Donderdag 22/10/2020

Interview

Jan Balliauw: ‘Dankzij Tsjernobyl kunnen we nu corona aan’

Jonge mensen kunnen zich vandaag levendig voorstellen hoe het was toen in 1986 een kernreactor van Tsjernobyl het ondenkbare deed en ontplofte. Niet alleen door die ándere apocalyptische gezondheidscrisis, maar ook dankzij Canvas, dat de akelig realistische HBO-dramaserie Chernobyl én een driedelige documentaire van Rusland-kenner Jan Balliauw uitzendt. Radioactiviteit: de fascinatie blijkt nog altijd besmettelijk.

Jan Balliauw: “In 1986 was ik 26 en werkte ik voor de VPRO-radio aan een programma dat specifiek over Oost-Europa en de Sovjet-Unie ging. Ik herinner me vooral dat ik zéér bezorgd was toen het nieuws van de ramp binnensijpelde. Ik dacht: dit is het begin van het einde van de wereld. We hadden net de grote betogingen tegen de kernwapens achter de rug en ineens ontplofte daar een kerncentrale: dé ramp die absoluut niet mocht gebeuren. Toen ik veel later vernam dat de brand gedoofd was, was dat een grote opluchting. Het was goed afgelopen. Het had alleszins nog veel erger kunnen zijn.”

In 1990 kreeg u een beurs om te studeren in wat toen nog Leningrad was, en eind dat jaar ging u aan de slag als BRT-correspondent, vooral in Moskou. Werd er in die tijd nog over Tsjernobyl gepraat?

“Weinig. Ik ben in 1988 wel een maand in Wit-Rusland geweest, waar ik me uit interesse een simpele geigerteller heb aangeschaft. (lachje) Maar het was geen thema dat leefde onder de bevolking. De Russen hadden toen wel andere zorgen: het einde van de Sovjet-Unie, de instorting van het communisme... Toen ik in Leningrad woonde, was het soms moeilijk om aan brood te geraken. Ik heb daar úren in de rij gestaan. De prioriteit was dus niet de gevolgen van de ramp in Tsjernobyl, maar wel: hoe overleef ik de volgende dag?”

In de ban van Tsjernobyl komt er als antwoord op de HBO-reeks Chernobyl, die door critici werd aangeprezen als enorm waarheidsgetrouw. Maar critici zijn vooralsnog geen historici, en vooral uit Rusland kwam ook zware kritiek: was die terecht?

“De serie is als fictieproject waanzinnig goed: de decors en kostuums alleen al. Ik vraag me nog altijd af hoe de makers erin geslaagd zijn om zóveel oude Sovjet-voertuigen en -uniformen bijeen te krijgen. Ze hebben wellicht geprofiteerd van het feit dat in de Sovjet-Unie een brandweerman in Vladivostok net hetzelfde droeg als een collega in Tsjernobyl. Met de vormgeving zit het dus wel snor, op enkele details na: zo kapt een partijleider een glaasje wodka binnen, terwijl toen de drooglegging van Gorbatsjov van kracht was.

“Wat de makers misschien beter niet hadden gedaan, was zeggen dat hun reeks ‘zo goed als de realiteit benadert’. Ik heb bijvoorbeeld gehoord dat een aantal historische figuren in werkelijkheid heel anders waren dan hoe ze in de reeks werden neergezet. Zoals Broechanov, de directeur van de centrale: een adjunct en een operator die onder hem werkten, zeiden allebei dat die man een veel goedaardiger karakter had dan in de serie wordt getoond. De mythe van de Brug des Doods durf ik ook te betwijfelen. Dat is een brug waar honderden burgers uit Pripjat ’s nachts zogezegd naar de neerdwarrelende vlokken van de ontploffing kwamen kijken: geen één van hen zou het hebben overleefd. Aangrijpend verhaal, maar ik heb gesproken met mensen die toen in Pripjat waren: zij lagen gewoon te slapen. Er was op die brug die nacht helemaal niemand.

“En dan is er de echt fundamentele kritiek: men gaat in Chernobyl niet altijd correct om met radioactiviteit. Er wordt met name geen – nochtans essentieel – onderscheid gemaakt tussen gamma-, bèta- en alfastraling. Gammastralen gaan overal doorheen, maar komen niet ver. De ontplofte vierde reactor is een bron van gammastraling. Maar als je toen 3 kilometer verderop stond, was die straling bij jou nihil – net als op die brug in Pripjat, trouwens. Daarbúíten was vooral de neerslag van radioactieve deeltjes met alfa- en bètastraling een probleem. Die kun je vergelijken met een virus, alleen is dat niet overdraagbaar van mens op mens, maar zit het in de lucht, in de grond en in het voedsel. Die deeltjes zijn verspreid over heel Europa, zelfs tot hier. Daar moet je je heel anders tegen beschermen – met mondmaskers en dergelijke – dan tegen gammastraling, waar je beton, lood of afstand voor nodig hebt.

“Er is een frappant voorbeeld van hoe de serie zulke zaken fout voorstelt. Herinner je je Ljoedmilla, de zwangere vrouw van de gewonde brandweerman? Als zij naar haar man gaat in het ziekenhuis, wordt ze van hem weggetrokken omdat zij radioactief besmet zou kunnen worden. Maar het is net omgekeerd! Zij is een gevaar voor hém, omdat zijn immuniteitsstelsel door de gammastraling helemaal aangetast is. Eender welke bacterie kon zijn dood betekenen. Iemand die bestraald is, is níét besmettelijk voor zijn omgeving. Vergelijk het eerder met iemand die wel héél lang in de zon heeft gelegen: een verbrande huid geef je niet door.”

