter zijn? Hij doet dat onbezoldigd, omdat hij gezien wil worden als onbaatzuchtig mens. Maar als het niet langer gepaard mag gaan met dossiers van bewindvoering, dan interesseert het hem plots niet meer? Rare redenering, die eigenlijk heel veel zegt over het hele probleem.

“De nieuwe wet op de deontologie van plaatsvervangende rechters is op 14 maart aangenomen in het parlement. En ja, wéér zit dat cumulverbod er niet in.”

Telkens als je hoort over zo’n zaak als met die Burlion denk je: dat zou vandaag niet meer kunnen. Maar dat is dus niet zo?

“Binnenkort verschijnen twee Brugse vrederechters en een hoofdgriffier voor het hof van beroep in Gent. Hun vredegerechten waren jarenlang bevoegd voor de patiënten in een psychiatrische instelling in Beernem. Hun zittingen duurden soms één minuut per bewindvoering. Ze deden een hele reeks van die zaken met één enkele verplaatsing en kenden zich per patiënt een aparte verplaatsingsvergoeding toe. Volgens wat ik er in de krant over las, streken ze jarenlang maandelijks honderden euro’s op.

“Ik weet wel, het vermoeden van onschuld geldt voor iedereen, maar een van deze vrederechters geeft tot vandaag opleidingen aan advocaten over bewindvoering. Een verplichte opleiding ook nog, georganiseerd door de Orde van Vlaamse Balies. Ik ga het woord schaamte niet gebruiken, maar ik denk wel: kun je in afwachting van je proces niet de elementaire terughoudendheid aan de dag leggen om daar even mee op te houden? Diezelfde vrederechter stelde zich onlangs kandidaat voor de adviesraad voor de magistratuur en werd zelfs verkozen. Hebben deze mensen dan geen enkel respect voor het ambt?”

U schrijft over Joost, een wat oudere succesvolle zakenman met een aardig vermogen, die op een dag door een interventie van zijn bank beheersonbekwaam werd verklaard. Omdat hij weleens een pintje ging drinken.

“Hij heeft drie maanden moeten leven van bijna niks, omdat zijn bewindvoerder oordeelde dat zijn spaargeld ‘beschermd’ diende te worden. Tegen wie dan? Dat mag Joost weten (lacht). Dit soort toestanden blijft voorkomen, en ze komen enkel aan de oppervlakte als iemand goed omringd is en het hiervoor opgerichte Meldpunt Bewindvoering verwittigt. De meeste getroffenen vinden die weg niet. Met de vergrijzing en het groeiend aantal mensen dat alleenstaand oud wordt, gaan meer mensen meemaken wat Joost heeft meegemaakt.

“De negen gevallen in mijn boek kenden een goede afloop. Ronny woont terug in zijn hoeve en maakt het goed. Toch lees ik voortdurend in het Belgisch Staatsblad hoe mensen onder bewindvoering worden gezet. Je ziet per kanton altijd weer dezelfde namen van dezelfde advocaten terugkeren. Het zou de zaken vooruithelpen als er transparantie zou zijn.

“Natuurlijk zijn er heel wat arme alleenstaande drommels die moeten worden beschermd, voor wie er geen andere optie is. Wat ik uit de praktijk leer, is dat heel veel vrederechters altijd dezelfde lucratieve bewindvoeringen toekennen aan dezelfde bevriende advocaten. De vriendjes krijgen de vette brokken. Je hoort ook verhalen over vrederechters die met deze advocaten op vakantie gaan.

“In mijn eigen vredegerecht in Roeselare heb ik in 2006 het advies van de Hoge Raad meteen gevolgd en dat cumulverbod ingevoerd. Dat was even schrikken voor de betrokken advocaten die ik goed kende en van wie ik wist dat ze altijd in eer en geweten bewindvoeringen hadden gedaan. Maar dat is dus juist het gevaar, dat alles enkel draait om vertrouwen.”

In een van de negen verhalen, dat van Evy, kenden de advocaten-bewindvoerders zich in vier jaar voor 6.000 euro ‘beheerskosten’ toe, mét de zegen van de vrederechter.

“De procedure voorziet geen enkele inspraak van de familie of de vertrouwenspersoon in de beoordeling van die kosten. Integendeel, zij worden door de wet van 21 december 2018 nog minder opgeroepen dan voorheen, zogenaamd vanwege de ‘werklast’ bij de vrederechters.

“Na het overlijden van haar moeder heeft Evy een helse strijd moeten voeren om te mogen zorgen voor haar broer, die met het syndroom van Down is geboren, en om haar woning te kunnen behouden, want een van de advocaten-bewindvoerders had al 500 euro uitgegeven om het erfdeel van haar broer daarin te laten schatten. Op kosten van haar broer zelf en met de waarschuwing aan de schatter dat hij bij het te schatten huis niet mocht aanbellen. Het gezin van Evy, dat alleen maar voor een broer met een handicap wou blijven zorgen, is vier jaar door een juridische hel gegaan.

“Wie die mensen zijn? Wel, de twee elkaar opvolgende vrederechters in de zaak van Evy zie je bijna wekelijks aan het werk in De rechtbank op Vier.

“Weet u wat fundamenteel het probleem is? Dit soort mensen kan niet om met macht. Zij verwarren bevoegdheid met macht. Ze denken dat een vredegerecht zoiets is als een politie- of een correctionele rechtbank. Dat de mensen die daar komen moeten buigen als knipmessen. Die bij de eerste brief met bezwaren van iemand als Evy vanzelf in het tegenoffensief gaan. Het vredegerecht verhoudt zich tot het strafrecht zoals geriatrie tot de spoedarts. Het is zorgjustitie. Wij zitten daar niet om te bestraffen, maar om aan dienstverlening te doen.”

Jan Nolf: “Weet u wat fundamenteel het probleem is? Dit soort mensen kan niet om met macht.” Beeld ID/Thomas Sweertvaegher

U publiceert in uw boek een juridisch onderbouwd model van voorzorgvolmacht. Je kunt zo zelf bepalen wie je leven zal beheren eens je daar zelf niet meer toe in staat wordt geacht.

“In veel vredegerechten aanvaardt men de voorzorgvolmacht niet eens, ook al heeft die een wettelijke basis en ligt ze helemaal in de lijn van wat de wetgever sinds 1991 wil. In mijn model ga ik verder en bouw ik het ‘vierogenprincipe’ in, want dan versterk je dat systeem tegen misbruik. Je beste vriend van vandaag is dat over twintig jaar niet noodzakelijk meer. Komen de voorzorgvolmachthouder en de vertrouwenspersoon niet meer overeen, dan kan de zaak nog altijd worden voorgelegd aan de vrederechter.”

Is het niet gek dat de overheid niet zelf zo’n model online zet, en dat wie er een wil uw boek moet kopen?

“Er staat er ook een op mijn blog, justwatch.be. Maar u hebt wel een punt.”

Praktijkgids voor kwetsbaren in het recht, INNI Publishers, € 25.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234