Zaterdag 23/01/2021

Opinie

Jan Fabre, de val van een kunstenaar-werkgever

Lars KwakkenbosBeeld rv

Lars Kwakkenbos werkt bij KASK in Gent, waar hij kunstgeschiedenis doceert en de vakgroep Film, Fotografie & Drama voorzit. Van 2008 tot 2017 werkte hij ook mee aan de dramaturgie van het Kunstenfestivaldesarts. 

Jan Fabre is van zijn voetstuk gevallen. Twintig (ex-)werknemers beschuldigen hem in een brief van grensoverschrijdend gedrag. De politieke acties en maatregelen die in Vlaanderen volgden op de #MeToo-affaire, zouden ‘de secret bond tussen regisseur, choreograaf, acteurs, dansers ongelooflijk kapotmaken en kwetsen’, zo betreurde Fabre deze zomer in een interview aan de VRT. Het lijkt erop dat Fabre niet op de politiek heeft moeten wachten. Zijn eigen werknemers, na soms letterlijk ziek te zijn geworden van die secret bond, waren de politiek te snel af.

Net als veel van zijn collega’s wil Fabre de grens tussen kunst en leven laten vervagen. Dat is in veel opzichten een spannende uitdaging. Fabre creëerde de voorbije decennia een indrukwekkend oeuvre, en in zijn rol als choreograaf en regisseur trekt hij daarmee nog altijd volle zalen. Tot op de dag van vandaag zijn veel programmatoren – en samen met hen een groot deel van ons theaterpubliek – onder de indruk van Fabres talenten als kunstenaar.

Van het leven een kunstwerk maken en andersom. Sinds de kunst modern werd, heeft die dubbele beweging onze ideeën over kunst verruimd en verscherpt. Vandaag kan een kunstenaarspraktijk bijna naadloos samenvallen met het leven zelf, en dat inzicht moeten we koesteren.

Die dubbele beweging tussen kunst en leven heeft evenwel ook tot uitwassen geleid, die vervolgens al te vaak werden goedgepraat onder de noemer ironie: wat we hier doen, menen we toch niet echt, en als u dat denkt, begrijpt u dan niet wat kunst is? Vooral in de jaren 80 en 90 deed ironie het goed in kunstmiddens, maar hoewel het nog altijd een interessante stijlfiguur is, werkt ze al een tijdje niet meer zo goed.

Het kunstenaarsmodel dat Fabre belichaamt, is – o ironie – een heel erg foute pastiche geworden van zichzelf. Lange tijd werd het werk van Jan Fabre ironisch genoemd, maar de critici of schrijvers die dat begrip cultiveerden, houden vandaag wellicht wijselijk hun mond, want ze komen daar niet langer mee weg. Kennelijk meent Fabre het allemaal bloedserieus. Bij hem wordt de kunst het leven, en als dat gebeurt – met of zonder knipoog – is bijna alles geoorloofd, zo komt nu iedereen te weten. Maar Fabre is niet alleen een kunstenaar, hij is ook een werkgever.

Transgressie

Kunst en erotiek kunnen vaak dicht bij elkaar liggen. Een kunstenaar die met lichaam en leven jongleert, dat kan. Maar wie zo hard op zoek is naar transgressie dat hij andere mensen in de vernieling rijdt, verkent niet alleen zijn eigen (artistieke) vrijheid, hij overschrijdt dan ook de grenzen van die vrijheid. Als wat zijn (ex-)werknemers beschrijven, klopt, rekenen we Jan Fabre nu best niet af op zijn artistieke merites. Er is dan botweg sprake van grensoverschrijdend gedrag. En nee, ze komen er nadien niet altijd sterker uit.

Vier je lusten gerust bot in je huis- of slaapkamer, en als dat niet lukt, doe het dan in een of andere darkroom. Maar je als kunstenaar-werkgever hetzelfde probeert met een desastreuze impact op het leven van sommige werknemers, ben je heel erg fout bezig. De idee dat er dan nog sprake is van vrije instemming is absurd, en ik betwijfel sterk of je dan nog kunst aan het maken bent. Het kunstenaarschap is een rol die je speelt, en ook al ben je op zoek naar transgressie – al dan niet artistiek – elke rol kent zijn grenzen.

Een open brief was blijkbaar een laatste middel van de twintig ondertekenaars om hun toekomstige collega’s te waarschuwen. Dat ze Fabre daarmee van zijn voetstuk halen is veel meer dan collateral damage, en maar goed ook. Het wordt tijd dat het publiek dat Fabres zalen bevolkt de problemen van dit soort kunstenaar-werkgevers ook inziet. Fabre denkt zelf wellicht dat hij geslachtofferd wordt op het altaar van een veel te bekrompen samenleving. Huilende wolven zullen rouwen om de teloorgang van een über-kunstenaar. Het zij zo.

Het #MeToo-debat is eindelijk opgestart in sferen waar creatieve vrijheid hoog in het vaandel wordt gedragen. In de kunsten, in Silicon Valley… en het risico van een politieke recuperatie, vanuit welke hoek ze ook moge komen, nemen we er graag bij. Als kunst het leven zelf lijkt te willen worden, wordt ze ook politiek.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234