Als wij ooit zo’n ramp meemaken in Doel of Tihange, wat doen we dan best?

“Als het ooit voorvalt – de kans is héél miniem – dan vermoed ik dat de meeste mensen in hun auto springen en wegrijden. Dat is dus totaal fout! Het gevaar zou komen van radioactieve deeltjes en daartegen moet je je beschermen door bínnen te blijven. ‘Blijf in uw kot!’ geldt ook in het geval van een nucleaire ramp.”

Tsjernobyl heeft kritieke designfouten in kerncentrales blootgelegd. Ik mag hopen dat onze centrales iets veiliger zijn?

“Die zijn ont-zét-tend veel veiliger. Tsjernobyl was gewoon een slecht ontwerp: bij de noodprocedure werd de kernreactie nog opgedreven. Dat had nooit mogen gebeuren. Ook in Fukushima, een kerncentrale naar westers model, heeft een onvoorziene gebeurtenis geleid tot een ramp waarvan men nooit had gedacht dat ze kon gebeuren. Maar daardoor heeft men weer allerlei nieuwe maatregelen ingevoerd, die evenwel veel geld kosten. Onze reactors zijn in de loop der jaren veel veiliger, maar ook veel duurder geworden.”

ZELFMOORDMISSIE

Bent u voor of tegen kernenergie?

(lachje) Ik werk gelukkig voor de openbare omroep, dus ik mag geen standpunt innemen. Maar ik denk dat er in België geen discussie is over de toekomst van kernenergie: ooit zal ze verdwijnen. Zelfs Engie benoemt kernenergie als een overgangstechnologie. Op de lange termijn worden de dure kerncentrales achterhaald door ontwikkelingen op het vlak van groene stroom. Die oplossingen zijn véél goedkoper. Alleen de termijn waarop we kernenergie moeten afbouwen, staat nog ter discussie. Die knoop zal snél moeten worden doorgehakt.”

Terug naar Tsjernobyl: heeft u veel directe betrokkenen te pakken gekregen?

“We waren ervan overtuigd dat dat zeer moeilijk zou zijn, maar dankzij een waanzinnig sterke redactie zijn we toch met veel van hen in contact gekomen. Onder meer met de ‘duikers’, de helden die in de serie in de kelders afdalen om de sluizen van het koelwaterreservoir onder de reactor open te draaien – een geheide zelfmoordmissie die er uiteindelijk geen bleek te zijn. Eén van hen, Ananenko, heb ik ontmoet. De man heeft een verkeersongeval gehad, praat moeilijk en heeft geheugenverlies, maar weet wél nog wat hij toen heeft gedaan. Na de HBO-serie is hij officieel uitgeroepen tot Held van Oekraïne.”

Is er geweten hoeveel doden Tsjernobyl heeft veroorzaakt? Volgens de WHO staat de teller maar op vijftig, al zou dat cijfer kunnen oplopen tot vierduizend.

“In totaal zijn er 31 doden: 28 door stralingsziekte, twee door de ontploffing en 1 persoon door een hartaanval. Kort nadien zijn ook nog enkele piloten en een cameraman gestorven. De VN gebruikt soms het cijfer 54, om al wie op korte termijn is overleden – binnen enkele maanden – mee te tellen. Dat zijn de directe doden door de ontploffing en de extreem hoge straling na de ontploffing.

“De lange termijn is één groot vraagteken. Vraag het aan tien wetenschappers en je krijgt tien verschillende antwoorden: de schattingen gaan van vierduizend tot honderdduizend doden. Dat is nattevingerwerk: we wéten het niet. We zouden eigenlijk in omgevingen waar er veel fall-out is geweest, zoals Oostenrijk – het meest getroffen land na Wit-Rusland – een doorgedreven wetenschappelijke studie moeten doen naar gezondheidsklachten die gelinkt kunnen worden aan de ramp.”

De Sovjet-regering wilde de ramp het liefst onder de mat vegen.

“Tsjernobyl was de eerste dominosteen die heeft geleid tot de val van de Sovjet-Unie: mensen vertrouwden de leugens niet meer. Communicatie is cruciaal bij zo’n ramp: je moet mensen meteen goed inlichten over wat er gebeurt. Die eerste momenten zijn van levensbelang: ofwel heb je de bevolking méé, ofwel niet. De Sovjet-regering had het volk niet mee.”

Eén en ander – gezondheidscrisis, overheidsreactie, in uw kot blijven – klinkt wel érg bekend in de oren.

“Ja, de situatie is niet gek anders. Bij een kernramp zou er niet geëvacueerd kunnen worden, net als nu. Het zou gaan om een onzichtbare vijand, net als nu. En de voedsel- en zorgindustrie zouden moeten blijven draaien, ook al lopen die mensen het risico om besmet te worden, net als nu.

“Dat wij deze crisis goed aangepakt hebben, is voor een deel een rechtstreeks gevolg van de ramp in Tsjernobyl: tóén is heel die structuur herbekeken, tóén zijn er nationale noodplannen gekomen, tóén is er een crisiscentrum gekomen.”

In de ban van Tsjernobyl, Canvas, vanavond om 21.20 uur.

© Humo

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234