Woensdag 28/10/2020

Jan Lauwereyns Hartstocht in poëzie

Poëzie bevat iets wat we ook buiten de poëzie tegenkomen, herkennen of ervaren, iets wat we vanzelf met poëzie vergelijken”, stelt Jan Lauwereyns. Hij wijst erop dat poëzie in de letterlijke betekenis te maken heeft met “taal die treft” en in figuurlijke zin overal kan opduiken, zoals in de IJslandse vulkaanuitbarsting of in een geniale beweging met de bal door de Argentijnse ster Lionel Messi. Sommige mensen zien daar poëzie in. En ze zijn ook gefascineerd door de bijzondere wendingen van de taal. “Zonder taal geen poëzie, en ook geen mensheid”, stelt Lauwereyns.

Jan Lauwereyns citeert verder uit het gedicht ‘Diaspora’ van Gerrit Achterberg, dat hem naar eigen zeggen erg ter harte gaat. Enkele versregels, ‘onze kennismaking/ diep in de taal’, komen voor hem in de buurt van een definitie van poëzie: “Een wijze van gebeuren voor het hart en de hersenen, die ertoe doet, die belang heeft, van betekenis is, zin geeft. Een wijze van gebeuren diep in de taal.”

In het essay maakt Lauwereyns graag gebruik van het begrip ‘harteloosheid’. Dat ziet hij vooral als verweer tegen sentimentaliteit. Goed dat hij de poëzie daarvoor probeert te behoeden.

In november 2009 besloot Jan Lauwereyns, die tot dan als onderzoeker in Nieuw-Zeeland actief was, om zich definitief in Japan te vestigen. Uit de kanji - uit het Chinees ontleende ideogrammen die begrippen grafisch voorstellen -, concludeerde hij dat het begrip ‘betekenis’ gelijk staat met “de smaak van het geluid van het hart”. Het hart is ongrijpbaar, zegt Lauwereyns terecht, maar het brengt bij hem een verzameling gedachten teweeg, “lussen rond het ongrijpbare van de poëzie”. Hij creëert ‘systoles’, een term voor de normale contracties van het hart. En zo redeneert Lauwereyns verder: via de Franse filosoof Gaston Bachelard, die stelde dat je een verhouding moet proberen te vinden tussen de ‘systole’ van het ding en de ‘diastole’, de ‘uitzetting’ van het innerlijke om zich het ritme van iets voor te stellen. Lauwereyns bedenkt ook nog: “Diep in de taal kan ik de smaak proeven van het geluid van het hart.” Hij twijfelt tussen ‘tip of the tongue’, het kennen zonder te begrijpen, waarbij hij zich afvraagt of “poëzie niet altijd op het puntje van de tong ligt” en ‘Deep Throat’, een verwijzing naar de affaire waardoor president Nixon moest aftreden wegens verdachte praktijken. En Lauwereyns vult aan: “Dat doet poëzie ook: als Deep Throat de schandalige waarheid blootleggen, met soms machtige gevolgen.” Deep Throat was voorafgaand aan het Nixonschandaal al de titel van een hardcore pornofilm. En ook dat gegeven betrekt Lauwereyns bij zijn gedachten over poëzie, omdat men in die film uitprobeerde hoe ver men kon gaan. “Dit soort experimenten is broodnodig voor de poëzie”, bedenkt Lauwereyns. Want “wanneer de dichters niet langer risico’s durven te nemen, zal de poëzie verstarren, flauw worden, sentimenteel.” Lauwereyns beschrijft hoe zijn schoonmoeder er hem op wijst dat hij bij “het einde van de mond” gekomen is door de kanji verkeerd te lezen. Maar dat vindt hij niet erg: “Ook dat hoort bij poëzie: anders kijken, eigenzinnig, moedwillig, ‘fouten’ maken, dichterlijke vrijheid nemen.”

“Nergens beter dan in en door de poëzie kan ik, kan gelijk wie, proberen de zuivere harteloosheid te bereiken, die een hart heeft voor alle harten, die een hart geeft, en daarmee leven en betekenis, aan alle dingen.”

“Het veld van het hart is het denken”, concludeert Jan Lauwereyns speels provocerend. Dit Gedichtendagessay biedt meer dan genoeg glanzende denkstof.

Liefde, droefheid en begeerte

Zij aan zij met het Gedichtendagessay verschijnt ook Hemelsblauw, de zevende bundel van Jan Lauwereyns. De dichter heeft zich in Japan gevestigd. En dat is niet alleen aan de cover te zien, die een prachtige bonsai toont, maar ook aan de symboliek in de bundel. Neem ‘de lieve oude meneer Nakazato’ in het verhalende gedicht ‘Rondom een boom’, die erg gehecht is aan zijn oude boom: ‘Hij dacht altijd dat het zijn boom was, lieve oude/ meneer Nakazato dacht het, zijn persoonlijke/ boom, negentig jaar had hij kunnen worden, hon-/ derd misschien, als hij die boom maar uit zijn hoofd/ had gezet’. Dat doet denken aan de opvattingen van de zeventiende-eeuwse filosoof Spinoza, die een onderscheid maakte tussen het proces dat we als voelen ervaren en het denkproces, dat emoties oproept over mensen of dingen. Spinoza was gefascineerd door de beelden die onze geest produceert. En ook Jan Lauwereyns is er in Hemelsblauw sterk mee bezig. In de eerste afdeling, ‘Parabel voorbij de regenboog’, valt de naam Spinoza trouwens enkele keren, wanneer Lauwereyns het heeft over de liefde, de droefheid en de begeerte, over de hartstochten dus, zoals Spinoza ze noemde. Spinoza erkende al dat alle hartstochten tegenhangers hebben. En Jan Lauwereyns brengt die bij elkaar, met een verwijzing naar Murnau’s Fräulein Else. Die film is een bewerking van een novelle van Arthur Schnitzler, waarin een jonge vrouw zich naakt aan een weldoener wil tonen, als hij bereid is om haar vader van de financiële ondergang te redden. Ook Murnau’s Faust, over de man die zijn ziel aan de duivel verkoopt, resoneert mee op de achtergrond van die eerste afdeling, want de ik-figuur heeft niet alleen lieflijke trekken. Alles vloeit onder de regenboog ineen: ‘Toekomst, dood, het meisje, verleden/ Met elkaar, in elkaar// Het slechte/ Wat goed is.’Hemelsblauw is een hartstochtelijke bundel, waarin ook de schaduwkanten sterk aanwezig zijn: ‘De dichterlijke verbeelding/ Pijn komt erbij te pas.’

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234